İklim tipleri I: sıcak ve ılıman iklimler

Cumartesi denemesi, coğrafya testinin üçüncü sorusu. Defne'nin önünde bir sıcaklık-yağış grafiği duruyor: sütunlar Haziran, Temmuz ve Ağustos'ta boylu boyunca yükseliyor, Ocak'ta neredeyse sıfıra iniyor. Çizgi ise Ocak'ta 23 °C'ye çıkıp Temmuz'da 12 °C'ye düşüyor. «Yağış yazın, demek ki yaz yağışlı bir iklim» diye düşünüp Çin tipini işaretliyor. Cevap anahtarı Akdeniz diyor. Defne grafiği yanlış okumadı; yanlış sırayla okudu. Yağışın hangi aylara düştüğüne bakmadan önce o ayların hangi mevsim olduğunu sormalıydı: Temmuz'un serin, Ocak'ın sıcak olduğu yer Güney Yarım Küre'dedir ve orada Temmuz kıştır. Bu derste iklimleri tek tek tanıyacak, sonra her grafiği aynı sırayla okumayı öğreneceksin.

• Ekvatoral, savan, muson ve çöl iklimlerini sıcaklık, yağış rejimi ve bitki örtüsüyle birbirinden ayırırsın.
• Akdeniz, okyanusal ve Çin tipi iklimlerin hangi mevsimde yağış aldığını nedeniyle açıklarsın.
• Bir sıcaklık-yağış grafiğini yarım küre, yıllık sıcaklık farkı ve yağış rejimi sırasıyla okuyup iklim tipini belirlersin.
• Her iklim tipinin görüldüğü başlıca bölgeleri dünya haritasında yerleştirirsin.

İklim tipi neye bakılarak adlandırılır?

Hava durumu bugünün, iklim ise uzun yılların ortalamasıdır. Bir yerin iklimini adlandırırken iki ölçüye bakılır: sıcaklığın yıl içinde nasıl değiştiği ve yağışın hangi aylarda, ne kadar düştüğü. Bu iki ölçü bir sıcaklık-yağış grafiği üzerinde birlikte gösterilir. Yatay eksende on iki ay sıralanır; sütunlar her ayın ortalama yağışını (mm), sütunların üstünden geçen çizgi de aylık ortalama sıcaklığı (°C) verir.

Önceki derslerde iklimi kuran parçaları ayrı ayrı gördün: güneş ışınlarının açısı, basınç kuşakları, rüzgârlar, yağışın oluşumu ve hava kütleleri. İklim tipi bu parçaların belli bir yerde bir araya gelme biçimidir. Matematik kuşaklar yalnız enlemle çizilmişti; burada aynı enlemde iki farklı iklimin nasıl yan yana durabildiğini, örneğin bir kıtanın batı kıyısıyla doğu kıyısının neden ayrı yağış takvimleri yaşadığını göreceksin.

Sıcak iklimler: dönenceler arasındaki dört tip

Ekvatoral iklim. Ekvator'un iki yanında, kabaca 10° enlemlerine kadar uzanan şeritte görülür. Güneş ışınları yıl boyunca büyük açıyla geldiği için her ay sıcaktır ve aylık ortalamalar birbirine çok yakındır; yıllık sıcaklık farkı çoğu zaman 2–3 °C'yi geçmez. Isınan nemli hava hemen her öğleden sonra yükselir, soğur ve sağanak bırakır: bu konveksiyonel yağıştır. Yağış bütün aylara dağılır, kurak mevsim yoktur. Sürekli sıcak ve nemli ortamda sık, çok katlı, her zaman yeşil yağmur ormanları gelişir. Başlıca alanları Amazon havzası, Kongo havzası ile Endonezya ve Malezya'nın adalarıdır.

Savan iklimi. Ekvatoral şeridin kuzeyinde ve güneyinde, dönencelere doğru yer alır. Sıcaklık yine yıl boyu yüksektir, ama yıllık fark ekvatoral iklimden biraz büyüktür. Asıl ayrım yağıştadır: güneşin dik geldiği şerit yaz yarım yılında bu bölgelere kaydığında yükselen hava ve yağış da onunla gelir; kış yarım yılında yağış kesilir. Yaz yağışlı, kış kurak bu düzen boyu insan boyunu aşabilen uzun otlara, aralarına dağılmış tek tük ağaçlara izin verir; bu bitki örtüsüne savan denir. Afrika'da Kongo havzasını kuşatan geniş alanlar, Brezilya'nın iç kesimleri, Venezuela'daki Orinoko ovaları ve Avustralya'nın kuzeyi savan bölgeleridir.

Muson iklimi. Asya'nın güneyine ve güneydoğusuna özgüdür: Hindistan, Bangladeş, Myanmar, Tayland, Vietnam ve çevresi. Yazın büyük kara ısınıp alçak basınç alanına dönüşür; okyanustan karaya nemli muson rüzgârları eser; dağ yamaçlarına çarpan bu hava çok bol yağış bırakır. Kışın kara soğur, rüzgâr yön değiştirip karadan denize doğru eser ve kuru bir mevsim başlar. Grafik savana benzer, çünkü ikisi de yaz yağışlıdır; fark, yağışlı aylardaki miktarın muson ikliminde çok daha büyük olması ve bölgenin Asya'da bulunmasıdır. Doğal bitki örtüsü kurak mevsimde yaprak döken muson ormanlarıdır. Bol su isteyen çeltik (pirinç) ve çay tarımı bu iklimle özdeşleşmiştir.

Çöl iklimi. Yağış çok azdır; ders kitapları yıllık toplamı çoğu zaman 250 mm'nin altında verir ve bu az yağış da düzensizdir. Sıcak çöllerin çoğu dönenceler çevresindedir; orada yukarıdan alçalan hava ısınarak kurur ve bulut oluşmasını engeller. Gökyüzü açık, hava kuru olduğu için gündüz yer hızla ısınır, gece de ısı hızla uzaya kaçar: günlük sıcaklık farkı çok büyüktür. Bitki örtüsü kuraklığa dayanıklı seyrek çalılar ve kaktüs gibi bitkilerden oluşur. Sahra, Arabistan, Kalahari, Avustralya'nın iç kesimleri ve Kuzey Amerika'nın güneybatısı başlıca örneklerdir. Şili'deki Atacama ile Afrika'nın güneybatısındaki Namib ise kıyıda yer alır; ders kitapları bunları önlerinden geçen soğuk okyanus akıntılarıyla açıklar. Orta enlemlerde, kıtaların içinde de çöller bulunur (Gobi gibi); bunların kışı serttir ve karasallıkla birlikte ele alınır.

Ilıman iklimler: mevsimin yağışı belirlediği üç tip

Akdeniz iklimi. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Yazın dönence çevresindeki yüksek basınç kuşağı kutba doğru kayar ve bölgenin üzerine yerleşir; alçalan hava yağışı keser. Kışın bu kuşak Ekvator'a doğru çekilir, batıdan gelen cephe sistemleri yağışı getirir. Yaz kuraklığına uyum sağlamış, kalın ve küçük yapraklı, sık çalılardan oluşan maki bu iklimin tipik bitki örtüsüdür; maki çoğu yerde tahrip edilmiş kızılçam ormanlarının yerini almıştır. Akdeniz havzasının kıyıları, Kaliforniya, Şili'nin orta kesimi, Güney Afrika'nın güneybatı ucu ve Avustralya'nın güneybatısı bu iklimi yaşar. Bu alanların çoğu 30° ile 40° enlemleri arasında, kıtaların batı kıyılarındadır.

Okyanusal iklim. Her mevsim yağış alır; yazlar serin, kışlar ılıktır. Bütün yıl okyanustan karaya esen batı rüzgârları nemli havayı kıyıya taşır, okyanusun ılımanlaştırıcı etkisi de sıcaklığı iki uçtan törpüler. Batı Avrupa'da Kuzey Atlantik'in ılık akıntısı kışları enlemine göre şaşırtıcı ölçüde yumuşak tutar. Yıllık sıcaklık farkı küçüktür, gökyüzü sık sık kapalıdır. Doğal bitki örtüsü kayın ve meşe gibi geniş yapraklı ormanlar ile çayırlardır. Britanya Adaları, Fransa'nın kuzeybatısı, Belçika ve Hollanda başta olmak üzere Batı Avrupa; Kuzey Amerika'nın kuzeybatı kıyıları, Şili'nin güneyi ve Yeni Zelanda bu tipin bölgeleridir.

Çin tipi (ılıman Doğu Asya) iklimi. Akdeniz iklimiyle aynı enlemlerde, ama kıtaların doğu kıyılarında görülür ve yağış takvimi tam tersidir: en çok yağış yazın düşer, kış görece kurak geçer. Yazın denizden esen nemli hava yağış getirir; Asya'daki bölümünde bu, muson dolaşımının kuzeye uzanan koludur. Yazlar sıcak ve nemli, kışlar Akdeniz'inkinden daha serindir; kar görülebilir. Bitki örtüsü geniş yapraklı ve karışık ormanlardır. Çin'in güneydoğusu, Japonya'nın güneyi, ABD'nin güneydoğusu, Arjantin ile Uruguay'ın kıyı kesimleri ve Avustralya'nın doğusu bu iklimin alanlarıdır.

Yedi iklim tek tabloda

Aşağıdaki tabloda yer alan sayılar örnek veri: her biri iklim tipinin karakterini gösterecek biçimde seçilmiş öğretici değerlerdir, ölçülmüş istasyon kaydı sayılmamalıdır. Bütün satırlar kuzeyde bulunan istasyonlar için düşünüldü.

Tabloyu sütun sütun oku. Yıllık fark ekvatoral iklimde neredeyse yok olur, çölde ve Çin tipinde büyür. Yağış sütunu üç ayrı düzen gösteriyor: her ay yağış, yaz yağışı, kış yağışı. Çölün yaz sıcaklığının en yüksek değeri vermesi de rastlantı değildir; bulutsuz gökyüzü güneşe hiç perde çekmez.

Grafikten iklime: üç adımlık okuma sırası

Defne'yi yanıltan, adımları ters sırayla atmasıydı. Bir sıcaklık-yağış grafiğinin önünde şu sırayı izle:

1. Hangi yarım küre? Sıcaklık çizgisinin tepesini bul. Tepe Haziran–Ağustos arasındaysa istasyon kuzeydedir; tepe Aralık–Şubat arasındaysa güneydedir ve orada Temmuz kış, Ocak yazdır. Çizgi neredeyse yatay ilerliyor ve belirgin bir tepe yoksa istasyon Ekvator kuşağındadır. Bu adımdan sonra ayların adını değil, mevsimini düşün.
2. Yıllık sıcaklık farkı ne kadar? En sıcak ayın değerinden en soğuk ayınkini çıkar. Fark birkaç dereceyse ve en soğuk ay bile yüksekse sıcak kuşaktasın; iklim sınıflamalarında tropikal iklimler için en soğuk ayın 18 °C'nin altına inmemesi ölçüsü sık kullanılır. Kışın 0–10 °C arasına inen, yazın 15–30 °C'yi bulan çizgi ılıman bir iklimi gösterir. Fark çok büyük, kış ayları sıfırın altındaysa bu dersin dışındaki iklimlere bakıyorsun.
3. Yağış hangi mevsime düşüyor, toplam ne kadar? Yağış her aya yayılıyorsa sıcak kuşakta ekvatoral, ılıman kuşakta okyanusal iklimdesin. Yağış yaza toplanıyorsa sıcak kuşakta savan ya da muson, ılıman kuşakta Çin tipi iklim söz konusudur. Yağış kışa toplanıp yaz kuraksa Akdeniz iklimidir. Sütunlar her ay yerle bir ise çöldür.

İkinci adımın ayırdığını üçüncü adım tamamlar. Savan ile Çin tipinin yağış düzeni aynıdır, ama savanın kışı sıcak, Çin tipinin kışı serindir. Savan ile musonu da sıcaklık ayırmaz; yaz aylarındaki sütunların boyu ve haritadaki konum ayırır.

Sözel harita: Afrika'yı ikiye katla

Bir kâğıda Afrika'nın kabaca dış çizgisini çiz; kuzey yönü sayfanın tepesinde kalsın. Kıtanın en geniş yerinin biraz altından, batıdaki Gine Körfezi'nin kıyısından doğuya bir yatay çizgi çek: bu Ekvator. Çizginin üzerine, kıtanın orta-batısına E (ekvatoral) yaz; burası Kongo havzası. E'nin hem kuzeyini hem güneyini kuşatan geniş bir kuşağa S (savan) yaz. Kuzeyde S'nin ötesindeki büyük boşluğu Ç ile doldur; Sahra burada. Güneyde S'nin ötesinde, kıtanın batı yarısına daha küçük bir Ç koy; Kalahari ve kıyıdaki Namib. Kıtanın kuzey kıyısına, Akdeniz'e bakan ince şeride A yaz. Güney ucunda, batıya bakan köşeye de bir A koy. Son olarak kâğıdın sağ üst köşesine, Hint Okyanusu'nun ötesine Hindistan'ı çiz ve oraya M (muson) yaz.

Şimdi kâğıdı Ekvator çizgisinden katladığını düşün: kuzeydeki E–S–Ç–A dizisi güneyde neredeyse aynısıyla tekrarlanıyor. Bu ayna görüntüsü, iklim tiplerinin basınç kuşaklarını izlediğinin haritadaki kanıtıdır. Kuzeydeki dizinin güneydekinden uzun olması da kıtanın kuzeyde daha geniş olmasından gelir.

Kış sıfırın altına inince

Bu derste kışı en sert iklim bile birkaç derecenin altına pek inmedi. Kıtaların içine ya da kutup dairelerine doğru ilerlendikçe grafiğin çizgisi kışın sıfırın çok altına dalar ve okuma sırasına yeni bir soru eklenir: kış bu kadar sertken yaz, ağacın büyümesine yetecek kadar ısınıyor mu? Tundrayı taygadan ayıran bu sorudur. Sonraki ders o soğuk uca bakıyor: donmuş toprağı ve yosunlarıyla tundra, iğne yapraklı tayga ormanı, ilkbahar yağışlı bozkırıyla karasal iklim ve bitki kuşaklarının dağ yamacında dikine sıralandığı yüksek dağ iklimi.

Örnek 1 — Ters mevsimli grafik

Soru: Bir istasyonda en sıcak ay Ocak (23 °C), en soğuk ay Temmuz (12 °C) olarak ölçülüyor. Yağış Haziran, Temmuz ve Ağustos'ta toplanıyor; Aralık–Şubat arasında neredeyse hiç yağış yok. Bu istasyonun iklimi hangisidir?

• A) Çin tipi iklim
• B) Savan iklimi
• C) Muson iklimi
• D) Akdeniz iklimi
• E) Ekvatoral iklim

Çözüm: İlk adım yarım küre: sıcaklığın tepesi Ocak'ta, demek ki istasyon güneydedir ve Haziran–Ağustos orada kıştır. İkinci adım: 11 °C'lik fark ve 12 °C'lik en soğuk ay sıcak kuşağı dışarıda bırakır; savan, muson ve ekvatoral düşer. Üçüncü adım: yağış kışa toplanmış, yaz kurak. Kışı yağışlı, yazı kurak ılıman iklim Akdeniz iklimidir. Çin tipi yaz yağışlı olduğu için elenir. Cevap: D.

Örnek 2 — İki yaz yağışlı istasyon

Soru: Aşağıdaki örnek veri iki istasyona aittir.

İki istasyon için hangisi doğrudur?

• A) K ekvatoral, L savan iklimindedir.
• B) K Akdeniz, L Çin tipi iklimindedir.
• C) K savan, L muson iklimindedir; L büyük olasılıkla Güney Asya'dadır.
• D) İkisi de kış yağışlı olduğu için Akdeniz iklimindedir.
• E) İkisi de her ay yağış aldığı için okyanusal iklimdedir.

Çözüm: İki istasyonda da en soğuk ay 20 °C'nin üstünde: sıcak kuşaktayız, Akdeniz, Çin tipi ve okyanusal elenir. İkisinde de yağış yaz aylarına toplanmış, kış kurak; ekvatoral iklimin kurak mevsimi olmaz. Geriye savan ile muson kalır. Ayrımı yaz yağışının miktarı yapar: L'nin dört aylık yağışı K'ninkinin üç katından fazla. Bu ölçekte yaz yağışı Güney Asya'nın musonuna uyar. Cevap: C.

Örnek 3 — Aynı enlem, iki kıyı

Soru: Kuzey Yarım Küre'de 35° enlemine yakın iki kıyı istasyonundan P bir kıtanın batı kıyısında, R aynı kıtanın doğu kıyısındadır. P'de yaz kurak, kış yağışlı; R'de en çok yağış yazın düşüyor. İki istasyonun iklim tipleri ve bitki örtüleri hangi seçenekte doğru eşleşmiştir?

• A) P: Akdeniz, maki; R: Çin tipi, geniş yapraklı ve karışık orman
• B) P: Okyanusal, geniş yapraklı orman; R: Akdeniz, maki
• C) P: Çöl, seyrek çalı; R: Muson, muson ormanı
• D) P: Çin tipi, maki; R: Akdeniz, yağmur ormanı
• E) P: Savan, uzun otlar; R: Ekvatoral, yağmur ormanı

Çözüm: 35° enlemi ılıman kuşaktadır; savan, ekvatoral ve muson burada aranmaz. Batı kıyısında yaz kurak, kış yağışlı düzen Akdeniz iklimidir ve bitki örtüsü makidir. Aynı enlemde doğu kıyısında yaz yağışlı düzen Çin tipi iklimdir. Okyanusal iklim her mevsim yağış aldığı için P'ye uymaz. Cevap: A.

Örnek 4 — Sözel haritayı okumak

Soru: Konu anlatımında çizdiğin Afrika taslağı için söylenenlerden hangisi yanlış?

• A) E ile işaretli Kongo havzasında yıl boyu yağış düşer ve yağmur ormanları gelişir.
• B) Kuzeydeki ve güneydeki S kuşaklarında yağış, kendi yarım kürelerinin yaz aylarında düşer.
• C) Kıtanın kuzey ve güney uçlarındaki A alanları kışın yağış alır.
• D) Ç alanlarında günlük sıcaklık farkı büyüktür.
• E) Kuzeydeki ve güneydeki S kuşakları aynı aylarda yağış alır.

Çözüm: Savan yağışı, güneşin dik geldiği şeridin kaymasıyla gelir. Öğle güneşinin dik geldiği yer yaz başında kuzey dönencesine, kış başında güney dönencesine kadar gider ve yağışlı şerit onun peşinden yürür; kuzeydeki S'nin yağışlı ayları Haziran–Eylül, güneydeki S'ninkiler Aralık–Mart çevresidir. Aynı aylarda yağış alamazlar; yanlış ifade E'de. B aynı gerçeği doğru söylüyor. Cevap: E.

• Güney Yarım Küre grafiğini ay adlarıyla okumak. Sıcaklığın tepesi Ocak'taysa Temmuz kıştır; «Temmuz'da yağış var» bilgisi orada kış yağışı anlamına gelir.
• Savan ile musonu sıcaklıktan ayırmaya çalışmak. İkisinin sıcaklığı da yıl boyu yüksektir; ayrımı yaz yağışının miktarı ve Güney–Güneydoğu Asya konumu yapar.
• Aylık ortalama grafiğinden çölün günlük farkını aramak. Grafik ayların ortalamasını gösterir; gece ile gündüz arasındaki büyük fark çölün bilinen bir özelliğidir ama grafikteki çizgide görünmez.
• Okyanusal iklimi Akdeniz ile karıştırmak. İkisinde de kış yağışlıdır, ancak okyanusal iklimde yaz kurak geçmez ve yaz sıcaklığı Akdeniz'inkinden belirgin biçimde düşüktür.
• Çin tipini savan sanmak. Yağış düzenleri aynıdır; Çin tipinin kış ayları serin, savanınkiler sıcaktır.
• Ekvatoral iklimde mevsim aramak. Sıcaklık ve yağış her ay benzer kalır; bu iklimde yaz ve kış ayrımı belirgin değildir.