Karma deneme kampı

Bir öğrenci biyolojinin bütün konu testlerinde yüksek doğru sayısı yapar: hücre testinde neredeyse hatasız, kalıtım testinde hızlı, ekoloji testinde rahattır. Ama ilk genel denemede biyoloji sorularının yarısını yanlış işaretler. Sonuç kâğıdına bakınca yanlışların çoğunun bilmediği konulardan gelmediğini görür. Bir soruda "hangisi yanlıştır" diye sorulmuş, o doğruyu aramış; bir başkasında osmozla difüzyonu karıştırmış; bir öncüllü soruda üç ifadenin ikisini doğru bulup üçüncüsünü okumadan seçeneği işaretlemiştir. Konu testinde her soru aynı konudan gelir ve zihin o konunun içinde hazırdır; denemede ise bir soru hücreden, sonraki kalıtımdan, ardından ekosistemden gelir ve her seferinde zihnin konu değiştirmesi gerekir. Bu kampta önce biyoloji sorularının denemedeki yerini ve sık görülen soru kalıplarını, ardından karıştırılan kavram çiftlerini ve denemeden sonra hataları sınıflandırmayı çalışıyoruz; alıştırmalar ise bütün modüllerden karışık gelir.

• Öncüllü ve olumsuz köklü sorularda sistemli bir eleme yöntemi uygularsın.
• Biyolojide sık karıştırılan kavram çiftlerini birbirinden ayırırsın.
• Deneme sonrasında yanlışlarını kaynaklarına göre sınıflandırırsın.
• Farklı modüllerden karışık gelen sorularda konu geçişini hızlı yaparsın.

Biyoloji denemede nerede?

TYT'de biyoloji, fizik ve kimyayla birlikte Fen Bilimleri testinin içindedir ve altı soruyla temsil edilir. AYT Fen Bilimleri testinde ise biyoloji on üç soruyla yer alır. Soru sayısı az olduğu için her biyoloji sorusunun nete etkisi büyüktür; tek bir dikkat hatası, emekle kazanılmış bir doğruyu boşa çıkarabilir. Yanlış cevaplar da cezalıdır: dört yanlış bir doğruyu götürür. Bu yüzden denemede hedef yalnız bilmek değil, bildiğini kaybetmemektir.

Öncüllü sorular

"I, II ve III" biçiminde üç ifade verip hangilerinin doğru olduğunu soran sorular biyolojide çok yaygındır. Bu sorularda seçenekleri baştan okumak yerine önce ifadeleri tek tek değerlendir. Kesin yanlış olduğunu bildiğin tek bir ifade, onu içeren bütün seçenekleri eler. Kesin doğru olduğunu bildiğin bir ifade de onu içermeyen seçenekleri eler. Çoğu zaman iki ifadeyi değerlendirdiğinde tek seçenek kalır; ama kalan seçeneği işaretlemeden önce üçüncü ifadeyi de mutlaka oku. Kancadaki öğrencinin hatası tam olarak budur.

Olumsuz kökler

"Hangisi yanlıştır", "hangisi değildir", "hangisi söylenemez" gibi köklerde zihin alışkanlıkla doğru ifadeyi arar. Bunu önlemek için soru kökündeki olumsuz sözcüğün altını çiz. Ardından her seçeneğin yanına doğru ya da yanlış diye kısa bir işaret koy; olumsuz kökte tek yanlış olan seçenek cevaptır. Seçeneklerin dördü sana doğru geliyorsa, büyük olasılıkla birini yeterince dikkatli okumamışsındır.

Bilgi mi, yorum mu?

Bazı sorular doğrudan bilgi sorar: "Ribozom alt birimleri nerede hazırlanır?" Bazıları ise verilen bir durumdan yorum ister: "Bu hücrede çekirdekçik bulunmadığına göre hangisi beklenir?" Yorum sorularında cevap metnin içindeki ipuçlarından çıkar; dış bilgi yalnız bu ipuçlarını anlamaya yarar. Metnin söylemediği bir şeyi cevaba eklemek, deney kampında gördüğümüz aşırı yargı hatasının bir başka biçimidir.

Karıştırılan kavram çiftleri

Biyolojide birçok yanlış, birbirine benzeyen iki kavramın yer değiştirmesinden doğar. Denemeden önce şu çiftleri bir kez daha ayırt et:

• Difüzyon ve osmoz: Difüzyon maddelerin, osmoz ise suyun seçici geçirgen zardan geçişidir.
• Mitoz ve mayoz: Biri sayıyı korur ve özdeş hücreler verir; öteki sayıyı yarıya indirir ve farklı hücreler verir.
• Kromatin ve kromozom: Aynı yapının gevşek ve yoğunlaşmış halleridir.
• Homolog ve analog yapı: Biri ortak kökeni, öteki yalnız ortak işlevi gösterir.
• Habitat ve niş: Biri yer, öteki işlevdir.
• Mutasyon ve modifikasyon: Biri kalıtsaldır, öteki değildir.
• Enerji akışı ve madde döngüsü: Enerji tek yönlü akar, madde dolaşır.
• Genotip ve fenotip: Biri alellerin bileşimi, öteki görünen özelliktir.

Modüllere göre soru aileleri

Biyoloji soruları modüllere göre belirli ailelere ayrılır ve her ailenin kendine özgü bir çözüm alışkanlığı vardır. Hücre sorularında organel ile görevini eşleştirme ve bitki-hayvan hücresi karşılaştırması öne çıkar; burada tablo halinde hafızada tutulan bilgiler işe yarar. Canlılar dünyası sorularında bir canlının özellikleri verilir ve hangi gruba ait olduğu istenir; birkaç ayırt edici özelliği birlikte değerlendirmek gerekir. Hücre bölünmesi sorularında kromozom, kromatit ve DNA sayılarının evrelere göre izlenmesi beklenir. Kalıtım sorularında olasılık hesabı ve soy ağacı yorumu, ekoloji sorularında ise besin zinciri, enerji aktarımı ve çevre sorunlarının nedenleri sorulur. Bir soruyu hangi aileye ait olduğunu tanıyarak başlatmak, hangi bilgiyi hatırlaman gerektiğini de söyler.

İşaretlemeden önce son bakış

Cevabı kodlamadan önce üç saniyelik bir kontrol yap: Soru kökü olumlu mu olumsuz mu? Seçtiğin seçenek sorulan şeyle mi ilgili, yoksa doğru ama ilgisiz bir bilgi mi? Öncüllü bir soruysa bütün ifadeleri okudun mu? Bu kısa kontrol, bilerek kaybedilen puanların büyük kısmını önler.

Konudan konuya geçiş

Karma denemede her soru yeni bir konu açar. Bir soruya başlarken önce kendine "bu soru hangi modülden?" diye sor ve o modülün temel kavramlarını bir an zihninde canlandır. Bu kısa durak, bir önceki sorunun bilgisinin yeni soruya karışmasını önler. Uzun ve takıldığın bir soruyu işaretleyip geçmek, kalan soruların süresini korur; sona kalan süreyle işaretli sorulara dönersin.

Denemeden sonra

Denemenin asıl değeri, bittikten sonra yapılan incelemededir. Her yanlış ve boş soru için şu dört etiketten birini seç:

• Bilgi eksiği: Konuyu bilmiyordun. Çözüm, ilgili dersi yeniden çalışmaktır.
• Kavram karışıklığı: İki kavramı yer değiştirdin. Çözüm, yukarıdaki türden çiftleri karşılaştırmalı tekrar etmektir.
• Okuma hatası: Olumsuz kökü, bir öncülü ya da bir ayrıntıyı kaçırdın. Çözüm, yavaş okuma ve işaretleme alışkanlığıdır.
• Süre: Bilseydin çözebilirdin ama zaman yetmedi. Çözüm, soruyu atlayıp dönme alışkanlığıdır.

Denemeleri düzenli aralıklarla, örneğin her hafta aynı gün ve saatte çözmek, sonuçları karşılaştırılabilir kılar. İncelemeyi denemenin çözüldüğü gün yapmak da önemlidir; soruların ayrıntısı unutulmadan etiket koymak çok daha kolaydır. Birkaç denemenin etiketleri toplandığında puan kaybının en çok hangi kaynaktan geldiği açıkça görülür ve çalışma oraya yönlendirilir.

Sıradaki ders, sınavdan önceki son bir ayı biyoloji için gün gün planlamayı ele alıyor.

Örnek 1 — Öncüllü soru

Soru: I. Mitozda kromozom sayısı korunur. II. Mayozda krossing-over görülür. III. Mitoz sonunda birbirinden kalıtsal yönden ayrı hücreler çıkar. Hangileri doğrudur?

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve III
• D) I ve II
• E) I, II ve III

Çözüm: III yanlıştır; mitozla oluşan hücreler özdeştir. I ve II doğrudur. Cevap: D.

Örnek 2 — Olumsuz kök

Soru: Hangisi prokaryot hücrelerin özelliklerinden biri değildir?

• A) Ribozom bulundurmaları
• B) Hücre zarı bulundurmaları
• C) DNA taşımaları
• D) Çoğunun hücre duvarı taşıması
• E) Zarla çevrili çekirdek bulundurmaları

Çözüm: Olumsuz kökte yanlış ifade aranır; prokaryotlarda zarlı çekirdek yoktur. Cevap: E.

Örnek 3 — Kavram çifti

Soru: Saf suya konan bir bitki hücresine su girmesi hangi olayla gerçekleşir?

• A) Osmoz
• B) Aktif taşıma
• C) Endositoz
• D) Ekzositoz
• E) Fagositoz

Çözüm: Suyun seçici geçirgen zardan az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçişi osmozdur. Cevap: A.

Örnek 4 — Hata etiketi

Soru: Bir öğrenci "hangisi yanlıştır" sorusunda doğru bir ifadeyi işaretlemiştir. Bu hata hangi etikete girer?

• A) Bilgi eksiği
• B) Kavram karışıklığı
• C) Okuma hatası
• D) Süre
• E) Hiçbiri

Çözüm: Öğrenci soru kökündeki olumsuz sözcüğü kaçırmıştır. Cevap: C.

• Öncüllü soruda üçüncü ifadeyi okumadan işaretlemek. Eleme bitse bile kalan seçeneği doğrulamak gerekir.
• Olumsuz kökü gözden kaçırmak. Kökteki olumsuz sözcüğün altını çiz.
• Yorum sorusuna metinde olmayan bilgi eklemek. Cevap metindeki ipuçlarından çıkar.
• Denemeyi yalnız puan için çözmek. Asıl kazanç, yanlışların sınıflandırılmasıdır.
• Takıldığın soruda süre gömmek. İşaretle, geç, sonra dön.