İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Biyoloji · Canlılarda Enerji Dönüşümleri · BİO-BY17-L07

Glikoliz

AYTher yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

Karya akşam yemeğinde biyoloji ödevinden bir cümle okuyor: «Hücre şekeri ancak oksijenle yakabilir; oksijen gelmeden glikozun hücreye hiçbir yararı olmaz.» Teyzesi Lemiş Hanım bir kan merkezinde laborant. Gün boyu bağışlanan kandan ayrılmış alyuvar torbalarını soğuk dolaplara diziyor. Telefonunu açıp bir torbanın etiketini gösteriyor: koruyucu sıvının içindekiler arasında glikoz yazıyor. «Alyuvar vücudun oksijen taşıyıcısı, ama taşıdığı oksijeni kendi işi için harcamaz. Olgunlaşırken mitokondrisini de kaybeder. Yine de torbada haftalarca canlı kalsın diye sıvısına şeker koyuyoruz.» Karya cümlesine yeniden bakıyor. Mitokondrisi olmayan, oksijene dokunmayan bir hücre o şekerle ne yapıyor? Glikozdan oksijensiz enerji çıkarmanın bir yolu varsa, bu yol hücrenin hangi bölmesinde işliyor?

2Hedefler

  • Glikolizin hücredeki yerini, oksijen gereksinimini ve hangi canlılarda yürüdüğünü gerekçesiyle açıklarsın.
  • Glikozun altı karbonunu yatırım ve kazanç evreleri boyunca pirüvata kadar izlersin.
  • Bir glikozdan ve n glikozdan harcanan, üretilen ve net ATP ile oluşan NADH ve pirüvat sayılarını hesaplarsın.
  • NAD⁺ bulunmadığında glikolizin neden durduğunu ve pirüvatın oksijenli ile oksijensiz ortamdaki yol ayrımını gösterirsin.

3Konu anlatımı

İki ayrı «solunum»

Gündelik dilde solunum, havayı akciğere çekip geri vermektir. «Solunum yolları» dersinde bunun yalnız bir taşıma işi olduğunu, asıl tüketimin hücrelerde yapıldığını görmüştük. Hücrenin içinde besin moleküllerini enzimlerle adım adım parçalayıp bağlarındaki enerjiyi ATP'ye aktaran tepkimelerin bütününe hücresel solunum denir. Akciğerin getirdiği oksijen bu tepkimelerin yalnız bir bölümüne, en sondakine katılır.

Hücresel solunum iki biçimde yürür. Oksijenli solunumda glikoz CO₂ ve suya kadar yıkılır; ökaryot hücrede işin bir kısmı sitoplazmada, büyük kısmı mitokondride görülür. Oksijen kullanılmayan yollarda, örneğin fermantasyonda, yıkım yarıda kalır; ökaryot hücrede bu yol mitokondriye hiç uğramaz. İki yolun da başında aynı tepkime dizisi bulunur: glikozun sitoplazmada ikiye bölünmesi. Bu ortak başlangıca glikoliz denir; kelime, «şekerin parçalanması» anlamına gelir.

Glikoliz nerede ve kimde yürür

Glikolizin bütün enzimleri sitoplazmada çözünmüş hâlde bulunur. Bu yüzden olay için ne bir organel ne bir zar ne de oksijen gerekir. Karya'nın sorusunun cevabı da buradadır: mitokondrisiz olgun alyuvar torbadaki glikozu sitoplazmasında glikolizle yıkar ve bütün ATP'si bu tek yoldan gelir; taşıdığı oksijen bu işe karışmaz.

Glikoliz bakteriden mayaya, bitki kökünden insan kasına kadar hemen bütün canlıların hücrelerinde aynı ana basamaklarla işler. Bu yaygınlık yolun çok eski olduğunu düşündürür: atmosferde oksijen birikmeden önce yaşamış canlılar da enerjilerini oksijen istemeyen böyle bir yıkımdan almış olmalıdır. Mitokondrili hücrelerde de glikoliz sitoplazmada kalır; mitokondriye giren glikoz değil, glikolizin ürünüdür.

Yatırım evresi: altı karbon ikiye bölünür

Glikoz kararlı bir moleküldür; hücre içinde kendi kendine parçalanmaz. «Enzimler» dersinden hatırlayacağın gibi bir tepkimenin başlaması için aktivasyon enerjisinin aşılması gerekir. Glikoliz bu engeli bir harcamayla aşar. Önce glikoza bir ATP'nin uç fosfatı aktarılır; ikinci bir ATP de aynı biçimde harcanır ve altı karbonlu, iki fosfatlı fruktoz bisfosfat (bazı kitaplarda fruktoz difosfat) oluşur. Bu evrede iki ATP, ADP'ye dönüşür.

Fosfat yüklenen şeker artık kararsızdır ve bir enzim onu ortadan ikiye ayırır. Ortaya iki tane üç karbonlu PGAL (fosfogliseraldehit) çıkar. Bu molekülü «Calvin döngüsü» dersinden tanıyorsun: orada PGA'nın indirgenmesiyle kurulan şeker yapı taşıydı. Glikolizde aynı molekül bu kez yıkım yolunun ara durağıdır. Karbon sayısı korunur: altı, üç artı üç eder ve hiçbir karbon CO₂ olarak ayrılmaz.

İlk evrenin hesabı açıktır: iki ATP harcanmış, karşılığında henüz hiçbir şey kazanılmamıştır. Para yatırmadan kâr beklemeyen bir esnaf gibi hücre de önce bu bedeli öder.

Kazanç evresi: elektronlar ve fosfatlar el değiştirir

İkinci evrede iki PGAL'nin her biri aynı yoldan geçer, bu yüzden her olay ikişer kez yaşanır. Önce PGAL yükseltgenir: ondan iki elektron ve hidrojen koparılır. Bunları NAD⁺ adlı koenzim alır ve NADH'ye indirgenir. Aynı basamakta ortamdaki serbest fosfat (Pi) molekülün yapısına katılır; ATP harcanmadan iki fosfatlı bir ara molekül oluşur. Bir glikozdan buraya kadar iki NADH çıkmıştır.

Sonraki basamaklarda bu iki fosfat birer birer ADP'ye devredilir. Modülün ATP'yi ve enerji üretim yollarını tanıtan ilk dersinde buna substrat düzeyinde fosforilasyon adını vermiştik: fosfat taşıyan ara molekülden ADP'ye enzimle doğrudan aktarım; ETS de ATP sentaz da yoktur. Her üç karbonlu molekül iki ATP verir, iki molekül birlikte dört ATP. Ara basamaklardan birinde her üç karbonlu molekülden bir su molekülü de ayrılır. Yolun sonunda kalan üç karbonlu ürün pirüvik asittir (pirüvat).

Bilanço

KalemBir glikoz için
Harcanan ATP (yatırım evresi)2
Üretilen ATP (kazanç evresi, substrat düzeyinde)4
Net ATP2
İndirgenen NAD⁺, oluşan NADH2
Pirüvat (3 karbonlu)2
Açığa çıkan CO₂yok

Net denklem şöyle özetlenir: glikoz + 2 NAD⁺ + 2 ADP + 2 Pi → 2 pirüvat + 2 NADH + 2 H⁺ + 2 ATP + 2 H₂O. Glikozun enerjisinin çoğu hâlâ pirüvatın bağlarında ve NADH'nin taşıdığı elektronlarda durmaktadır. Ders kitabının kabulüyle oksijenli solunum bir glikozdan toplam 38 ATP kazandırır; glikolizin net iki ATP'si bunun küçük bir parçasıdır.

Hesap sorularında önce glikoz sayısını bul, sonra her kalemi onunla çarp. n glikoz glikolize girerse 4n ATP üretilir, 2n ATP harcanır ve net kazanç 2n ATP olur; 2n NADH ile 2n pirüvat oluşur. Soru NADH ya da pirüvat sayısını veriyorsa ikiye bölerek glikoz sayısına dön; üretilen ATP verilmişse dörde böl.

Her basamağın bir enzimi var

Glikoliz tek bir büyük tepkime değil, birbirini izleyen yaklaşık on basamaktır ve her basamağı ayrı bir enzim yürütür. Bir basamağın ürünü sonrakinin substratıdır. Bu düzen iki sonuç doğurur. Birincisi, sıcaklık ve pH gibi enzim etkinliğini değiştiren koşullar glikolizin hızını da değiştirir. İkincisi, dizideki tek bir enzim çalışmazsa ondan sonraki basamaklar ürün alamaz ve öncesinde ara molekül birikir. Varsayımsal bir madde PGAL'yi işleyen enzimi durdurursa hücre yatırım evresinde iki ATP'yi harcamaya devam eder, ama kazanç evresine geçemediği için hiç ATP üretemez.

NAD⁺ sınırlı bir taşıyıcıdır

Hücredeki NAD⁺ miktarı azdır. Glikoliz her turda onu NADH'ye çevirdiğinden, NADH elektronlarını bir yere bırakıp yeniden NAD⁺'ye dönmezse eldeki stok kısa sürede tükenir. NAD⁺ kalmayınca PGAL yükseltgenemez; ATP üreten basamaklara ara molekül gelmez ve glikoliz durur. Yani glikolizin sürmesi, NADH'nin yeniden yükseltgenmesine bağlıdır.

Bu iş iki yoldan yapılır. Oksijenli ortamda NADH elektronlarını mitokondrideki elektron taşıma sistemine verir; bunu «Elektron taşıma sistemi» dersi işleyecek. Oksijen yoksa elektronlar pirüvata ya da ondan türeyen bir moleküle aktarılır ve NAD⁺ sitoplazmada geri kazanılır; bu da «Fermantasyon» dersinin konusu. Olgun alyuvarın torbada işleyen düzeni ikinci türdendir.

Pirüvatın yol ayrımı

Glikolizin sonunda hücre bir kavşağa gelir:

  • Oksijen varsa ve hücrede mitokondri bulunuyorsa pirüvat mitokondriye taşınır ve yıkım orada sürer.
  • Oksijen yoksa ya da hücrenin mitokondrisi yoksa pirüvat sitoplazmada kalır ve fermantasyonla NAD⁺ yenilenir.

Glikoz boyunca izlediğimiz altı karbon glikolizde hiç eksilmedi; iki pirüvatın içinde duruyor. Oksijenli yolda bu karbonların CO₂ olarak ayrılması, NADH'nin asıl çoğalması mitokondri matriksinde olur. Pirüvat matrikse girince döngüye olduğu gibi mi katılır, yoksa önce kırpılır mı? Döngünün bir turunda kaç karbon CO₂ olarak ayrılır, NADH'nin yanında hangi ikinci elektron taşıyıcısı dolar? «Krebs döngüsü» dersi bu yolu izliyor.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Üç glikozun bilançosu

Soru: Bir hücrede 3 glikoz molekülü glikolizle pirüvata kadar yıkılıyor. Bu süreçteki değerler hangi seçenekte doğru verilmiştir?

  • A) üretilen ATP = 6, net ATP = 6, NADH = 6
  • B) üretilen ATP = 12, net ATP = 12, NADH = 3
  • C) üretilen ATP = 12, net ATP = 6, NADH = 6
  • D) üretilen ATP = 6, net ATP = 0, NADH = 6
  • E) üretilen ATP = 12, net ATP = 6, NADH = 3

Çözüm: Bir glikoz 4 ATP üretir, 2 ATP harcar ve 2 NADH verir. Üç glikoz için üretilen 3 · 4 = 12, harcanan 3 · 2 = 6, net 12 − 6 = 6 ATP; NADH 3 · 2 = 6. A üretileni net değerle karıştırıyor; B harcanan ATP'yi düşmüyor; E ise NADH'yi glikoz başına bir sayıyor. Cevap: C.

Örnek 2 — Yer ve oksijen

Soru: Glikoliz için hangisi doğrudur?

  • A) Mitokondri matriksinde yürür ve oksijen ister.
  • B) Sitoplazmada yürür; oksijen olsa da olmasa da gerçekleşir.
  • C) Yalnız mitokondrisi olan hücrelerde görülür.
  • D) Mitokondri iç zarındaki ETS'ye bağlıdır.
  • E) Yalnız oksijensiz ortamda gerçekleşir.

Çözüm: Glikolizin enzimleri sitoplazmadadır ve hiçbir basamağında oksijen kullanılmaz. Oksijenli ortamda da yürür, çünkü oksijenli solunumun ilk evresidir. E bu yüzden yanlıştır: oksijen glikolizi durdurmaz. A, C ve D glikolizi mitokondriye taşıyor; mitokondrisiz alyuvarın ve bakterilerin glikoliz yapması bunu çürütür. Cevap: B.

Örnek 3 — Karbonun izi

Soru: Glikozun karbon atomlarının glikoliz boyunca izlediği yol hangi seçenekte doğru verilmiştir?

  • A) Glikoz, iki karbonunu CO₂ olarak verip dört karbonlu bir ürüne dönüşür.
  • B) Altı karbon, bir CO₂ ve beş karbonlu bir ara molekül olarak ayrılır.
  • C) Glikoz üç tane iki karbonlu moleküle bölünür.
  • D) Altı karbonlu fruktoz bisfosfat iki adet üç karbonlu PGAL'ye ayrılır, her PGAL bir pirüvata dönüşür; CO₂ çıkmaz.
  • E) Bütün karbonlar glikolizde CO₂ olarak açığa çıkar.

Çözüm: Yatırım evresinden çıkan altı karbonlu şeker ortadan bölünür; iki üç karbonlu molekül pirüvata kadar karbon kaybetmeden ilerler. CO₂ çıkışı glikolizde değil, mitokondrideki evrelerde görülür; A, B ve E bu evreleri glikolize yüklüyor. Cevap: D.

Örnek 4 — NAD⁺ biterse

Soru: Varsayımsal olarak bir hücrede NADH yeniden yükseltgenemiyor ve NAD⁺ tükeniyor. Glikolizde ne beklenir?

  • A) PGAL'nin yükseltgendiği basamak durur; pirüvat ve ATP oluşumu kesilir.
  • B) Glikoliz hızlanır, çünkü NADH birikir.
  • C) Yalnız NADH oluşumu durur; ATP üretimi aynı hızla sürer.
  • D) Oksijen NAD⁺'nin yerine geçer ve PGAL'den elektronları alır.
  • E) Hiçbir değişiklik olmaz, çünkü NAD⁺ yalnız mitokondride kullanılır.

Çözüm: PGAL'den koparılan elektronları alacak NAD⁺ yoksa bu basamak yürüyemez. ATP üreten basamaklar onun ürününü beklediği için onlar da durur. C iki basamağın birbirine bağlı olduğunu görmüyor; D oksijenin glikolize doğrudan katıldığını sanıyor; E ise NAD⁺'nin sitoplazmadaki görevini unutuyor. Cevap: A.

5Tuzaklar

  • Glikolizi mitokondriye yerleştirmek. Glikoliz sitoplazmada yürür; mitokondriye giren glikoz değil, onun ürünü pirüvattır.
  • «Oksijen yoksa glikoz işe yaramaz» sanmak. Glikolizin hiçbir basamağı oksijen kullanmaz; mitokondrisiz alyuvar enerjisinin tamamını glikolizden çıkarır.
  • Üretilen ATP ile net ATP'yi karıştırmak. Dört ATP üretilir, iki ATP yatırım evresinde harcanmıştır; net kazanç ikidir.
  • Glikolizde CO₂ çıktığını sanmak. Altı karbon üç artı üç olarak ikiye ayrılır ve pirüvatlara geçer; karbon kaybı mitokondride başlar.
  • NAD⁺'yi sınırsız saymak. NADH yeniden yükseltgenmezse NAD⁺ tükenir ve glikoliz durur; oksijen olsa bile NADH'nin elektronlarını bırakacağı bir yol gerekir.

6Tekrar kartı

  • Hücresel solunum: besinlerin enzimlerle yıkılıp enerjisinin ATP'ye aktarılması; oksijenli ve oksijensiz yolun ortak ilk evresi glikolizdir.
  • Yer: sitoplazma. Oksijen, ışık, organel gerekmez; hemen bütün canlılarda görülür.
  • Yatırım: glikoz + 2 ATP → fruktoz bisfosfat → 2 PGAL (6 karbon = 3 + 3).
  • Kazanç: her PGAL yükseltgenir (NAD⁺ → NADH), Pi alır, substrat düzeyinde 2 ATP verir, pirüvata döner.
  • Bir glikoz: harcanan 2, üretilen 4, net 2 ATP; 2 NADH; 2 pirüvat; CO₂ yok.
  • n glikoz: üretilen 4n, harcanan 2n, net 2n ATP; 2n NADH; 2n pirüvat.
  • NAD⁺ geri kazanılmazsa glikoliz durur: oksijenli ortamda ETS, oksijensiz ortamda fermantasyon yeniler.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Bir karaciğer hücresinde glikoliz hangi bölmede gerçekleşir?

    1. A)Mitokondri matriksinde
    2. B)Sitoplazmada
    3. C)Mitokondri iç zarında
    4. D)Kloroplast stromasında
    5. E)Çekirdekte
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Glikolizin bütün enzimleri sitoplazmada çözünmüş hâlde bulunur; matriks ve iç zar sonraki evrelerin yeridir, karaciğer hücresinde kloroplast yoktur.

  2. Soru 2 · Kolay

    Bir glikoz molekülünün glikolizle yıkılması sonunda karbon iskeletinden kalan ürün hangisidir?

    1. A)İki molekül etil alkol
    2. B)Altı molekül karbon dioksit
    3. C)Bir molekül fruktoz bisfosfat
    4. D)Üç molekül iki karbonlu asit
    5. E)İki molekül pirüvik asit
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Glikolizin son ürünü üç karbonlu pirüvattır; etil alkol fermantasyonun, karbon dioksit mitokondrideki evrelerin ürünüdür, fruktoz bisfosfat ise yolun ortasında kalır.

  3. Soru 3 · Kolay

    Glikolizin oksijenle ilişkisi için hangisi doğrudur?

    1. A)Oksijen gerekmez; glikoliz oksijenli ortamda da oksijensiz ortamda da yürür.
    2. B)Yalnız oksijenli solunum yapan canlılarda görülür.
    3. C)Oksijen bitince hemen durur.
    4. D)Her basamakta bir oksijen molekülü harcanır.
    5. E)Yalnız oksijensiz ortamda gerçekleşir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Hiçbir basamağında oksijen kullanılmaz ve iki solunum türünün ortak başlangıcıdır; E oksijenin glikolizi engellediği yanılgısıdır.

  4. Soru 4 · Kolay

    Glikolizin yatırım evresinde bir glikoz için harcanan ATP sayısı ve bu harcamanın işlevi hangi seçenekte doğru verilmiştir?

    1. A)harcanan = 4; glikozu oksijenle birleştirmek
    2. B)harcanan = 0; bu evrede yalnız ATP üretilir
    3. C)harcanan = 1; glikozu mitokondriye taşımak
    4. D)harcanan = 2; glikozu fosforlayarak tepkimeye hazır, kararsız bir şekere çevirmek
    5. E)harcanan = 2; pirüvatı CO₂'ye yıkmak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. İki ATP'nin fosfatı glikoza aktarılır ve fruktoz bisfosfat oluşur; dört sayısı üretilen ATP'yle karıştırılıyor, pirüvatın yıkımı ise mitokondride olur.

  5. Soru 5 · Orta

    Glikoliz boyunca glikozun altı karbon atomunun izlediği yol hangisidir?

    1. A)Altı tane bir karbonlu CO₂ molekülüne ayrılır.
    2. B)Dört karbonlu ve iki karbonlu iki moleküle bölünür.
    3. C)İki tane üç karbonlu PGAL'ye ayrılır, bunlar da iki tane üç karbonlu pirüvata dönüşür.
    4. D)Beş karbonlu bir şekere dönüşür, bir karbon CO₂ olarak çıkar.
    5. E)Üç tane iki karbonlu moleküle bölünür.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Fruktoz bisfosfat ortadan bölünür ve iki yarım pirüvata kadar karbon kaybetmeden ilerler; CO₂ veren seçenekler mitokondri evrelerini glikolize taşıyor.

  6. Soru 6 · Orta

    Bir glikozun glikolizle yıkımında elde edilenler hangi seçenekte doğru verilmiştir?

    1. A)net ATP = 2, NADH = 2, pirüvat = 2
    2. B)net ATP = 4, NADH = 2, pirüvat = 2
    3. C)net ATP = 2, NADH = 4, pirüvat = 1
    4. D)net ATP = 4, NADH = 0, pirüvat = 2
    5. E)net ATP = 0, NADH = 2, pirüvat = 2
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Dört ATP üretilir ve iki ATP harcandığı için net kazanç ikidir; iki PGAL'nin her biri bir NADH ve bir pirüvat verir, B ise harcamayı düşmüyor.

  7. Soru 7 · Orta

    Bir kas hücresinde 5 glikoz molekülü glikolizle pirüvata yıkılıyor. Bu süreçteki ATP değerleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?

    1. A)üretilen = 10, harcanan = 10, net = 0
    2. B)üretilen = 20, harcanan = 5, net = 15
    3. C)üretilen = 10, harcanan = 0, net = 10
    4. D)üretilen = 20, harcanan = 10, net = 30
    5. E)üretilen = 20, harcanan = 10, net = 10
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Glikoz başına dört ATP üretilip iki ATP harcandığından beş glikozda yirmi üretilir, on harcanır ve net kazanç ondur; D harcananı düşmek yerine ekliyor.

  8. Soru 8 · Orta

    Glikolizde ATP'nin hangi yolla kurulduğunu doğru anlatan seçenek hangisidir?

    1. A)NADH'nin elektronları sitoplazmadaki ETS'de oksijene aktarılır.
    2. B)Fosfat taşıyan bir ara molekülün fosfatı enzimle doğrudan ADP'ye aktarılır; ETS ve ATP sentaz kullanılmaz.
    3. C)Işıkla uyarılan elektronların enerjisiyle ATP sentaz çalışır.
    4. D)Sitoplazmada H⁺ derişim farkıyla kemiozmoz gerçekleşir.
    5. E)NADH molekülleri doğrudan ATP'ye dönüşür.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Glikolizdeki yol substrat düzeyinde fosforilasyondur; ETS'li ve kemiozmozlu seçenekler mitokondri ve kloroplast zarlarındaki yolları sitoplazmaya taşıyor.

  9. Soru 9 · Orta

    Glikolizde NAD⁺ molekülünün görevi hangisidir?

    1. A)ADP'ye fosfat vererek ATP kurmak
    2. B)Fruktoz bisfosfatı ikiye bölmek
    3. C)NADH'den elektron alarak indirgenmek
    4. D)PGAL'den koparılan elektronları ve hidrojeni alıp NADH'ye indirgenmek
    5. E)Oksijeni bağlayarak glikoza taşımak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. NAD⁺ bir elektron taşıyıcısıdır ve PGAL yükseltgenirken onun elektronlarını alır; C yönü ters kuruyor, A ve B ise başka basamakların enzimlerinin işini koenzime yüklüyor.

  10. Soru 10 · Orta

    Bir bakteri, oksijensiz ortamdaki bir maya, bir kök hücresi ve bir insan kas hücresi veriliyor. Bunlardan hangilerinde glikoliz yürür?

    1. A)Yalnız insan kas hücresinde
    2. B)Yalnız mitokondrisi bulunan maya, kök ve kas hücrelerinde
    3. C)Dördünde de
    4. D)Yalnız bakteride ve oksijensiz ortamdaki mayada
    5. E)Yalnız kök hücresinde ve kas hücresinde
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Glikoliz sitoplazmada, oksijensiz ve organelsiz yürüyen ortak bir yoldur; bakterinin mitokondrisi olmaması ya da mayanın oksijensiz kalması onu engellemez.

  11. Soru 11 · Orta

    Lorin, «Solunum mitokondrinin işi olduğuna göre glikoliz de mitokondride olur» diyor. Bu düşünceyi çürüten bilgi hangisidir?

    1. A)Mitokondri hiç ATP üretmez.
    2. B)Glikoliz çekirdekte gerçekleşir.
    3. C)Olgun alyuvar hiç ATP üretmez.
    4. D)Mitokondri yalnız bitki hücrelerinde bulunur.
    5. E)Mitokondrisi olmayan bakteriler ve olgun alyuvar da glikoliz yapar; glikolizin enzimleri sitoplazmadadır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Mitokondrisi olmayan hücrelerin glikoliz yapması yerin sitoplazma olduğunu gösterir; A, C ve D yanlış bilgilerle karşı çıkıyor, B ise yanlış bir yere yöneltiyor.

  12. Soru 12 · Zor

    Varsayımsal olarak bir hücrede NADH yeniden NAD⁺'ye çevrilemiyor; ortamda glikoz ve hücrede bir süre yetecek ATP bulunuyor. Kısa süre içinde hücredeki ara moleküllerle ilgili hangisi beklenir?

    1. A)NAD⁺ tükendiği için PGAL yükseltgenemez ve birikir; pirüvat oluşumu azalır.
    2. B)Pirüvat birikir, PGAL tükenir.
    3. C)NAD⁺ birikir, NADH azalır.
    4. D)Yatırım evresi de hemen durduğu için fruktoz bisfosfat hiç oluşmaz.
    5. E)Kazanç evresi hızlanır ve ATP üretimi artar.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Yatırım evresi NAD⁺ istemediği için eldeki ATP'yle PGAL üretmeyi sürdürür, ama onu işleyecek basamak NAD⁺ bulamaz; bu yüzden PGAL birikir, sonraki ürünler ve ATP üretimi azalır.

  13. Soru 13 · Zor

    Varsayımsal bir madde, olgun alyuvarda PGAL'yi işleyen enzimi çalışamaz hâle getiriyor; glikolizin ilk evresinin enzimleri sağlam. Hücrenin her glikoz için ATP hesabı nasıl değişir?

    1. A)Net iki ATP kazanmayı sürdürür.
    2. B)Yatırım evresinde iki ATP harcanmaya devam eder ama hiç ATP üretilmez; hücre ATP kaybeder.
    3. C)Dört ATP üretir, hiç harcamaz.
    4. D)Mitokondriye geçerek açığı kapatır.
    5. E)Ne ATP harcanır ne ATP üretilir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. ATP harcayan basamaklar engelin önünde, ATP üreten basamaklar arkasında kalır; alyuvarın mitokondrisi olmadığından D de mümkün değildir.

  14. Soru 14 · Zor

    Bir hücrede glikoliz sonunda toplam 12 NADH oluştuğu belirleniyor. Yıkılan glikoz, net ATP ve oluşan pirüvat sayıları hangisidir?

    1. A)glikoz = 12, net ATP = 24, pirüvat = 24
    2. B)glikoz = 6, net ATP = 24, pirüvat = 12
    3. C)glikoz = 3, net ATP = 6, pirüvat = 6
    4. D)glikoz = 6, net ATP = 12, pirüvat = 12
    5. E)glikoz = 6, net ATP = 12, pirüvat = 6
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Glikoz başına iki NADH oluştuğundan on iki NADH altı glikoza karşılık gelir; altı glikoz net on iki ATP ve on iki pirüvat verir, B üretilen ATP'yi net sanıyor.

  15. Soru 15 · Zor

    Glikolizin şu olayları veriliyor: p: PGAL yükseltgenir ve NAD⁺ indirgenir; r: glikoz iki ATP'den fosfat alır; t: fruktoz bisfosfat iki üç karbonlu molekül olarak ayrılır; v: fosfat ADP'ye aktarılır ve pirüvat oluşur. Doğru sıra hangisidir?

    1. A)p → r → t → v
    2. B)r → p → t → v
    3. C)r → t → p → v
    4. D)t → r → p → v
    5. E)r → t → v → p
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Önce yatırım yapılır, sonra altı karbonlu şeker bölünür; PGAL elektronlarını NAD⁺'ye verdikten sonra fosfatlar ADP'ye aktarılarak pirüvata ulaşılır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Krebs döngüsü» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Glikolizin yatırım evresi için hangisi doğrudur?

    1. A)Dört ATP üretilir ve iki pirüvat oluşur.
    2. B)NAD⁺ indirgenerek iki NADH oluşur.
    3. C)İki karbon CO₂ olarak açığa çıkar.
    4. D)Glikoz iki ATP'den fosfat alıp fruktoz bisfosfata dönüşür; bu evrede NADH ve pirüvat oluşmaz.
    5. E)Oksijen kullanılarak glikoz ikiye bölünür.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. İlk evre yalnız harcama ve bölünme evresidir; NADH, ATP üretimi ve pirüvat kazanç evresinde görülür, CO₂ ve oksijen glikolize hiç girmez.

  2. Soru 2 · Orta

    Glikolizle ilgili şu ifadeler veriliyor. I. Sitoplazmada yürür. II. Basamaklarından birinde oksijen kullanılır. III. Her basamağı ayrı bir enzimle gerçekleşir. Bunlardan hangileri doğrudur?

    1. A)Birincisi ile üçüncüsü
    2. B)Yalnız birincisi
    3. C)İkincisi ile üçüncüsü
    4. D)Üçü birden
    5. E)Yalnız üçüncüsü
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Glikoliz sitoplazmada, enzimlerin yürüttüğü basamaklarla ilerler; oksijen hiçbir basamağına katılmadığı için ikinci ifade yanlıştır.

  3. Soru 3 · Zor

    Oksijenin ulaşmadığı bir kas hücresinde glikolizin sürebilmesi için hangisi gerekir?

    1. A)Pirüvatın mitokondriye girmesi
    2. B)Yatırım evresinde ATP harcanmaması
    3. C)Oksijenin yeniden gelmesi; o gelmeden glikoliz başlayamaz
    4. D)NADH'nin birikmesi
    5. E)NADH'nin elektronlarını sitoplazmada başka bir moleküle verip NAD⁺'ye dönmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Glikoliz oksijen istemez ama NAD⁺ ister; oksijen yokken NAD⁺ fermantasyonla geri kazanılır, C ise glikolizin oksijene bağlı olduğu yanılgısını taşır.

  4. Soru 4 · Zor

    Bir hücrede glikolizin kazanç evresinde, harcamalar düşülmeden toplam 24 ATP üretildiği belirleniyor. Yatırım evresinde harcanan ATP, net ATP ve oluşan NADH sayıları hangisidir?

    1. A)harcanan = 2, net = 22, NADH = 2
    2. B)harcanan = 12, net = 12, NADH = 12
    3. C)harcanan = 12, net = 12, NADH = 6
    4. D)harcanan = 6, net = 18, NADH = 12
    5. E)harcanan = 12, net = 24, NADH = 12
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Glikoz başına dört ATP üretildiğinden yirmi dört ATP altı glikoz demektir; altı glikoz on iki ATP harcar, net on iki kazandırır ve on iki NADH verir, A harcamayı tek glikoz için sayıyor.

  5. Soru 5 · Zor

    Mitokondrisi bulunmayan olgun alyuvar için hangisi doğrudur?

    1. A)Taşıdığı oksijeni kullanarak glikozu CO₂'ye kadar yıkar.
    2. B)Hiç ATP üretmez, ihtiyacını kandan hazır alır.
    3. C)ATP'sini yalnız glikolizle kazanır, bir glikozdan net iki ATP elde eder ve NAD⁺'yi oksijensiz yoldan yeniler.
    4. D)Glikolizi çekirdeğinde yapar.
    5. E)Pirüvatı Krebs döngüsüne sokarak ATP üretir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Mitokondri olmayınca pirüvat sitoplazmada kalır ve Krebs ile ETS kapalıdır; ATP'nin tek kaynağı glikolizdir, olgun alyuvarın çekirdeği de yoktur.

BY17 — Canlılarda Enerji Dönüşümleri

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.