Dalga ve akıntı şekilleri

Kerem yaz tatilinde Sinop'taki dayısına gidiyor. İlk sabah ekmek almaya çıkıyor, birkaç sokak yürüyünce karşısına deniz çıkıyor. Dönüşte başka bir sokağa sapıyor ve yine denize varıyor, ama bu kez suyun rengi de dalgası da başka. Akşam dayısının telefonundaki uydu görüntüsüne bakınca durumu anlıyor: şehrin eski kısmı, denize uzanan iri bir kara parçasını anakaraya bağlayan ince bir boynun üstüne kurulmuş. Kerem soruyor: «Bu boyun buraya nereden geldi? Biri mi doldurdu?» Dayısı gülüyor: «Kimse doldurmadı, deniz kendisi taşıdı.» Bu derste dalgaların ve kıyı akıntılarının kıyıyı nasıl oyduğunu ve getirdiği kumla nasıl yeni kara parçaları ördüğünü göreceksin.

• Dalganın kıyıyı aşındırdığı ve biriktirdiği yerleri kıyı çizgisinin biçiminden ayırt edersin.
• Falez, dalga aşındırma platformu, deniz mağarası ve kemerin oluşum sırasını açıklarsın.
• Kum oku, kıyı kordonu, lagün, tombolo ve plajı oluşum koşullarıyla eşleştirirsin.
• Kıyı tiplerini oluşum biçimine göre sınıflandırıp Türkiye kıyılarına yerleştirirsin.

Dalga nereye vurur, akıntı neyi taşır?

Denizdeki dalgaların büyük çoğunluğu rüzgârın su yüzeyini sürüklemesiyle doğar. Açık denizde su kütlesi ileri gitmez, yerinde inip kalkar; dalga sığ kıyıya yaklaşınca tabana sürtünür, yavaşlar, boyu yükselir ve kırılır. Kırılan dalganın taşıdığı enerji kıyıya bir çekiç gibi iner. Dalganın çarptığı kayalığa kum, çakıl ve iri taş da fırlatılır; bunlar kayayı zımparalar. Ayrıca çatlağa sıkışan hava ve su her darbede basınç yaparak kayayı gevşetir.

Dalga kıyıya her zaman dik gelmez. Rüzgâr eğik estiğinde dalga da kıyıya açıyla vurur ve geri çekilen su, malzemeyi kıyı boyunca birkaç adım öteye bırakır. Binlerce kez yinelenen bu zikzak hareket kıyıya paralel bir taşınma doğurur; bu suya kıyı akıntısı denir. Dalga sökücü, kıyı akıntısı ise taşıyıcıdır. Gelgit de çoğu kıyıda su düzeyini gün içinde düzenli olarak yükseltip alçaltır ve dar ağızlarda güçlü akıntılar yaratır; Türkiye'yi çevreleyen denizlerde ise gelgit farkı küçüktür, bu yüzden kıyılarımızda belirleyici olan dalga ile kıyı akıntısıdır.

Aynı kıyıda iki işin hangisinin ağır bastığını kıyının biçimi söyler. Denize uzanan burunlar dalganın enerjisini üstüne toplar, orada aşınma güçlüdür. Kara içine sokulan koylarda dalga yayılır, zayıflar ve yükünü bırakır. Zaman geçtikçe burunlar geriler, koylar dolar; girintili bir kıyı yavaş yavaş düzleşir.

Aşındırma şekilleri: duvardan düzlüğe

Dağların denize dik bir yamaçla indiği kayalık kıyılarda dalga duvarın dibine vurur. Deniz düzeyi hizasında bir oyuk açılır; buna dalga çentiği denir. Çentik derinleştikçe üstündeki kaya askıda kalır ve bir süre sonra çöküp denize düşer. Düşen bloklar dalgaların elinde parçalanıp taşınır, yeni duvar biraz daha geride yükselir. Bu yolla oluşan dik kıyı yarına falez (yalıyar) denir. Falez yerinde durmaz; her çöküşte kara yönüne çekilir.

Falez geriledikçe eski duvarın yerinde, deniz düzeyinin hemen altında hafif eğimli kaya bir taban kalır. Bu tabana abrazyon düzlüğü ya da dalga aşındırma platformu denir. Platform genişledikçe dalga duvara ulaşmadan enerjisini sığlıkta harcar; falezin gerilemesi bu yüzden zamanla yavaşlar.

Kayalık bir burunda dalga kayacın zayıf yerlerini, çatlak ve kırıkları seçer. Çatlak boyunca oyulan boşluk deniz mağarasını açar. Burnun iki yanından açılan mağaralar ortada birleşirse dalganın içinden geçtiği bir köprü oluşur; buna deniz kemeri denir. Kemerin tavanı çöktüğünde denizin içinde, kıyıdan kopmuş tek bir kaya ayakta kalır. Ders kitapları bu sıralamayı aşınmanın ilerleyişi olarak verir: çatlak, mağara, kemer, ardından tek başına duran kaya.

Biriktirme şekilleri: akıntının ördüğü kara

Kıyı akıntısının taşıdığı kum ve çakıl, akıntı yavaşladığı yerde çökelir. Akıntının yavaşladığı başlıca yer, kıyı çizgisinin aniden yön değiştirdiği koy ağızlarıdır. Burada akıntı kıyıyı izleyemez, düz gitmeyi sürdürür ve yükünü açık suya doğru uzanan bir dil hâlinde bırakır. Ucu serbest, kökü karaya bağlı bu kum diline kum oku (kıyı oku) denir.

Kum oku büyümeyi sürdürüp koyun karşı kıyısına ulaşırsa koyun ağzı kapanır. Ağzı kapatan bu kum setine kıyı kordonu denir. Kordonun ardında denizden ayrılmış sığ bir su kütlesi kalır; buna lagün ya da kıyı set gölü adı verilir. Lagünler çoğu zaman sığdır, suyu tuzlu ya da acıdır, zamanla akarsuların getirdiği malzemeyle dolup bataklığa dönebilir. Ders kitaplarında Türkiye'den Küçükçekmece, Büyükçekmece ve Terkos gölleri ile Adana kıyısındaki Akyatan Gölü kıyı set gölü örneği olarak verilir.

Dalga ile akıntının biriktirdiği kum bu kez bir koyu değil, kıyının yakınındaki bir adayı hedef alabilir. Adanın arkasında dalgalar birbirine karışır ve zayıflar; iki yönden gelen malzeme bu korunaklı suda birikir. Birikinti zamanla su yüzüne çıkar ve adayı anakaraya bağlar. Adayı kıyıya bağlayan bu kum diline tombolo denir; bağlanan adaya da tombolo adası diyen kaynaklar vardır. Kerem'in Sinop'ta gördüğü ince boyun budur. Ders kitaplarında Türkiye'den Sinop'un yanı sıra Marmara'daki Kapıdağ Yarımadası ile Alanya'da kalenin üstünde durduğu tepe de tombolo örneği olarak anılır.

En yaygın birikim şekli ise plajdır: dalgaların koyların içine ve alçak kıyılara bıraktığı kum ya da çakıl şeridi. Plaj, dalga enerjisinin azaldığı yeri gösterir; bu yüzden falezlerin dibinde dar, korunaklı koylarda geniş olur.

Kıyıda üç şekli kâğıda çizmek

Yatay bir kâğıdın üst yarısını deniz say, alt kenarına soldan sağa kıyı çizgisini çek. Sol tarafa, kıyının yönünü değiştirdiği yere, aşağı doğru sokulan yarım daire biçiminde bir koy çiz. Koyun batı ucundan doğuya doğru kıyıya paralel bir ok koy ve üstüne «kıyı akıntısı» yaz. Okun bittiği yerden koyun ağzına doğru, ucu açık suda kalan ince bir kum dili çiz: bu kum okudur. Hemen altına ikinci bir taslak ekle; bu kez dil koyun doğu kıyısına değsin ve ağzı tamamen kapatsın. Kapatan şeride «kıyı kordonu», ardında kalan kapalı suya «lagün» yaz. Kâğıdın sağ yarısına geç: kıyıdan biraz açıkta, kuzeyde, yuvarlak bir ada çiz. Adanın güneyinden kıyıya iki ince çizgiyle bir boyun indir ve aradaki şeridi noktalarla doldur: tombolo. Boynun iki yanına küçük dalga işaretleri koy; dalgaların adanın arkasında karşılaştığını hatırlat. Bitmiş çizimde üç şeklin ortak noktası görünür: hepsi akıntının hızının kesildiği yerde biriken kumdan yapılmıştır.

Kıyı tipleri: kıyıyı biçimlendiren iki etken

Kıyının genel biçimini yalnız dalga belirlemez; iç kuvvetlerin kurduğu dağların kıyıya göre uzanışı ve deniz düzeyindeki yükselmeler de belirleyicidir. Son buzul çağından sonra buzulların erimesiyle deniz düzeyi yükseldi ve kıyıdaki vadilerin bir kısmını su bastı. Hangi tür vadinin ve hangi uzanıştaki dağın su altında kaldığı, kıyının tipini belirler.

Dağlar kıyıya paralel uzanıyorsa kıyı az girintili, düz bir çizgi çizer: boyuna kıyı. Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz kıyıları bu tiptedir. Dağlar kıyıya dik uzanıyorsa deniz dağ sıraları arasındaki ovalara girer, kıyı girintili çıkıntılı olur: enine kıyı. Ege kıyısı Türkiye'nin örneğidir.

Akarsu vadilerinin deniz düzeyi yükselince su altında kalmasıyla oluşan, denize açılan ağzı genişçe, karaya doğru daralan girintili kıyıya ria denir. Ders kitapları İstanbul ve Çanakkale boğazlarını, İstanbul'daki Haliç'i bu sürece örnek verir. Kıyıya paralel dağ sıraları arasındaki oluklar su altında kalırsa dağların doruk kısımları kıyıya paralel adalar dizisi olarak sudan çıkar; bu kıyıya adını Adriyatik'in doğu kıyısındaki bölgeden alan dalmaçya tipi denir. Buzulların açtığı U biçimli vadiler denize gömülürse dar, derin ve uzun koylar oluşur: fiyort. Önceki derste buzulun vadiyi nasıl biçimlendirdiğini görmüştün; fiyort o vadinin deniz altında kalmış hâlidir ve Norveç kıyıları en bilinen örnektir. Alçak kıyılarda kordonların denizden ayırdığı lagünlerin art arda dizildiği tip ders kitaplarında limanlı kıyı adıyla anlatılır, kimi kaynaklar haff kıyı der; örnek olarak Baltık Denizi'nin güney kıyıları gösterilir. Gelgitin güçlü olduğu kıyılarda akarsuyun getirdiği malzeme ağızda birikemez, ağız huni gibi genişler; buna haliç tipi ağız denir. Türkiye denizlerinde gelgit zayıf olduğu için bu tipin örneği yoktur. İstanbul'daki Haliç'in adı kıyı tipiyle aynıdır ama oluşumu riadır; sınavda en sık kurulan çeldiricilerden biri bu ad benzerliğidir.

Kıyıların insan için anlamı

Lagünler ve kordonlar balıkçılık ve kuş yaşamı için önemli sulak alanlardır. Ria ve enine kıyılarda girintiler doğal liman olanağı sunar; boyuna kıyılarda ise korunaklı koy azdır, limanlar çoğu zaman dalgakıranla korunur. Falez kıyılarında gerileme sürdüğü için uçurum kenarına yapılan yapılar risk taşır. Plajlar turizmin temel kaynağıdır, ama kumun akıntıyla sürekli yer değiştirdiği unutulursa bir yere yapılan dalgakıran öbür yandaki plajı aç bırakabilir.

Su kayayı eritirse

Dalga kayayı döverek oyar. Kalker arazide ise iş, yağmur suyunun kayacı yavaş yavaş eritmesiyle görülür. Sonraki derste karbonatlaşmanın yüzeyde açtığı küçük oluklardan büyük çukurlara ve geniş ovalara, yer altında oyulan mağaralara, sonunda kireçli suyun çökelerek kurduğu beyaz basamaklara kadar uzanan şekil dizisini izleyeceğiz.

Örnek 1 — Gerileyen duvar

Soru: Kayalık bir kıyıda deniz düzeyinin hemen üstünde bir oyuk, oyuğun üstünde sarkan kaya blokları, kıyının önünde ise deniz düzeyine yakın düzgün bir kaya tabanı görülüyor. Bu kıyıyla ilgili hangi yorum yapılabilir?

• A) Burada kıyı akıntısı kum biriktirmektedir.
• B) Kıyı denize doğru ilerlemektedir.
• C) Dalga aşındırması kıyıyı kara yönünde geriletmektedir.
• D) Deniz düzeyi alçalmış, kıyı ovası genişlemiştir.
• E) Bir ada kıyıya bağlanmaktadır.

Çözüm: Oyuk dalga çentiğidir; üstündeki askıda bloklar çökmeyi bekleyen falezin parçasıdır. Önündeki düz taban falezin eski yerinden kalan dalga aşındırma platformudur. Hepsi aşınmanın ve gerilemenin işaretleridir; birikim şekli yok. Cevap: C.

Örnek 2 — Kordon mu, ok mu?

Soru: Bir koyun ağzında kıyıdan başlayıp karşı kıyıya ulaşmadan açık suda biten bir kum dili vardır. Yıllar içinde bu dil karşı kıyıya ulaşırsa hangi değişim beklenir?

• A) Kum oku tomboloya dönüşür, koy bir adaya dönüşür.
• B) Kıyı kordonu oluşur, ardındaki koy lagüne dönüşür.
• C) Koy falez olur, kum dili aşındırma platformuna dönüşür.
• D) Koy fiyorta dönüşür.
• E) Kum dili deniz kemeri oluşturur.

Çözüm: Ucu serbest dil kum okudur. Koyun ağzını tamamen kapattığında artık kıyı kordonudur ve ardında denizle bağı kesilmiş su lagün olur. Tombolo için bir ada gerekir, burada ada yok. Cevap: B.

Örnek 3 — Adı yanıltan kıyı

Soru: Bir öğrenci, İstanbul'da Haliç adını taşıyan koyu haliç tipi kıyının örneği sayıyor. Öğrencinin yanılgısını gideren açıklama hangisidir?

• A) Haliç bir lagündür ve kıyı kordonuyla denizden ayrılmıştır.
• B) Haliç buzul vadisinin denize gömülmesiyle oluşmuştur.
• C) Haliç kıyıya paralel dağların arasındaki oluktur.
• D) Haliç bir deltadır ve akarsu birikimiyle oluşmuştur.
• E) Haliç bir akarsu vadisinin su altında kalmasıyla oluşmuş bir riadır; haliç tipi ağız güçlü gelgit ister ve Türkiye denizlerinde görülmez.

Çözüm: Ad aynı, süreç farklıdır. Haliç tipi ağız gelgitin birikimi süpürdüğü kıyılarda oluşur; Türkiye denizlerinde gelgit zayıftır. İstanbul'daki Haliç ise deniz düzeyinin yükselmesiyle su altında kalmış bir akarsu vadisidir, yani ria. Cevap: E.

Örnek 4 — Dalgakıranın öbür yüzü

Soru: Kıyı akıntısının doğudan batıya aktığı düz bir kıyıda kıyıya dik bir dalgakıran yapılıyor. Birkaç yıl sonra dalgakıranın bir yanında plaj genişliyor, öbür yanında daralıyor. Hangisi bu durumu doğru açıklar?

• A) Doğu yanında kum birikir, batı yanı akıntının getirdiği kumdan yoksun kalıp aşınır.
• B) Batı yanında kum birikir, doğu yanı aşınır.
• C) Dalgakıran gelgiti durdurduğu için iki yan da genişler.
• D) Dalgakıran falez oluşturur, plaj kaybolur.
• E) İki yanda da birikim eşit olur, değişen gelgittir.

Çözüm: Akıntı doğudan gelir ve kumu batıya taşır. Dalgakıran bu yolu keser: akıntının çarptığı doğu yanında kum yığılır. Engelin batısına kum ulaşmaz; dalgalar eskisi gibi söker ama yerine yenisi gelmez, plaj daralır. Cevap: A.

• Adına bakıp İstanbul'daki koyu haliç tipine yazmak. Haliç adlı koy oluşum olarak riadır; haliç tipi ağız güçlü gelgit ister ve Türkiye'de örneği yoktur.
• Kum oku ile kıyı kordonunu karıştırmak. Okun ucu açık suda serbesttir; kordon koyun ağzını kapatır ve ardında lagün bırakır.
• Tomboloyu her kum diline yakıştırmak. Tombolo için kıyının açığında bir ada gerekir; ada yoksa şekil kum oku ya da kordondur.
• Falezi sabit bir duvar sanmak. Falez her çöküşte geriler; önünde genişleyen dalga aşındırma platformu bu gerilemenin izidir.
• Ria ile fiyortu aynı süreç saymak. İkisinde de vadi su altında kalır, ama ria akarsu vadisinden, fiyort buzulun açtığı U vadiden doğar.