İklim tipleri II: soğuk, karasal, yüksek dağ

Deneme sınavının ertesi günü Mert cevap anahtarını açıyor ve iki grafik sorusunda kırmızı çarpı görüyor. İki grafikte de ocak ayının sıcaklık çizgisi sıfırın çok altındaydı, iki grafikte de yağış sütunları kısaydı; ikisine de aynı adı, «karasal» yazmıştı. Anahtara göre biri tayga, öteki tundraymış. Mert grafikleri yeniden açıp bakıyor: fark kışta değil, temmuzdaymış. Birinde en sıcak ay 17 °C'ye çıkmış, ötekinde 7 °C'de kalmış. On derecelik bir fark, bir yerde orman, bir yerde yosun demekmiş. Bu derste kışı sert geçen iklimleri birbirinden ve önceki dersin sıcak, ılıman tiplerinden ayırmayı öğreniyoruz.

• Kutup, tundra ve tayga iklimini en sıcak ayın sıcaklığından ve bitki örtüsünden ayırt edersin.
• Karasal iklimin sıcaklık farkını, yağış mevsimini ve bozkır örtüsünü bir grafikte gösterirsin.
• Yükseltiye bağlı sıcaklık düşüşünü hesaplayıp bir dağ yamacındaki iklim ve bitki kuşaklarını sıralarsın.
• Bir sıcaklık-yağış grafiğini on iki iklim tipinden birine karşılaştırma tablosuyla eşleştirirsin.

Soğuk tiplerde ilk soru: temmuz kaç derece?

Önceki dersin üç adımlık okuma sırası, yıllık farkı çok büyük ve kışı donan bir grafikte seni bu derse gönderiyordu. Burada o noktadan devam ediyoruz ve ikinci adıma bir alt soru ekliyoruz. Ocak çizgisi derine dalan bir grafikle karşılaşınca kışa takılıp kalma; gözünü yaz zirvesine çevir. Soğuk iklimleri birbirinden ayıran şey kışın ne kadar sert olduğu değil, yazın ne kadar ısındığıdır. İklim sınıflandırmalarında ağaç yetişip yetişmemesine bağlanan bir eşik kullanılır: en sıcak ayın ortalaması kabaca 10 °C. Bu tek eşik, kutuptan ormana uzanan sırayı üçe böler:

• En sıcak ay bile 0 °C'nin altında: kutup iklimi.
• En sıcak ay 0 ile 10 °C arasında: tundra.
• En sıcak ay 10 °C'nin üzerinde, kış yine çok sert: tayga (soğuk karasal).

Kutup iklimi: buzun hiç çözülmediği yer

Antarktika'nın ve Grönland'ın iç kesimlerinde yılın hiçbir ayında ortalama sıcaklık donma noktasını aşmaz. Güneş ışınları bu enlemlerde çok küçük açıyla gelir, gelen enerjinin büyük kısmı da beyaz buz yüzeyinden geri yansır. Hava soğuk olduğu için içinde tutabileceği nem azdır; düşen kar miktarı kurak bölgelerdeki yağış kadar düşük kalabilir. Ama kar erimediği için binlerce yıl üst üste birikerek kalın buz örtülerini oluşturmuştur. Bitki örtüsü yoktur. Grafikte bu tip kolayca tanınır: sıcaklık çizgisinin tamamı sıfırın altında kalır.

Tundra: kısa yaz, donmuş toprak

Kuzey Buz Denizi'ne bakan kıyılar, Kanada'nın ve Alaska'nın kuzeyi, İskandinavya'nın kuzey ucu ve Sibirya'nın kuzey kenarı tundra kuşağıdır. Kış uzun ve çok soğuktur. Yaz kısa sürer ve serin geçer; en sıcak ayın ortalaması 10 °C'ye ulaşmaz. Yağış azdır, büyük bölümü kar olarak düşer, yaz aylarında biraz artar.

Bu kuşakta toprağın derin kısmı yıl boyunca donmuş kalır; buna sürekli donmuş toprak (permafrost) denir. Yazın yalnız üst katman çözülür. Eriyen su aşağıdaki buzlu katmandan süzülemediği için yüzeyde bataklıklar ve sığ göller oluşur. Ağaç kökleri derine inemez, kısa yaz da ağacın büyümesine yetmez. Bu yüzden toprağı yosun, liken ve bodur çalılar örter; bu bitki topluluğuna da iklimle aynı ad verilir: tundra.

Güney Yarım Küre'de aynı enlemlerde geniş kara parçası bulunmaz; bu enlemleri çoğunlukla okyanus kaplar. Ders kitapları bu yüzden tundrayı Kuzey Yarım Küre'nin iklimi olarak anlatır.

Tayga: iğne yapraklı kuşak

Tundranın güneyinde, Sibirya'yı ve Kanada'yı boydan boya geçen geniş bir orman kuşağı uzanır. Burada kış yine çok uzun ve serttir; denizden uzak iç kesimlerde ocak ortalaması −30 °C'nin altına inebilir. Fark yazdadır: kısa ama ılık bir yaz yaşanır, en sıcak ayın ortalaması 10 °C'yi aşar. Kışın aşırı soğuk, yazın ılık olması bu tipe dünyanın en büyük yıllık sıcaklık farklarından birini verir. Yağış azdır ve en çok yazın düşer; kışın yağan kar ise aylarca yerde kalır.

Bu koşula iğne yapraklı ormanlar uyum sağlar: çam, ladin, köknar ve kışın iğnelerini döken melez. İğne yaprak suyu az kaybeder, ağacın konik biçimi karın dallardan kaymasını kolaylaştırır. Bu ormana da iklimle aynı adı veriyoruz: tayga. Bu kuşak kereste ve kâğıt hammaddesinin önemli kaynaklarındandır. Tundrada olduğu gibi bu tip de Güney Yarım Küre'de, uygun enlemlerde kara olmadığı için geniş alan kaplamaz.

Sözel harita: Sibirya'yı kuzeyden güneye geçmek

Bir kâğıda dikine bir çizgi çiz; üst ucu kuzey olsun. Çizginin en üstüne K yaz: burası Kuzey Buz Denizi kıyısı. K'nin hemen altına, çizginin iki yanına yatay bir şerit çek ve içine «yosun, liken» yaz: tundra. Onun altına daha kalın bir şerit ekle ve içine küçük üçgenler çiz: iğne yapraklı tayga ormanı. Taygadan aşağı inmeye devam et; ağaçlar seyrekleşsin ve kâğıdın alt kısmına yakın bir yerde yerini çimene bıraksın. Buraya B harfini koy: orta kuşağın iç kesimlerindeki bozkır. Çizginin en altına, güneye, dağ sırası gösteren birkaç tepe işareti çiz ve her birinin zirvesini karla doldur.

Şimdi haritayı oku. K'den B'ye inerken yaz giderek uzar ve ısınır; tundra ile taygayı ayıran şey bu ısınmanın 10 °C eşiğini geçmesidir. B'de yaz sıcak ama yağış ormana yetmez; burada çayırlar başlar. Güneydeki zirvelerde ise enlem düşmesine rağmen kar yeniden görünür: bunun nedeni enlem değil, yükseltidir.

Karasal iklim: orta kuşağın iç kesimleri

Orta enlemlerde denizden uzak kalan ya da denizin etkisi dağlarla kesilen iç bölgelerde karasal iklim görülür: Orta Asya'nın bozkırları, Doğu Avrupa ovalarının denizden uzak kısmı ve Kuzey Amerika'da kıtanın ortasındaki düzlükler buna örnektir. Kara çabuk ısınıp çabuk soğuduğu için yaz sıcak, kış soğuk ve karlı geçer; yıllık sıcaklık farkı büyüktür. Yağış azdır ve en çok ilkbaharda ve yaz başında düşer; yaz ortası ve sonu kuraklaşır.

Yağış ağaca yetmediği için bitki örtüsü bozkırdır (step): ilkbaharda yağışla yeşeren, yazın sıcakla sararan kısa otlar. Türkiye'de İç Anadolu'nun bozkırları bu tipin tanıdık örneğidir.

Taygayla karıştırma: karasal iklimde de kış donar, ama yaz uzun ve sıcaktır; taygada yaz kısa ve ılık kalır, kış ise daha uzun ve daha serttir. Bitki örtüsü de ayrımı doğrular: orada orman, burada ot. Akdeniz iklimiyle de karıştırma: ikisinde de yaz kuraktır, ama Akdeniz'de kış ılık ve yağışın en bol olduğu mevsimdir; karasal iklimde kış donar ve yağış ilkbaharda zirve yapar.

Yüksek dağ iklimi: kuşaklar dikine dizilir

Sıcaklık dersinden hatırla: ders kitabı ortalamasıyla her 200 metrelik tırmanış yaklaşık 1 °C serinlik getirir. Çok yüksek dağlarda bu düşüş öyle büyür ki birkaç bin metrede binlerce kilometrelik enlem farkının yaptığını yapar. Etekten zirveye çıkan bir yürüyüşçü, kısa bir mesafede birkaç iklim ve bitki kuşağından geçer. Buna yüksek dağ iklimi denir; Alpler, Himalayalar ve And Dağları örnektir.

Ekvator kuşağında yükselen bir dağı düşün. Eteğinde deniz seviyesine yakın bir ovada yıllık ortalama 26 °C olsun. 4.000 m yükseltide sıcaklık 4.000 ÷ 200 = 20 °C düşer ve yaklaşık 6 °C'ye iner. Eteğinden zirvesine doğru sırasıyla yağmur ormanı, geniş yapraklı orman, iğne yapraklı orman, çayır ve kalıcı kar görülür. Bu sıra, Ekvator'dan kutba yatay yolculukta karşılaşılan kuşakların dikine bir kopyasıdır. Ormanın bittiği yükseltiye orman üst sınırı denir.

Yüksek dağlarda yağış yamaçlar boyunca yükselen havayla artar, belli bir yükseltiden sonra hava nemini yitirdiği için yeniden azalır. Seyrek hava ısıyı tutamadığı için gece ile gündüz arasındaki uçurum da açılır. Ekvator yakınındaki bir yüksek dağ istasyonunun grafiği bu yüzden şaşırtıcıdır: yıl boyu neredeyse aynı kalan, ama düşük bir sıcaklık çizgisi.

Örnek veri tablosu

Aşağıdaki değerler gerçek bir istasyona ait değildir; her tipi temsil etmek için seçilmiş örnek verilerdir ve Kuzey Yarım Küre'ye göredir.

Tabloyu temmuz sütunundan oku: −12, 7 ve 17 değerleri 0 ve 10 °C eşiklerinin iki yanına düşerek kutbu, tundrayı ve taygayı ayırır. Fark sütununda en büyük değer taygadadır. Karasal satırı ocakta sıfırın yalnız biraz altında kalır. Dağ istasyonunu ise yüksek yağış ve serin temmuz ele verir.

Karşılaştırma tablosu: on iki tipi ayıran ölçüt

Tabloyu bir eleme aracı gibi kullan. Ocak sıfırın altındaysa ilk yedi satırı geç. Temmuz 10 °C'yi aşmıyorsa karasal ile tayga da düşer. Kış ılık ve yağış kışın toplanıyorsa Akdeniz, kış donuyor ve yağış ilkbaharda toplanıyorsa karasal öne çıkar.

Bir ülkenin içinde birkaç iklim

Bu ders iklim tiplerini dünya ölçeğinde, birbirinden binlerce kilometre uzak bölgelerle anlattı. Oysa denize üç yanından açılan, kıyısına paralel dağlarla çevrili bir yarımadada aynı tipler birkaç yüz kilometreye sığabilir. Sıradaki derste Türkiye'nin haritası üzerinde Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimin nerede başlayıp nerede bittiğine ve aralarındaki geçiş bölgelerine bakacağız.

Örnek 1 — Temmuz eşiği

Soru: Kutup dairesine yakın bir kuzey istasyonunda ocak ortalaması −30 °C, temmuz ortalaması 6 °C'dir; yıllık yağışı azdır ve en çok yazın düşer. Bu istasyonun çevresinde hangi bitki örtüsü beklenir?

• A) İğne yapraklı orman
• B) Bozkır
• C) Yosun, liken ve bodur çalı
• D) Maki
• E) Hiç bitki örtüsü yoktur

Çözüm: Ocak değeri istasyonun kutup, tundra ya da tayga olabileceğini gösterir; ayrımı temmuz yapar. Temmuz 0 °C'nin üzerinde olduğu için kutup iklimi (E) düşer. 10 °C'yi aşmadığı için ağaç yetişmez, tayga (A) da düşer. Bozkır ve maki ılık kışlı ya da hafif soğuk kışlı tiplerin örtüsüdür. Cevap: C.

Örnek 2 — Akdeniz mi, karasal mı?

Soru: İki istasyonun örnek grafiğinde yaz ayları kurak ve sıcaktır. P'de ocak ortalaması 9 °C ve yağışın en çok olduğu ay aralık; R'de ocak ortalaması −4 °C ve yağışın en çok olduğu ay mayıs. Bu bilgilere göre hangisi doğrudur?

• A) P karasal, R Akdeniz iklimidir.
• B) İkisi de karasal iklimdir, çünkü yazları kuraktır.
• C) P tayga, R tundra iklimidir.
• D) P Akdeniz, R karasal iklimdir.
• E) İkisi de Akdeniz iklimidir, çünkü yazları sıcaktır.

Çözüm: Kurak yaz iki tipte ortaktır; ayırt eden kış sıcaklığı ile yağışın toplandığı mevsimdir. Ilık ve yağışlı kış P'yi Akdeniz'e, donan kış ve mayıs zirvesi R'yi karasal iklime yerleştirir. Cevap: D.

Örnek 3 — Dağın zirvesi

Soru: Ekvator'a yakın, deniz kıyısındaki bir ovada yıllık ortalama sıcaklık 25 °C'dir. Aynı yerden yükselen bir dağın 3.600 m yükseltideki noktasında yıllık ortalama sıcaklık ders kitabı değeriyle yaklaşık kaç °C beklenir?

• A) 7
• B) 18
• C) 11
• D) −11
• E) 1

Çözüm: Her 200 metrelik tırmanış yaklaşık bir derece kaybettirir. 3.600 ÷ 200 = 18; 25 − 18 = 7. B seçeneği düşüş miktarını sonuç sanma hatasıdır. Cevap: A.

Örnek 4 — Yıl boyu serin bir grafik

Soru: Bir istasyonun örnek grafiğinde aylık ortalama sıcaklıklar yıl boyunca 12–14 °C bandından çıkmıyor; yağışsız ay yok ve yıllık toplam yüksek. Bu istasyon için en uygun yorum hangisidir?

• A) Ekvatoral iklimin deniz seviyesindeki bir istasyonudur.
• B) Alçak enlemde, yüksek rakımlı bir dağ istasyonudur.
• C) Tundra iklimindedir, çünkü sıcaklık düşüktür.
• D) Karasal iklimdedir, çünkü kış soğuktur.
• E) Okyanusal iklimdedir, çünkü yaz ile kış arasında hiç fark yoktur.

Çözüm: Sıcaklığın yıl boyu neredeyse sabit kalması güneş açısının yıl içinde az değiştiği alçak enlemi gösterir. Ama Ekvatoral iklim için değerler çok düşük; deniz seviyesinde beklenen sıcaklıktan on derecenin üzerinde bir eksik var. Bu eksiği yükselti açıklar. Tundra ve karasal tipte kış sıfırın altına iner, okyanusal iklimde ise yaz ile kış arasında küçük de olsa belirgin bir fark görülür. Cevap: B.

• Soğuk kışlı her grafiğe «karasal» demek. Ocağı sıfırın altına inen tiplerin arasındaki farkı temmuz sıcaklığı ve kışın sertliği belirler.
• Tundrayı ağaçsız diye kurak sanmak. Ağacı engelleyen yağış azlığından çok kısa ve serin yaz ile donmuş topraktır; yazın yüzey bataklıklaşır.
• Akdeniz ile karasal iklimi kurak yazdan ayırmaya çalışmak. İkisinde de yaz kuraktır; ayrım kışın sıcaklığında ve yağışın toplandığı mevsimdedir.
• En büyük yıllık sıcaklık farkını kutupta aramak. Kutupta yaz da çok soğuktur; en büyük farklar kışı çok sert, yazı ılık geçen tayga kuşağının iç kesimlerinde görülür.
• Düşük sıcaklığı her zaman yüksek enleme bağlamak. Yıl boyu serin ve dengeli bir grafik alçak enlemde yüksek bir dağ istasyonuna ait olabilir.
• Tundra ve taygayı Güney Yarım Küre'ye de yaymak. Bu iklimlerin enlemlerinde Güney Yarım Küre'de geniş kara yoktur.