Davranışsal gözlem ve işlevsel analiz

Açılış sahnesi

Bir danışan "ailemle hiçbir sorunum yok, hepimiz çok yakınız" diyor. Görüşme boyunca aile konusu üç kez daha geçiyor ve üçünde de aynı şey oluyor: danışan iki cümle sonra konuyu değiştiriyor, ya bir şakayla ya da başka bir konuya atlayarak.

Danışan bunu fark etmiyor — fark etse bile bunu bir örüntü olarak adlandırması beklenemez; kendi konuşmasını dışarıdan izleyen o değil. Uygulayıcı fark ediyor, çünkü tek bir cümleyi değil, aynı görüşme içinde üç kez tekrarlanan bir şeyi görüyor.

Buraya kadarki altı ders, danışanın söylediği bir cümlenin nasıl kurulduğunu inceledi — soru, sıra, biçim. Bu üç kaçışın hiçbiri bir cümle değildi. Sözlü değil, davranışsaldı; ve danışana hiç sorulmadan, görüşmenin kendi içinde kaydedildi.

Ama kaydetmek işin yarısı. Asıl soru, bu kaçışın danışan için ne iş gördüğü: konu değiştiğinde ne oluyor, ne bitiyor, ne başlıyor?

Bu derste ne olacak

Ders iki parçadan oluşuyor. İlk parça gözlem: görüşmenin kendisinin aranan davranışa canlı bir örnek sunabilmesi ve sözle anlatılanın aynı anda yapılandan ayrışabilmesi. İkinci parça işlevsel analiz: bir davranışın öncesini ve sonrasını düzenli biçimde kaydederek o davranışın hangi işi gördüğüne dair bir hipotez kurmak ve o hipotezi sınamak. Usta katmanında iki uyarı var: tek bir örnekten işlev çıkarmanın erken olduğu ve değerlendirme ortamının kendisinin de davranışı değiştiren bir etken olduğu.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Söylenen ile yapılanın ayrı şeyler olabildiğini, bir davranışın bir işe yaradığı için sürdüğünü ve izlenmenin kendisinin davranışı değiştirebildiğini görmek için klinik hiçbir şey gerekmiyor.

Üç örnekte de görülen şey, anlatılandan ayrı bir kanaldan geliyor. Bir değerlendirme görüşmesinde bu ikinci kanal, ilkiyle her zaman aynı şeyi söylemiyor.

Mekanizma

Görüşmenin içindeki örnek

Söz ile davranışın ayrıldığı yer

Öncesi, davranış, sonrası

Bir davranışı gözlemek onu anlamak için yetmiyor. Davranışlar çoğu zaman bir işe yaradıkları için sürüyor ve o işi görmek için davranışın hem öncesine hem sonrasına bakmak gerekiyor.

Davranışların gördüğü işler kabaca birkaç başlık altında toplanıyor: bir durumdan, duygudan ya da talepten uzaklaşmak; başkasının ilgisini ya da yakınlığını elde etmek; somut bir şey kazanmak; ya da içeride bir gerilimi düşürmek. Aynı davranış farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı işler görebiliyor. Açılıştaki konu değiştirme bir kişide ağır bir duygudan uzaklaşmak olabilir, bir başkasında görüşmeyi hafif tutarak uygulayıcıyla ilişkiyi korumak.

Usta katmanı

Tek örnekten çıkan işlev

Değerlendirme ortamının payı

Sınır ve güvenlik

Bu derste anlatılan gözlem ve işlevsel analiz, belirli bir davranışçı ekolün prosedürü olarak öğretilmiyor ve hiçbir yapılandırılmış değerlendirme aracı burada isimlendirilmiyor. Koşulları sistematik biçimde değiştirerek bir işlevi sınayan deneysel düzenler özellikle gelişimsel güçlük alanında, özel eğitim almış ekiplerce ve kurumsal güvencelerle yürütülüyor; bir okurun bu dersten sonra birinin davranışını bilerek tetikleyip sonucunu izlemesi hem etik hem güvenlik açısından kabul edilebilir değil.

Bir davranışa işlev yüklemek, o yorumu danışanla konuşmadan kesin bir gerçek gibi dosyaya işlemek anlamına gelmiyor. İşlev hipotezi, danışanın katılımıyla sınanan bir öneri; danışanın itirazı da bir veri.

Gözlenen bir davranış bir tehlikeye işaret ediyorsa işlev sorusu beklemek zorunda. Danışanın kendi canına kastını ya da çevresindeki birine yönelik bir tehdidi düşündüren tek bir gözlem bile, tekrarını beklemeden ele alınıyor. S02-P01-D04'te kurulan Risk taramasının önceliği burada da geçerli; işlevsel analiz ancak o soru cevaplandıktan sonra sırasını alıyor.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Seans içi davranış örneği, asıl aranan davranışın ya da onu tetikleyen öncülün görüşmenin kendi içinde ortaya çıkmasıdır; bazen aranan işaret danışan anlatmadan odada beliriyor.

Söz–davranış uyuşmazlığı, bir danışanın söylediği ile aynı anda yaptığının farklı bir şey söylemesidir; ikisi de aynı anda doğru olabiliyor ve bu bir yalan değil.

Öncül–davranış–sonuç kaydı, bir davranışın öncesini, kendisini ve sonrasını yorum katmadan ayrı sütunlara yazmaktır; tekrar birikince tek tek olaylarda görünmeyen düzen görünür oluyor.

İşlevsel analiz, bir davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığı ve hangi sonuçlarla sürdüğü üzerinden ne iş gördüğüne dair bir hipotez kurup sınamaktır; bir sonucun sık görülmesi, davranışı onun sürdürdüğünü göstermiyor.

Erken işlev atfı, bir kez gözlenen bir diziden işlev çıkarmaktır; tekrar görülmeden bir gözlem bir etikete dönüşüyor.

Değerlendirme ortamı etkisi, görüşme odasının kendisinin gözlenen davranışı değiştirmesidir; odada görülen, kişinin her ortamdaki hâli değil.

Hepsinin birlikte söylediği şey şu: gözlem sözden farklı bir bilgi taşıyor ama kendi sınırları var; tek bir an, tek bir oda ve tek bir yorum bir işlev kurmaya yetmiyor.

Sonraki derse köprü

Bu ders boyunca elde tutulan veri bir cümle değil bir örüntüydü: bir konu her açıldığında tekrarlanan bir kaçınma, sözün söylemediğini bedenin taşıdığı bir an, bir davranışın ardından hep aynı biçimde biten bir gerilim. Gözlem ve işlevsel analiz sözden farklı bir kanal açtı, ama güvenilirliğini tekrardan ve danışanla birlikte sınanmaktan aldı.

S06-P01-D08 «Ruhsal durum muayenesi» bu gözlemi tek tek örüntülerden çıkarıp tek bir oturumda sistematik bir taramaya bağlıyor: görünüm, konuşma, duygudurum, düşünce süreci gibi ayrı alanların her birinde neyin doğrudan gözlendiği, neyin gözlemden çıkarsandığı ayrı ayrı sorulan bir yapı.