Türkiye'nin iklimi

Mart sonu, bahar tatili. Ecrin'in ailesi sabah Antalya'dan Konya'ya doğru yola çıkıyor. Sahil yolunda pencereler açık, portakal bahçelerinin kokusu içeri doluyor, Ecrin tişörtle oturuyor. Bir saat sonra yol kıvrıla kıvrıla Toroslara tırmanıyor; kızılçamlar seyreliyor, yamaçlarda kirli kar lekeleri beliriyor ve babası kaloriferi açıyor. Geçidin öbür yanında manzara bir kez daha değişiyor: ağaç yok, ufka kadar düz, hâlâ sarımtırak bir ova. Öğleden sonra Konya'da arabadan inerken annesi montunu giyiyor. Ecrin defterine not düşüyor: tek bir gün, birkaç saatlik yol, üç ayrı mevsim. Bu ders, o notun arkasındaki nedenleri Türkiye haritasının üstüne yerleştiriyor.

• Türkiye'deki Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimi ve geçiş alanlarını yerleri, yağış mevsimleri ve bitki örtüleriyle eşleştirirsin.
• İki yer arasındaki iklim farkını dağların uzanışı, yükselti ve denize uzaklıkla açıklarsın.
• Türkiye'de sıcaklığın ve yağışın hangi yönlerde azaldığını ya da arttığını nedeniyle söylersin.
• Örnek bir sıcaklık-yağış tablosunu Türkiye'deki doğru iklim bölgesine yerleştirirsin.

Çerçeveyi enlem çizer, ayrıntıyı başka etmenler

Ecrin'in yolculuğunda enlem neredeyse hiç değişmedi; Antalya ile Konya arasındaki kuzey-güney mesafesi bir derece kadar. Demek ki üç mevsimi yaşatan şey enlem değildi. Türkiye'nin coğrafi konumu dersinde matematik konumun ülkeye verdiği çerçeveyi kurmuştun: orta kuşakta yer almak, belirgin dört mevsim ve güneyden kuzeye doğru genel bir serinleme. Bu ders o çerçeveyi tekrar etmiyor, içini dolduruyor. Çerçevenin içindeki çeşitliliği dört etmen yaratır: dağların uzanışı, yükselti, denize uzaklık ve ülkeye ulaşan hava kütleleri.

Kıyı boyunca uzanan duvarlar

Haritada Türkiye'nin kuzey kıyısına bak: Kuzey Anadolu Dağları kıyı çizgisini batıdan doğuya izler. Güneyde Toroslar aynı işi Akdeniz boyunca yapar. Denizden gelen nemli hava bu yamaçlara çarpınca yükselmek zorunda kalır, yükseldikçe soğur ve nemini denize bakan yamaçta bırakır; nem ve yağış dersinde bunun adını orografik yağış koymuştuk. Dağın arkasına inen hava ise kurumuştur. Sonuç olarak deniz etkisi kıyıdaki dar bir şeride hapsolur ve kıyı şeridiyle iç kesim arasındaki fark birkaç on kilometre içinde keskinleşir. Ecrin'in geçitte gördüğü değişim tam bu duvarın iki yüzüdür.

Ege'de dağlar farklı uzanır: doğudan batıya, yani kıyıya dik olarak sıralanırlar. Aralarındaki çöküntü ovaları (Gediz, Büyük Menderes gibi) denize açılır ve deniz havası bu oluklardan içeri sokulur. Bu yüzden Ege'de kıyının ılık iklimi iç kesimlere doğru yavaş yavaş değişir; geçiş bir duvarda değil, uzun bir yokuşta olur.

Batıdan doğuya yükselen basamaklar

Türkiye'de ortalama yükselti batıdan doğuya doğru artar. Batıda deniz seviyesine yakın ovalar yaygınken, doğudaki ovaların birçoğu bin metrenin üzerindedir. Sıcaklık dersindeki kuralı hatırla: yükseldikçe hava serinler. Bu yüzden aynı paralel üzerinde doğuya ilerleyen bir yolcu, enlemi değişmediği hâlde daha soğuk kışlarla karşılaşır. Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek platoları ülkenin en uzun ve en sert kışlarının yaşandığı yerlerdir; kar örtüsü orada aylarca kalkmaz.

Denize yakınlık ve uzaklık

Su, karadan daha yavaş ısınır ve daha yavaş soğur. Kıyıdaki bir kasaba bu yüzden yazın serinletilir, kışın ılıtılır; gece ile gündüz, yaz ile kış arasındaki fark küçük kalır. Kıyıdan içeri girildikçe bu dengeleyici etki zayıflar, yıllık sıcaklık farkı açılır ve havadaki nem azalır. Türkiye'nin üç yanı denizle çevrili olsa da iç kesimlerin karasallığı beklenenden güçlüdür, çünkü kıyıya koşut dağlar deniz havasını içeri bırakmaz.

Hava kütleleri: kışın kuzeyden, yazın güneyden

Hava kütleleri dersinde Türkiye'ye dört yönden gelen havayı görmüştün. İklim açısından özeti şu: kış aylarında kuzeyden inen soğuk kütleler ayazı, donu ve karı beraberinde getirir; aynı aylarda Akdeniz üzerinden gelen ılık ve nemli hava cephe sistemleriyle güney ve batıya yağış taşır. Yazın ağırlık güneyli, sıcak ve kuru havaya geçer; Akdeniz kıyılarında ve Güneydoğu'da yaz kuraklığı bu yüzden uzun sürer. Kuzeyli hava Karadeniz'i aşarken nem toplar; kuzey kıyısının yaz kış ıslak kalmasının bir nedeni budur.

Akdeniz iklimi: güney ve batı kıyıları

Akdeniz ve Ege kıyılarında, Marmara'nın güneybatısına kadar uzanan kıyı şeridinde görülür. Yaz uzun, sıcak ve kurak geçer; temmuz ve ağustosta yağış neredeyse hiç düşmez. Kış ılıktır, kıyıda kar yağışı ve don seyrek görülür. Yağışın büyük kısmı kışın, cephelerle düşer. Doğal bitki örtüsü makidir: defne, mersin, kocayemiş gibi yaz kuraklığına dayanıklı, yaprağını dökmeyen sık çalılar. Maki tahrip edildiğinde yerini daha seyrek ve bodur bir örtü olan garig alır. Kıyıdan dağlara tırmanıldıkça makinin yerini kızılçam ormanları, daha yükseklerde başka iğne yapraklılar alır.

Karadeniz iklimi: her mevsim ıslak kuzey kıyısı

Karadeniz kıyı şeridinde görülür. Bu iklimin ayırt edici yanı, kurak bir mevsiminin olmamasıdır: yağış yılın her döneminde düşer. Ders kitapları en yağışlı mevsimi sonbahar olarak verir. Deniz ve bol bulut sıcaklığı dengelediği için yaz çok ısınmaz, kış da kıyıda çok soğumaz; yıllık sıcaklık farkı küçüktür. Yağış miktarı doğuya doğru artar; Doğu Karadeniz kıyıları, özellikle Rize çevresi, ülkenin en çok yağış alan yeridir.

Bol nem geniş yapraklı ormanları besler: kayın, gürgen, kestane, ıhlamur. Kuzey Anadolu Dağları'nın yamaçlarında yükseldikçe ormana ladin, göknar ve sarıçam gibi iğne yapraklılar karışır; orman sınırının üstünde ise yaz otlağı olarak kullanılan yayla çayırları başlar.

Karasal iklim: iç ve doğu bölgeler

Dağ duvarlarının ardında kalan İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun iç kesimleri karasal iklimin alanıdır. Ortak çizgileri büyük yıllık sıcaklık farkı ve az yağıştır. Bölgeden bölgeye ayrıntı değişir:

• İç Anadolu: Yazı sıcak ve kurak, kışı soğuk ve karlıdır. Yağışın en çok düştüğü dönem ilkbahardır. Ülkenin en kurak alanları burada, Tuz Gölü çevresindedir. Bitki örtüsü bozkırdır: baharda yeşerip yazın sararan kısa otlar.
• Doğu Anadolu: Yükseltinin etkisiyle kış en uzun ve en sert burada yaşanır; kar örtüsü aylarca kalır. Yaz kısa ve serindir. Yağışlar ilkbahar ve yaz başında yoğunlaşır; yazın düşen yağmurlar yüksek kesimlerde gür çayırları besler, bu yüzden bölge büyükbaş hayvancılık için elverişlidir.
• Güneydoğu Anadolu: Yaz ülkenin en sıcak ve kurak yazları arasındadır. Ders kitaplarında kış yağışlarının Akdeniz etkisi taşıdığı anlatılır; yağış kışın toplanır, kış İç ve Doğu Anadolu'dakinden ılıktır. Örtü yine bozkırdır.

Geçiş alanları

İklimler haritada çizgiyle ayrılmaz; birinden ötekine kayarak geçilir. En bilinen örnek Marmara geçiş iklimidir: Üç komşu tipin, yani Akdeniz, Karadeniz ve karasal tipin özelliklerini bir arada taşır. Yaz sıcaktır ama Akdeniz kıyısı kadar kurak değildir; kış Akdeniz'den soğuktur, kar yağabilir; yağış en çok kışın düşer. Bitki örtüsü bu karışımı açıkça gösterir: güney kıyılarında maki, kuzeydeki Yıldız Dağları'nda orman, Ergene Havzası'nın iç kesiminde bozkır.

Ders kitaplarında başka geçiş alanları da sayılır: Ege'nin iç kesimleri Akdeniz ile karasal iklim arasında, Kuzey Anadolu Dağları'nın iç yamaçları ise Karadeniz ile karasal iklim arasında kalır.

Sıcaklık ve yağış haritada nasıl dağılır?

Sıcaklık için iki yön akılda tutulur. Güneyden kuzeye ortalama sıcaklık düşer; bu matematik konumun izidir. Batıdan doğuya da düşer; bunun nedeni yükseltidir. İki eğilim birleşince en düşük yıllık ortalamalar ve en sert ocak ayları Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek platolarında görülür. Yıllık ortalamanın en yüksek olduğu yerler Akdeniz kıyıları ve Güneydoğu'nun alçak ovalarıdır; temmuzun en sıcak geçtiği yer de Güneydoğu Anadolu'dur. Kıyıdan içeri girdikçe yıllık sıcaklık farkı büyür.

Yağış için kural, nemli havanın nerede yükseldiğine bakmaktır. Denize bakan yamaçlar bol, dağların arkası az yağış alır. En yağışlı şerit Doğu Karadeniz kıyısıdır; Torosların Akdeniz'e dönük yamaçları da bol yağış alır. En az yağış İç Anadolu'nun ortasına, Tuz Gölü çevresine düşer. Genel eğilim: kıyıdan içeri girdikçe yağış azalır.

Sözel harita: iklimleri dikdörtgene yerleştir

Türkiye'yi doğu-batı doğrultusunda uzun bir dikdörtgen olarak çiz, kuzeyi üste al. Üst kenarın hemen içine, batıdan doğuya ince bir şerit çek ve doğu ucunu kalınlaştır: Karadeniz iklimi, kalın uç en yağışlı Doğu Karadeniz. Alt kenarın içine, batı köşesinden başlayıp kenarın ortasını biraz geçen ikinci ince şeridi çiz; aynı şeridi sol kenar boyunca yukarı, Marmara'nın güneyine kadar uzat: Akdeniz iklimi. Sol üst köşeye, iki şeridin buluştuğu yere küçük bir halka çiz, ortasına M harfini yerleştir: geçiş iklimi. Dikdörtgenin geri kalan iç kısmını üç parçaya ayır: ortaya İ (İç Anadolu, bozkır), sağ yarının üstüne D (Doğu Anadolu, en sert kış, yaz çayırları), sağ alt köşeye G (Güneydoğu, en sıcak yaz). Son olarak üst ve alt şeritlerin içe bakan kenarlarına kalın çizgiler çek: bunlar kıyıya koşut dağlar. Sol kenarda böyle bir çizgi çekme; Ege'de dağlar kıyıya diktir ve şerit içeri doğru dağılır.

Haritayı okurken şunu gör: ince şeritler denizin dar etki alanını, kalın çizgiler o alanı sınırlayan duvarları, iç kısmın genişliği de karasallığın ne kadar yer kapladığını gösteriyor.

Dört örnek istasyonun tablosu

Aşağıdaki değerler herhangi bir gerçek istasyona ait değildir; üç iklimi ve karasal iklimin doğudaki yüzünü ayırt etmeyi öğretmek için seçilmiş örnek verilerdir.

P'yi kış yağışı ve kurak yaz Akdeniz iklimine, R'yi kurak ay olmaması ve küçük fark Karadeniz iklimine yerleştirir. S ve T'nin ikisi de karasaldır; T'yi ayıran, sıfırın çok altındaki ocak ve yağışın yaz başına kayması, yani Doğu Anadolu'dur.

Modülün özeti

Bu ders atmosfer ve iklim modülünü kapatıyor. Dokuz dersin iskeleti şöyle:

• Atmosfer: Hava olaylarının neredeyse tamamı en alttaki troposferde yaşanır; stratosferdeki ozon zararlı ışınları süzer.
• Sıcaklık: Işınların geliş açısı, yükselti, karasallık, bakı ve okyanus akıntıları belirler; eş sıcaklık eğrileri dağılışı haritaya taşır.
• Basınç: Isınan hava alçak, soğuyan hava yüksek basınç yaratır; buna dinamik nedenli merkezler eklenir.
• Rüzgâr: Hava yüksek basınçtan alçağa akar; sürekli, mevsimlik ve yerel rüzgârlar bu farkın ölçeğine göre ayrılır.
• Nem ve yağış: Havayı yükselten neden yağışın adını verir: ısınma, dağ ya da cephe.
• Hava kütleleri ve cepheler: Kaynağın sıcaklığını ve nemini taşıyan kütleler karşılaştığında cepheler ve cephesel yağış doğar.
• İklim tipleri: Sıcaklık eğrisi ile yağışın mevsimi bir grafiği on iki tipten birine bağlar; soğuk tipleri temmuz sıcaklığı ayırır.
• Türkiye: Matematik konumun çizdiği ılıman çerçeveyi dağlar, yükselti, denize uzaklık ve hava kütleleri Akdeniz, Karadeniz, karasal ve geçiş iklimlerine böler.

Duvarların altında

Bu dersin hemen her alt başlığında bir dağ vardı: nemi tutan Kuzey Anadolu Dağları, Ecrin'i kışa taşıyan Toroslar, doğuya doğru yükselen platolar. Bu dağları yükselten güç atmosferde değil, ayağımızın altındadır. Sıradaki derste Yer'i bir soğan gibi katman katman açacağız: üstteki ince yerkabuğu, altındaki kalın manto ve merkezdeki çekirdek.

Örnek 1 — İki yamaç, bir dağ

Soru: Akdeniz kıyısında deniz seviyesine yakın bir kasaba ile Torosların kuzeyinde, aynı paralele yakın bir plato kasabası karşılaştırılıyor. Plato kasabasının yıllık yağışının çok daha az olmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Plato kasabasının daha kuzeyde olması
• B) Nemli havanın yağışını denize bakan yamaçta bırakıp dağı kurumuş olarak aşması
• C) Platoya yazın güneyli hava hiç ulaşmaması
• D) Kıyı kasabasının daha yüksekte olması
• E) Platoda yıllık sıcaklık farkının küçük olması

Çözüm: Paralel neredeyse aynı olduğu için A elenir. Kıyı kasabası deniz seviyesinde olduğundan D yanlıştır; platonun yıllık farkı küçük değil büyüktür, E de düşer. Kıyıya koşut dağ, nemli havayı yamaçta yükseltip yağışı denize bakan yüzde bıraktırır; arkadaki alan yağış gölgesinde kalır. Cevap: B.

Örnek 2 — Tablodan bölgeye

Soru: Örnek bir istasyonun verileri şöyle: ocak 5 °C, temmuz 24 °C, yıllık yağış 650 mm, yağış en çok aralıkta, yazın az ama sıfır değil. Çevresinde bir yanda maki, öbür yanda meşe ve kayın ormanları, iç kesimde bozkır görülüyor. Bu istasyon en çok hangi iklim alanına uyar?

• A) Doğu Anadolu karasal iklimi
• B) Doğu Karadeniz iklimi
• C) Marmara geçiş iklimi
• D) Güney kıyısındaki Akdeniz iklimi
• E) İç Anadolu karasal iklimi

Çözüm: Kış yağışlı ama kıyı Akdeniz'inden serin; yaz kurak ama tamamen yağışsız değil. Üç farklı bitki örtüsünün yan yana görülmesi, birden çok iklimin etkisinin buluştuğunu gösterir. Cevap: C.

Örnek 3 — Sıcaklığın iki yönü

Soru: Türkiye'de sıcaklığın güneyden kuzeye ve batıdan doğuya azalması birlikte düşünüldüğünde, ocak ayında en düşük ortalamaların görülmesi beklenen yer hangisidir?

• A) Akdeniz'in batı kıyıları
• B) Güneydoğu'nun alçak ovaları
• C) Marmara'nın güney kıyıları
• D) Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek platoları
• E) Batı Karadeniz kıyıları

Çözüm: Kuzeye ve doğuya gidildikçe sıcaklık düşüyorsa iki eğilimin kesiştiği köşe kuzeydoğudur. Orada hem enlem görece yüksektir hem de yükselti ülkenin en fazla olduğu kesimlerdendir; üstelik deniz etkisi dağlarla kesilmiştir. Cevap: D.

Örnek 4 — Ege'nin uzun yokuşu

Soru: Ege kıyısından içeri doğru ilerleyen bir gezgin, Akdeniz ikliminin özelliklerinin Karadeniz ya da Akdeniz kıyılarına göre çok daha içeride de sürdüğünü fark ediyor. Bunun en uygun açıklaması hangisidir?

• A) Ege'de dağların kıyıya dik uzanması ve arada denize açılan ovaların deniz havasını içeri taşıması
• B) Ege'nin Türkiye'nin en yüksek bölgesi olması
• C) Ege kıyılarının Türkiye'nin en kuzeyinde yer alması
• D) Ege'de yazın kuzeyli soğuk hava kütlelerinin baskın olması
• E) Ege'de yağışın her mevsim eşit düşmesi

Çözüm: Deniz etkisinin içeri sokulması için önünde duvar olmaması gerekir. Ege'de dağlar doğu-batı doğrultusundadır, aralarındaki çöküntü ovaları denize açılan oluklar gibidir. B ve C yanlış bilgi içerir; D ve E Akdeniz ikliminin özellikleriyle çelişir. Cevap: A.

• Türkiye'deki iklim farkını enlemle açıklamak. Ülke birkaç derecelik bir kuşağa sığar; kıyı ile iç kesim, batı ile doğu arasındaki büyük farkı dağlar, yükselti ve denize uzaklık yaratır.
• Karadeniz'in yağışını yazın düşen yağışla sınırlamak. Bu iklimin özü kurak mevsimin olmamasıdır; yağış her mevsim düşer, ders kitapları zirveyi sonbaharda verir.
• Doğu Anadolu'yu İç Anadolu'nun bir kopyası sanmak. İkisi de karasaldır, ama doğuda yükselti kışı uzatıp sertleştirir ve yaz yağışları bozkır yerine yüksek kesimlerde çayır yetiştirir.
• Marmara'ya tek bir bitki örtüsü yazmak. Geçiş ikliminin işareti maki, orman ve bozkırın aynı bölgede bir arada görülmesidir.
• Ege'de de dağların kıyıya paralel olduğunu varsaymak. Ege'de dağlar kıyıya diktir; bu yüzden deniz etkisi içerilere ilerler ve geçiş yavaş olur.
• En az yağışı Güneydoğu'da aramak. Güneydoğu'nun yazı en sıcak ve kuraktır, ama yıllık toplamı en düşük alan İç Anadolu'nun ortası, Tuz Gölü çevresidir.