İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Biyoloji · Derece Kampı · BİO-D-L03

Kalıtım kampı

TYTAYT· 8 bölüm

1Kanca

Deneme sınavında iki öğrenci aynı soruyla karşılaşır: "AaBbCc genotipli iki birey çaprazlanıyor; bütün özelliklerde çekinik görünüşlü bir yavru doğma şansı kaçta kaçtır?" Birinci öğrenci kâğıda büyük bir kare çizer, kenarlarına sekizer gamet yazmaya başlar ve altmış dört kutuyu doldurmaya girişir. Beş dakika sonra kutuların yarısındadır ve süre azalmaktadır. İkinci öğrenci ise soruyu üç küçük soruya böler: "Aa çarpı Aa'dan aa ne kadar çıkar? Dörtte bir. Bb için de, Cc için de aynı." Üç sayıyı çarpar ve yarım dakikada cevabı işaretler. İki öğrenci de aynı konuyu bilmektedir; aradaki fark, bilginin hangi sırayla kullanıldığıdır. Bu kampta önce her kalıtım sorusuna uygulanabilecek bir çözüm iskeleti kuruyoruz; ardından sınavlarda en sık çıkan soru türlerini bu iskeletle tek tek ele alıyor ve en çok puan kaybettiren dikkat hatalarını listeliyoruz.

2Hedefler

  • Kalıtım sorularını dört adımlık bir iskeletle sistemli biçimde çözersin.
  • Gamet, genotip ve fenotip çeşit sayılarını tablo kurmadan bulursun.
  • Eksik ve eş baskınlık, kan grupları, eşeye bağlı kalıtım ve soy ağacı sorularını aynı iskeletle çözersin.
  • Kalıtım sorularındaki tipik okuma ve hesap hatalarını fark edersin.

3Konu anlatımı

Dört adımlık çözüm iskeleti

Hangi türden olursa olsun, kalıtım sorularının büyük çoğunluğu şu sırayla çözülebilir:

  • Adım 1, genotipleri yaz. Sorudaki her bireyin bilinen genotipini harflerle yaz. Çekinik fenotip gösteren birey kesin homozigot çekiniktir; bir çocuğu çekinik fenotip gösteren sağlam ebeveyn kesin heterozigottur. Eşeye bağlı sorularda önce XX ya da XY yaz, alelleri X'in üzerine koy.
  • Adım 2, genleri ayır. Birden çok gen varsa her birini ayrı bir küçük soru olarak düşün. Genler bağımsız dağılıyorsa birbirini etkilemez.
  • Adım 3, her geni küçük bir çaprazlamayla çöz. Tek gen için yalnız birkaç olası birleşme vardır; sonuçları akılda tutmak tablo çizmekten hızlıdır.
  • Adım 4, birleştir. Aynı anda gerçekleşmesi gereken olayların olasılıklarını çarp; aynı sonuca götüren ve birbirini dışlayan yolları topla.

Hızlı sayılar

Tablo kurmadan bulunabilecek üç sayı vardır. n, genotipteki heterozigot gen çifti sayısı olsun:

  • Bir bireyin üretebileceği gamet çeşidi: ikinin n'inci kuvveti. AaBbCcDd için on altı.
  • Her gen için heterozigot ebeveynlerin çaprazlanmasında oluşan genotip çeşidi üçtür; n gen için üç üzeri n. AaBbCc ile AaBbCc için yirmi yedi.
  • Tam baskınlıkta aynı çaprazlamada fenotip çeşidi her gen için ikidir; n gen için iki üzeri n. AaBbCc ile AaBbCc için sekiz.

Bir gen eksik ya da eş baskınlık gösteriyorsa o gen için fenotip çeşidi üçtür; çarpım buna göre değişir.

Tür tür sorular

Tek ve iki gen. Kanca örneğinde olduğu gibi her geni ayrı çözüp çarpmak yeterlidir. AaBb ile aaBb çaprazlandığında aaBb yavru olasılığı, birinci genden yarı, ikinci genden yarı alınarak dörtte bir bulunur.

Eksik ve eş baskınlık. Bu genlerde üç genotipin her biri kendine özgü bir görünüş oluşturur; heterozigot görünüşünden tanınır. Hesap yine ayrı ayrı yapılır. Pembe çiçekli (KB) ve Aa genotipli iki bitki çaprazlanırsa, pembe çiçekli ve çekinik fenotipli yavru olasılığı yarı ile dörtte birin çarpımı olan sekizde birdir.

Kan grupları. ABO genini ve Rh genini ayrı iki gen olarak düşün. Genotipi BO Dd olan bir kadın ile AB dd olan bir erkeğin çocuklarında B grubu, yani BB ya da BO, yarı ihtimalle; Rh negatiflik de yarı ihtimalle beklenir. B grubu ve Rh negatif bir çocuk için iki yarım çarpılır ve dörtte bir bulunur. Dışlama sorularında çocuğun genotipinden geriye doğru git: çocuğa her ebeveynden hangi alelin gelmesi gerektiğini yaz, o aleli taşıyamayan ebeveyni ele.

Eşeye bağlı kalıtım. En çok puan kaybettiren nokta, sorunun eşeyi bilinen bir çocuğu mu, yoksa henüz doğmamış ve eşeyi belli olmayan bir çocuğu mu sorduğudur. Taşıyıcı bir anne ile renk körü bir babanın kızlarının yarısı renk körüdür; ama bu çiftin renk körü bir kız çocuğu doğma olasılığı, kız olma yarısıyla çarpıldığı için dörtte birdir.

Soy ağacı. Önce kalıtım biçimini iki altın kuralla ve eşeye bağlılık denetimleriyle belirle; sonra kesin genotipleri yaz; en son olasılığı hesapla. Taşıyıcı bir çiftin sağlam doğan çocuğu için taşıyıcılık olasılığının üçte iki olduğunu unutma.

Ters sorular. Yavruların oranı verilip ebeveynler soruluyorsa her geni ayrı düşün. Bir özellikte üçe bir oran görülüyorsa o gen için iki ebeveyn de heterozigottur; bire bir oran görülüyorsa biri heterozigot, öteki homozigot çekiniktir.

Uzun bir soruyu adımlara bölmek

Sınavlarda kalıtım soruları çoğu zaman uzun bir paragraf halinde gelir. Örneğin: "Uzun boylu ve mor çiçekli bir bezelye, kısa boylu ve beyaz çiçekli bir bezelyeyle çaprazlanıyor; yavruların dörtte biri uzun-mor, dörtte biri uzun-beyaz, dörtte biri kısa-mor, dörtte biri kısa-beyaz çıkıyor. Uzun-mor bezelyenin genotipi nedir?" Paragrafı iskelete göre ayıralım. Kısa ve beyaz çekinik özelliklerdir; ikinci bezelye uumm'dir. Boy için yavrularda yarı yarıya uzun ve kısa görülüyor; bu, birinci bezelyenin boy geni için heterozigot olduğunu gösterir. Renk için de aynı durum geçerlidir. Demek ki birinci bezelye UuMm'dir. Soru uzun olsa da her gen ayrı okunduğunda cevap birkaç satırda çıkar. Bu çaprazlama aynı zamanda iki gen için yapılmış bir kontrol çaprazlamasıdır. Paragraftaki her cümleyi bir genin bilgisine dönüştürmek, uzun metnin gözünü korkutmasını önler.

Dikkat hataları listesi

  • Gamet yazarken aynı genin iki alelini bir gamete koymak.
  • Olasılıkları çarpmak yerine toplamak ya da tersini yapmak.
  • "Oğulların ne kadarı" ile "erkek ve hasta bir çocuk" sorularını karıştırmak.
  • Sağlam kardeşin taşıyıcılığını yarı almak.
  • Eksik baskınlıkta fenotip sayısını tam baskınlıktaki gibi hesaplamak.
  • Bağlı genlere bağımsız dağılım uygulamak.
  • Sorunun genotip mi, fenotip mi istediğini okumadan cevap vermek.

Bu listeyi her kalıtım sorusundan sonra hızlıca gözden geçirmek, dikkat hatalarından gelen puan kaybını büyük ölçüde azaltır. Deneme sınavlarında yaptığın hataları bu listenin yanına işaretlemek, hangi tuzağa en çok düştüğünü gösterir ve çalışmanı oraya yönlendirir.

Sıradaki kamp, bütün konuları karışık sorularla bir deneme düzeninde sınamayı ele alıyor.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Üç gen

Soru: AaBbCc ile AaBbCc çaprazlanırsa üç genin hepsinde çekinik görünüşe sahip bir yavrunun doğma şansı nedir?

  • A) Sekizde bir
  • B) On altıda bir
  • C) Altmış dörtte bir
  • D) Dörtte bir
  • E) Altmış dörtte yirmi yedi

Çözüm: Her genden çekinik görünüm dörtte bir ihtimalle gelir; üç dörtte bir çarpılınca altmış dörtte bir bulunur. Cevap: C.

Örnek 2 — Kan grubu ve Rh

Soru: BO Dd kadın ile AB dd erkeğin B grubu ve Rh negatif bir çocuğu olma ihtimali nedir?

  • A) Dörtte bir
  • B) Sekizde bir
  • C) Yarı
  • D) Sıfır
  • E) On altıda bir

Çözüm: B grubu yarı, Rh negatiflik yarı ihtimalledir; çarpım dörtte birdir. Cevap: A.

Örnek 3 — Eşeye bağlı

Soru: Taşıyıcı bir anne ile renk körü bir babanın renk körü bir kız çocuğu doğma olasılığı nedir?

  • A) Yarı
  • B) Sekizde bir
  • C) Sıfır
  • D) Dörtte bir
  • E) Tamamı

Çözüm: Kız olma yarı, kızsa renk körü olma yarıdır; çarpım dörtte birdir. Cevap: D.

Örnek 4 — Fenotip sayısı

Soru: KBAa ile KBAa çaprazlanırsa eşleşmesinde, renk geni eksik baskın ve A geni tam baskın olduğuna göre, yavrularda kaç değişik görünüş ortaya çıkar?

  • A) Dört
  • B) Dokuz
  • C) Üç
  • D) Dokuz kat dokuz
  • E) Altı

Çözüm: Renk geni üç, A geni iki fenotip verir; çarpım altıdır. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • Her soruda büyük tablo kurmak. Genleri ayırıp çarpmak çok daha hızlıdır.
  • Homozigot çiftleri gamet sayısına katmak. Çeşidi artıran yalnız iki farklı alel taşıyan çiftlerdir.
  • Eşeyi bilinen ve bilinmeyen çocuk sorularını karıştırmak. İkincisinde eşey olasılığı da çarpılır.
  • Eksik baskın geni tam baskın gibi saymak. O gen üç fenotip verir.
  • Sorunun genotip mi fenotip mi istediğini atlamak. Aynı çaprazlama iki farklı cevap verir.

6Tekrar kartı

  • İskelet: genotipleri yaz → genleri ayır → her geni küçük çaprazlamayla çöz → çarp ya da topla.
  • Gamet çeşidi iki üzeri n; heterozigot çaprazlamada genotip üç üzeri n, fenotip iki üzeri n (eksik ya da eş baskın gen üç fenotip).
  • Kan grubu: ABO ve Rh ayrı genler. Dışlamada çocuktan geriye git.
  • Eşeye bağlı: eşeyi bilinen çocuk mu, bilinmeyen mi?
  • Soy ağacı: önce biçim, sonra kesin genotip, sonra olasılık; sağlam kardeş üçte iki taşıyıcı.
  • Ters soru: üçe bir → iki heterozigot; bire bir → heterozigot × homozigot çekinik.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    AaBbCcDd genotipli bir birey kaç farklı gamet oluşturabilir?

    1. A)Dört
    2. B)Sekiz
    3. C)Otuz iki
    4. D)Altı
    5. E)On altı
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Dört heterozigot çift olduğu için iki üzeri dört, yani on altı farklı gamet oluşur.

  2. Soru 2 · Kolay

    Çekinik fenotip gösteren bir bireyin genotipi için hangisi doğrudur?

    1. A)Kesin heterozigottur.
    2. B)Homozigot baskın olabilir.
    3. C)Kesin homozigot çekiniktir.
    4. D)Belirlenemez.
    5. E)Hem baskın hem çekinik alel taşır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Çekinik özellik ancak iki çekinik alel bir arada olduğunda görüldüğü için genotip kesindir.

  3. Soru 3 · Kolay

    Aynı anda gerçekleşmesi gereken bağımsız olayların olasılıkları nasıl birleştirilir?

    1. A)Çarpılır.
    2. B)Toplanır.
    3. C)Çıkarılır.
    4. D)Bölünür.
    5. E)Yok sayılır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. İki bağımsız olayın birlikte gerçekleşme olasılığı, olasılıkların çarpımına eşittir.

  4. Soru 4 · Kolay

    Kendisi sağlam, ama çocuklarından biri çekinik özelliği gösteren bir anne ya da babanın alel bileşimi hangisidir?

    1. A)Homozigot baskın
    2. B)Heterozigot
    3. C)Homozigot çekinik
    4. D)Belirlenemez
    5. E)Taşıyıcı değildir
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Çocuğa bir çekinik alel vermiş ve görünüşü sağlam kaldığına göre bir baskın alel de taşır, yani heterozigottur.

  5. Soru 5 · Orta

    Üç gen için de heterozigot iki birey eşleşince yavrularda kaç çeşit genotip görülebilir?

    1. A)Sekiz
    2. B)Dokuz
    3. C)On altı
    4. D)Yirmi yedi
    5. E)Altmış dört
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Gen başına üç ayrı genotip çıkar; üç gen için üç üzeri üç, yani yirmi yedidir.

  6. Soru 6 · Orta

    AaBb ile aaBb çaprazlamasında aaBb genotipli yavru olasılığı nedir?

    1. A)Dörtte bir
    2. B)Sekizde bir
    3. C)Yarı
    4. D)On altıda üç
    5. E)Sıfır
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Birinci genden aa yarı ihtimalle, ikinci genden Bb yine yarı ihtimalle gelir; ikisi çarpılınca dörtte bir çıkar.

  7. Soru 7 · Orta

    AaBbCc ile AaBbCc çaprazlamasında tam baskınlık varsa kaç farklı fenotip görülür?

    1. A)Üç
    2. B)Dört
    3. C)Altı
    4. D)Sekiz
    5. E)Yirmi yedi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Gen başına iki görünüş çıkar; üç gen için iki üzeri üç, yani sekizdir.

  8. Soru 8 · Orta

    Bir gende yavrularda üçe bir fenotip oranı görülüyorsa ebeveynlerin bu gen için genotipleri nedir?

    1. A)İkisi de homozigot baskın
    2. B)Biri heterozigot, öteki homozigot çekinik
    3. C)İkisi de homozigot çekinik
    4. D)Biri baskın alel için arı döl, öteki çekinik arı döl
    5. E)İkisi de heterozigot
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Üçe bir oranı yalnız ancak her iki ebeveyn de heterozigot olduğunda ortaya çıkar.

  9. Soru 9 · Orta

    Taşıyıcı anne ile renk körü babanın kız çocuklarının ne kadarı renk körüdür?

    1. A)Hiçbiri
    2. B)Dörtte biri
    3. C)Yarısı
    4. D)Tamamı
    5. E)Dörtte üçü
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Kızlar babadan çekinik alel alır; anneden de yarı olasılıkla çekinik alel aldıklarında renk körü olurlar.

  10. Soru 10 · Orta

    İki taşıyıcının sağlam görünen bir oğlu için heterozigot olma ihtimali nedir?

    1. A)Yarı
    2. B)Üçte iki
    3. C)Dörtte bir
    4. D)Dörtte üç
    5. E)Tamamı
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Sağlam çocukların üç olası durumundan ikisi heterozigottur.

  11. Soru 11 · Orta

    Bir kalıtım sorusunda genleri ayrı ayrı çözmenin dayandığı varsayım hangisidir?

    1. A)Bir genin gamete dağılımının ötekinden etkilenmemesi
    2. B)Genlerin tek kromozomda komşu olması
    3. C)Bütün alellerin baskın olması
    4. D)Bireylerin homozigot olması
    5. E)Mutasyon olması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Bir genin dağılımı ötekinden bağımsız olunca ihtimaller de birbirinden bağımsız kalır ve ayrı hesaplanabilir.

  12. Soru 12 · Zor

    Pembe çiçekli (KB) ve Aa genotipli iki bitki çaprazlanıyor. Hem pembe çiçekli hem de A geni bakımından çekinik görünüşlü bir yavrunun çıkma ihtimali nedir?

    1. A)Dörtte bir
    2. B)Yarı
    3. C)On altıda bir
    4. D)On altıda üç
    5. E)Sekizde bir
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Pembe olasılığı yarı, çekinik fenotip olasılığı dörtte birdir; çarpım sekizde birdir.

  13. Soru 13 · Zor

    AaBb ile AaBb çaprazlamasında birinci özelliği baskın, ikinci özelliği çekinik gösteren bir yavrunun çıkma ihtimali nedir?

    1. A)On altıda dokuz
    2. B)On altıda bir
    3. C)On altıda üç
    4. D)Dörtte bir
    5. E)Sekizde üç
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Birinci genden dörtte üç, ikinci genden dörtte bir alınır; çarpım on altıda üçtür.

  14. Soru 14 · Zor

    Taşıyıcı bir anne ile taşıyıcı bir babanın sağlam doğan kızı, özelliği gösteren bir erkekle evleniyor. Bu çiftin bir çocuğunun hasta doğma ihtimali nedir?

    1. A)Dörtte bir
    2. B)Yarı
    3. C)Altıda bir
    4. D)Üçte bir
    5. E)Sıfır
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Bu kızın aleli gizli taşıma ihtimali üçte ikidir; taşıyıcıysa çekinik alel verme olasılığı yarıdır; çarpım üçte birdir.

  15. Soru 15 · Zor

    Annesi 0 grubu olan bir çocuk hangi kan grubundan olamaz?

    1. A)A
    2. B)AB
    3. C)0
    4. D)B
    5. E)Bu dördünden her biri olabilir
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Anne her çocuğuna O aleli verdiği için çocuk iki antijeni birden taşıyan gruba giremez.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Karma deneme kampı» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Kanca örneğindeki ikinci öğrencinin yöntemini en iyi anlatan hangisidir?

    1. A)Büyük bir tablo kurmak
    2. B)Soruyu ezberden cevaplamak
    3. C)Her geni ayrı bir küçük soru gibi çözüp olasılıkları çarpmak
    4. D)Seçenekleri rastgele elemek
    5. E)Yalnız genotipleri saymak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Bağımsız genler ayrı çözülüp çarpıldığında tablo kurmaya gerek kalmaz.

  2. Soru 2 · Orta

    Gamet sayısı hesaplanırken hangi gen çiftleri dikkate alınır?

    1. A)Yalnız heterozigot çiftler
    2. B)Yalnız homozigot çiftler
    3. C)Bütün çiftler
    4. D)Yalnız eşey kromozomlarındakiler
    5. E)Hiçbiri
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Homozigot çiftler her gamete aynı aleli verdiği için çeşit sayısını değiştirmez.

  3. Soru 3 · Zor

    Üç gen için de heterozigot iki bireyden, her üç özelliği de baskın gösteren bir yavru çıkma ihtimali nedir?

    1. A)Altmış dörtte bir
    2. B)Sekizde bir
    3. C)On altıda dokuz
    4. D)Altmış dörtte yirmi yedi
    5. E)Dörtte üç
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Her gen için baskın görünüm ihtimali dörtte üç olduğundan üç çarpan altmış dörtte yirmi yedi verir.

  4. Soru 4 · Zor

    Bir öğrenci renk körlüğü sorusunda "çiftin oğullarının yarısı renk körü olur" sonucunu "renk körü bir oğul olma olasılığı yarıdır" diye işaretliyor. Hatası nedir?

    1. A)Çarpma yerine bölme yapmak
    2. B)Annenin genotipini yanlış yazmak
    3. C)Babanın X'ini oğluna vermek
    4. D)Kızları saymamak
    5. E)Eşeyi belli olmayan bir doğumda erkek olma olasılığını çarpmayı unutmak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Doğacak çocuğun erkek olma olasılığı da yarıdır; doğru cevap dörtte birdir.

  5. Soru 5 · Zor

    Bir bitkide renk geni eş baskın, boy ve tohum biçimi genleri tam baskın. Üç gen için de heterozigot iki bitki çaprazlanırsa kaç farklı fenotip görülür?

    1. A)Sekiz
    2. B)On iki
    3. C)Altı
    4. D)Dokuz
    5. E)Yirmi yedi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Eş baskın gen üç, tam baskın genler ikişer fenotip verir; üç çarpı iki çarpı iki on ikidir.

D — Derece Kampı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.