Saha gezisi ve yerinde gözlem

Açılış sahnesi

Suna pasajın ortasındaki çay ocağının yanında, küçük bir taburede oturuyor. Kamerası çantasında, defteri dizinin üstünde kapalı. Saat sabah yedi; pasajın demir kapısı yeni açıldı. İlk gelen Necati Usta, ocağı yakıyor. Sonra kuyumcu, kepengini kaldırıyor; kepengin sesi pasajın camlı tavanında yankılanıyor. Sonra bir temizlikçi, kovasıyla zemini siliyor; mermerin yalnızca orta şeridini.

Suna bir saat boyunca hiçbir şey yazmıyor, hiçbir şey çekmiyor. Yalnızca bakıyor ve dinliyor. Sonra defterini açıp ilk notunu yazıyor: "Temizlikçi kenarları silmiyor; kenarlar bu yüzden daha koyu." Önceki gün aynı pasajı bir saat içinde ölçüp fotoğraflamıştı; ama bu ayrıntıyı görmemişti.

Bir mekânı ölçmek, onu tanımak için yeterli değildir. Onun içinde, farklı saatlerde, sessizce durmak gerekir. Bu derste bir mekânı ölçüyle, fotoğrafla ve sesle belgeleyen, ama en çok uzun ve sabırlı bir gözleme dayanan bir saha gezisini ele alıyoruz.

Bu derste ne olacak

Önceki derste arşivlerde, müzelerde ve koleksiyonlarda, geçmişin saklandığı yerlerde çalıştık. Bu derste yaşayan bir mekâna gidiyoruz. Bir saha gezisi, bir mekânın bugün nasıl göründüğünü, nasıl kullanıldığını, nasıl ses çıkardığını ve nasıl aydınlandığını yerinde öğrenmektir.

Önce bir mekânda ne kadar ve hangi saatlerde kalınması gerektiğini, ve gözlemin neden kameradan önce başladığını kuracağız. Ardından bir mekânın zeminine, duvarlarına ve ışığına bakıp onları ölçmeyi ve zaman içinde kaydetmeyi ele alacağız. Sonra bir mekânın sesini dinlemeye ve kaydetmeye geçeceğiz. Son olarak mekânın içindeki insanları, nerede durduklarını, nereden geçtiklerini ve mekânı nasıl kullandıklarını gözlemeyi göreceğiz.

Suna'nın pasajda üç gün boyunca tuttuğu saha raporunu ölçüleri, sayıları ve ses notlarıyla izleyeceğiz. Rio de Janeiro'nun bir mahallesinde, oranın gençleriyle çekilmiş bir filme ve bir genç yazarın Çanakkale'deki kasabasına dönüşünü anlatan bir filme bakacağız. Pasajın gerçek esnafının nerede durduğunu gözlemenin, bir yüzün o ışıkta nerede okunduğunu da gösterebileceğini göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir mekânın fotoğrafı, onun bir anını gösterir. Ama bir mekân bir an değildir; günün saatleriyle ışığı değişir, haftanın günleriyle kalabalığı değişir, mevsimlerle havası değişir. İçindeki insanlar her gün aynı yollardan yürür, aynı köşelerde durur, aynı eşyalara dokunur ve bıraktıkları izler yıllar içinde mekânın yüzeyine işlenir. Bu bilgilerin hiçbiri tek bir fotoğrafta yoktur.

Saha gezisi bu bilgileri toplamak için yapılır. Tasarımcı mekâna gider, orada uzun süre kalır, farklı saatlerde döner ve gördüklerini, duyduklarını ve ölçtüklerini bir rapora dönüştürür. Bu rapor, sonradan bir set kurulurken ya da gerçek mekânda çekim yapılırken, tasarımcının ve diğer departmanların en güvenilir kaynağıdır.

İnsanların bir mekânda bıraktığı izlerin bir adı vardır ve bu izler, bir mekânın gerçekte nasıl kullanıldığının en dürüst tanığıdır.

Mekanizma

Gitmek, kalmak, dönmek

Bir saha gezisinin ilk kuralı, mekânda yeterince uzun kalmaktır. Bir saatlik bir ziyaret, mekânın yalnızca o saatini gösterir. Tasarımcı mekâna en az birkaç farklı saatte gider: sabah açılırken, öğlen en kalabalıkken, akşam kapanırken. Senaryonun sahneleri hangi saatlerde geçiyorsa, o saatlerde mutlaka orada olur.

İkinci kural, gözlemin kameradan önce başlamasıdır. Kamera, tasarımcının dikkatini görüntülere, kadrajlara, güzel ayrıntılara çeker. Kamerasız geçirilen ilk saat, mekânın ritmini, sesini, insanlarını görmek içindir; fotoğraflar bu ilk saatin ardından gelir.

Ölçmek ve zamanı kaydetmek

Saha gezisinde ölçüm, yalnızca bir rölöve çıkarmak için değil, mekânın kullanım izlerini kaydetmek için de yapılır. Aşınmış bir zemin şeridinin genişliği, bir duvardaki sürtünme izinin yüksekliği, bir kapı kolunun etrafında solmuş boyanın çapı; bunlar bir setin yaşlandırılması için en değerli ölçülerdir.

Işık da zaman içinde kaydedilir. Bir pencereden ya da bir tavan camından giren güneşin, gün boyunca zeminde nerede durduğu, belirli aralıklarla aynı noktadan çekilen fotoğraflarla izlenir.

Dinlemek: bir mekânın sesi

Her mekânın kendine özgü bir sesi vardır ve bu ses, mekânın kim olduğunu görüntü kadar söyler. Bir pasajda kepenklerin açılışı, bir hastanede tekerlekli sedyelerin gıcırtısı, bir kahvede tavla zarlarının sesi. Tasarımcı bu sesleri dinler, kaydeder ve raporuna ekler; ses ekibi için değerli bir kaynaktır ve aynı zamanda tasarımcıya, mekânda hangi nesnelerin, hangi yüzeylerin ve hangi hareketlerin olduğunu hatırlatır.

İnsanları gözlemek

Bir mekânı en çok tanımlayan şey, içindeki insanların onu nasıl kullandığıdır. Kim nerede durur, nereden geçer, nerede bekler, nerede oturur, kiminle konuşur? Bu gözlemler, bir setin içinde oyuncuların nerede duracağına, mekânın hangi bölümlerinin daha çok yıpranacağına ve hangi köşelerin canlı, hangilerinin ölü olacağına karar vermeye yardım eder. İnsanları gözlerken tasarımcı onların mahremiyetine saygı gösterir; fotoğraf çekmeden önce izin ister.

Tasarım masasında

Suna'nın saha raporu, pasajda geçen üç günü kapsıyor: bir salı, bir cuma ve bir pazar; her gün sabah yediden akşam yediye kadar, üç ayrı zaman diliminde. Rapor dört bölümden oluşuyor.

Birinci bölüm zemin. Pasajın üç metre kırk santimetre genişliğindeki mermer zemininde, ortada yaklaşık bir metre yirmi santimetre genişliğinde, daha açık ve daha parlak bir şerit var; insanların yürüdüğü ve temizlikçinin her sabah sildiği yol. Kenarlardaki karolar daha koyu ve daha mat. Bir de çapraz bir iz var: pasajın girişinden çay ocağına doğru, yaklaşık altmış santimetre genişliğinde bir arzu çizgisi. Suna stüdyodaki altı metrelik pasaj parçasının zeminini bu ölçülere göre yaşlandıracak.

İkinci bölüm ışık. Pasajın tavanı, yerden yedi buçuk metre yükseklikte, boydan boya camla örtülü. Güneş bu camdan, öğle saatlerinde, zemine yaklaşık iki metre genişliğinde parlak bir şerit olarak düşüyor ve şerit iki saat içinde pasajın bir yanından öbür yanına kayıyor. Sabah ve akşam saatlerinde pasaj, vitrinlerden gelen dükkân ışıklarıyla aydınlanıyor.

Üçüncü bölüm ses. Kepenklerin açılışı ve kapanışı, Necati Usta'nın çay kaşıklarının bardaklara vuruşu, kuyumcunun radyosu, camlı tavanda yuva yapmış güvercinlerin kanat sesleri ve sabahları temizlikçinin kovasının mermerde çıkardığı ses. Suna her birini telefonuyla, esnaftan izin alarak, birkaç dakika kaydediyor ve dosyalarını rapora ekliyor.

Dördüncü bölüm insanlar. Bir saat içinde pasajdan yaklaşık yüz kırk kişi geçiyor; bunların yirmi üçü çay ocağının önünde, altısı bir saat dükkânının vitrininde duruyor. Esnafın kendisi ise günün büyük kısmını dükkânlarının kapı eşiğinde, pasaja bakarak, ayakta geçiriyor.

Bu son gözlem bir yüz sorusuna cevap veriyor. Suna, izin alarak, pasajın farklı ten tonlarındaki esnafını farklı saatlerde ve farklı yerlerde fotoğraflıyor. Öğle saatlerinde, pasajın ortasındaki güneş şeridinin içinde ya da hemen kenarında duran biri, aynı karede çok parlak bir zemin ve çok koyu bir gölge arasında kalıyor; kuyumcunun koyu tenli çırağının yüzü bu karşıtlıkta neredeyse hiç seçilmiyor. Ama aynı çırak, kapı eşiğinde, sırtı dükkânın karanlık içine, yüzü pasajın yumuşak, dağınık ışığına dönük durduğunda, yüzü bütün ayrıntısıyla okunuyor. Esnafın neredeyse hepsi günün çoğunu tam bu konumda geçiriyor. Suna bunu raporuna yazıyor ve Kemal'e götürüyor: Elif'in pasajdaki gündüz sahnelerinde, onu güneş şeridinin içine değil, bir dükkânın eşiğine yakın, yüzü pasajın dağınık ışığına dönük durduracak yerler öneriyor. Gerçek esnafın yılların içinde bulduğu yer, bir yüzün o mekânda en iyi okunduğu yer.

Usta katmanı

Deneyimli tasarımcılar saha raporlarını yalnızca kendileri için yazmaz. Rapor, görüntü yönetmenine ışığın saatlerini, ses ekibine mekânın sesini, kostüm ekibine insanların nasıl giyindiğini, yönetmene oyuncuların nerede durabileceğini anlatır. Bu yüzden rapor açık, düzenli ve tarihli yazılır; fotoğrafların ve kayıtların her biri, çekildiği yer ve saatle etiketlenir.

İkinci incelik, gözlemlenen mekânı değiştirmemektir. Tasarımcı bir mekânda gözlem yaparken orada bir misafirdir; insanların gündelik hayatını bozmaz, onları rahatsız edecek kadar yakına gitmez, ve mekânda bir şeyi yerinden oynatmaz. Gözlemin kendisi mekânı değiştirmeye başlarsa, gözlenen şey artık mekânın gerçek hâli değildir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir mekânı tanımak, onu ölçmekle bitmez; onun içinde, farklı saatlerde ve günlerde, uzun süre ve sessizce durmak gerekir. Gözlem kameradan önce başlar. Saha raporu, mekânın ölçülerini, kullanım izlerini, ışığının gün içindeki değişimini, sesini ve insanların onu nasıl kullandığını tarih ve saatleriyle kaydeder ve bütün departmanların ortak kaynağı olur.

Kullanım izleri, aşınmış şeritler, arzu çizgileri, sürtünme izleri, bir setin yaşlandırılmasının en değerli ölçüleridir. Bir mekânın ses manzarası, onun kim olduğunu görüntü kadar söyler. İnsanların nerede durduğu, nereden geçtiği ve nerede oturduğu, bir setin içinde oyuncuların ve figüranların nerede duracağını belirler. Gözlem, mahremiyete saygı göstererek ve mekânı değiştirmeden yapılır.

Gerçek bir mekânda insanların yılların içinde kendiliğinden bulduğu yerler, çoğu zaman bir yüzün o mekânın ışığında en iyi okunduğu yerlerdir. Farklı ten tonlarındaki insanların yüzlerinin bir mekânın hangi noktalarında okunduğunu yerinde gözlemlemek, oyuncuların o mekânda nerede durması gerektiğine dair güvenilir bir ipucu verir.

Sonraki derse köprü

Suna'nın saha raporu, arşiv kayıtları, dönem dosyası ve kaynak tablosu artık yüzlerce görüntü ve not tutuyor. Ama bunlar dağınık; bir klasörde, bir defterde, birkaç telefonda. Yönetmene, görüntü yönetmenine ve ekibe, filmin dünyasını bir bakışta anlatacak bir düzene ihtiyaç var: konuya, renge, dokuya ve ışığa göre ayrılmış, seçilmiş görüntülerden oluşan bir pano. Bir film için konu, renk, doku ve ışık başlıklarıyla düzenlenmiş bir referans panosu kurmak, M04-D05 "Referans panosu" dersinin konusu.