Plasebo, beklenti ve çift kör

Açılış sahnesi

Burak, bir psikoloji laboratuvarında yüksek lisans yapıyor. Danışmanıyla birlikte, bitki karışımından yapılmış bir "odak çayının" dikkat testindeki performansı artırıp artırmadığını sınıyorlar. Katılımcıların yarısı gerçek çayı, yarısı aynı renkte ve aynı kokuda ama etkin bitkileri içermeyen bir içeceği şansla alıyor. Bardakları Burak dolduruyor, testi de o uyguluyor.

Sonuçlar çok iyi çıkıyor: çayı içenler dikkat testinde belirgin biçimde daha az hata yapıyor. Danışmanı sevinmeden önce bir şey istiyor: deneyin kayıtlarını izlemek.

Kayıtlarda göze çarpan bir şey var. Burak, gerçek çayı içen katılımcılara talimatları daha yavaş, daha sıcak bir sesle anlatıyor, "acele etme, rahat ol" diyor; öbür gruba ise talimatları hızlıca okuyup geçiyor. Kendisi bunun farkında bile değil. Ayrıca çayı içenlerin birkaçı test öncesinde "bunun beni açacağını söylediler" diye gülüyor.

İkinci deneyde bardakları başka bir laboratuvar üyesi hazırlıyor ve üzerlerine yalnızca bir numara yazıyor. Burak hangi bardakta ne olduğunu bilmiyor; talimatları bilgisayar okuyor. Çayın etkisi, ilk deneydekinin küçük bir kısmına iniyor.

Burak yalan söylemedi, veri uydurmadı. Ama hem katılımcıların beklentisi hem de kendi beklentisi, deneyin sonucuna sessizce karıştı.

Bu derste ne olacak

Önceki ders kimin araştırmaya katıldığını sordu. Bu ders, doğru kişiler bulunduktan sonra bile sonucu çarpıtabilen bir kaynağa bakıyor: araştırmadaki insanların ne olacağına dair inançları.

Terapi tarafında S00-P02-D06 kimin hangi grupta olduğunun gizlenmesini, kör tutmanın tek, çift ve üç kör biçimlerini ve terapi araştırmasında katılımcının neden körlenemediğini anlattı. Buradaki odak başka: beklentinin bir sonuca hangi yollardan sızdığı ve psikoloji araştırmacılarının bu yolları tek tek nasıl kapatmaya çalıştığı.

Önce plasebonun ne olduğunu ve plasebo grubundaki iyileşmenin neden "plasebo etkisi" ile aynı şey olmadığını göreceğiz. Sonra katılımcının beklentisini, ardından araştırmacının beklentisini inceleyeceğiz. Son olarak çift kör desenin neyi çözdüğüne ve neyi çözemediğine bakacağız.

Burak'ın odak çayı bu ders için uyduruldu; çizelgeleri yırtan katılımcılar, labirentteki fareler, yürüme hızını ölçen kronometreler ve kol ağrısından şikâyet eden hastalar ise yayımlanmış araştırmalardan geliyor.

Sıfır noktası

Şeker hap ne işe yarar

Plasebo bir araştırmada bir soruyu cevaplamak için kullanılır: müdahalenin etkisi, onu aldığını bilmenin, ilgi görmenin ve zamanın geçmesinin ötesinde bir şey mi?

Bunun için plasebo grubunda olan her şeyi "plasebo etkisi" saymamak gerekir. Plasebo grubunda görülen iyileşmenin birçok kaynağı var.

Mekanizma

Katılımcının beklentisi

Bir deneye katılan insan, boş bir kap değildir. Nerede olduğunu, kendisinden ne beklendiğini ve araştırmanın ne bulmak istediğini anlamaya çalışır. Çoğu zaman da "iyi bir katılımcı" olmak ister.

Beklentiyi içerikten ayırmak

Katılımcının beklentisini ölçmek için akıllıca bir düzenek geliştirildi: insanlara ne aldıkları ile ne aldıklarını sandıklarını birbirinden bağımsız olarak değiştirmek.

Araştırmacının beklentisi

Beklenti yalnızca katılımcıda değil, araştırmayı yürüten kişide de var. Araştırmacı bir hipotezi test ediyor ve çoğu zaman onun doğru çıkmasını istiyor.

Usta katmanı

Sınıfta beklenti

Deneyci beklentisinin laboratuvar dışına taşınıp taşınmadığı da merak edildi. En ünlü sınama, öğretmenlerin öğrencilerden ne beklediğiyle ilgiliydi.

Körleme ne zaman çöker

Kanıtın sınırı

Plasebo etkisinin ne kadar büyük olduğu hâlâ tartışmalı. Etkinin büyüklüğü, plasebo grubunun hiç uygulama almayan bir grupla karşılaştırıldığı az sayıdaki çalışmada ölçülebiliyor; çoğu araştırmada böyle bir üçüncü grup yok. Bu yüzden "plasebo şunu iyileştirir" türünden iddiaların çoğu, plasebo grubundaki toplam değişime dayanıyor ve doğal seyri, ortalamaya dönüşü ve bildirim kaymasını plasebo etkisiyle karıştırıyor.

Beklenti etkilerinin hangi sonuçlarda ne kadar önemli olduğu da sonuca göre değişiyor. Kişinin kendi bildirdiği ağrı, ruh hâli ve kaygı gibi sonuçlar beklentiye çok daha açık; kan değerleri, ölüm ya da kayıtlı davranışlar gibi sonuçlar daha az etkileniyor. Psikolojinin ilgilendiği sonuçların önemli bir kısmı birinci türden olduğu için, beklenti sorunu bu alanda tıbbın birçok dalından daha ağır.

Deneyci beklentisinin tarihsel olarak en ünlü gösterimlerinin bir kısmı, bugünkü standartlarla bakıldığında küçük örneklemlere ve esnek analizlere dayanıyordu. Etkinin gerçekliği konusunda geniş bir uzlaşma var, ama büyüklüğü ve hangi koşullarda ortaya çıktığı daha az kesin.

Son olarak, çift kör desen her soruya uygulanamıyor. Psikoterapi, egzersiz, eğitim programları ve yaşam biçimi değişiklikleri gibi müdahalelerde katılımcı ne aldığını bilmek zorunda. Bu alanlarda araştırmacılar sonucu değerlendireni körleyerek, inandırıcı karşılaştırma koşulları kurarak ve beklentiyi doğrudan ölçerek sorunu küçültmeye çalışıyor, ama tamamen ortadan kaldıramıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Plasebo, etkin bileşeni içermeyen ama görünüşte aynı olan bir karşılaştırma uygulamasıdır; plasebo grubunda görülen iyileşmenin tamamı plasebo etkisi değildir, doğal seyir ve ortalamaya dönüş de bu iyileşmeye katılır.

Katılımcılar araştırmanın ne aradığını tahmin etmeye çalışır; talep özellikleri, plasebo ve nosebo etkileri, beklentinin bir sonuca katılımcının kendisi üzerinden sızdığı yollardır.

Dengeli plasebo deseni, bir maddenin kendisini almak ile onu aldığına inanmayı ayrı ayrı değiştirerek iki etkiyi birbirinden ayırır.

Araştırmacının beklentisi, katılımcılara davranma biçimine, ölçüm kararlarına ve verinin yorumuna sızabilir; kronometreyi durduran el bile buna dahildir.

Çift kör desen güçlüdür ama bozulabilir; yan etkiler kimin hangi grupta olduğunu ele verebilir ve bazı müdahaleler hiç körlenemez. Körlemeyi analiz aşamasına kadar uzatmak ve körlemenin tutup tutmadığını sınamak iyi araştırmanın parçasıdır.

Sonraki derse köprü

Bu derste beklentiyi kontrol etmenin en güçlü araçlarının bir bedeli olduğunu gördük. Plasebo alan bir katılımcı, iyileşme umuduyla geldiği bir araştırmada etkin olmayan bir hap alıyor. Dengeli plasebo deseninde katılımcılara içkilerinde alkol olduğu söyleniyor, oysa yok. Farelerin "akıllı" olduğu söylenen öğrenciler de aslında araştırmanın kendisinin katılımcılarıydı.

Bunların hepsi bir soruyu gündeme getiriyor: bir araştırmacı katılımcılarına ne kadarını söylemek zorunda, hangi koşullarda bir şeyi gizleyebilir, gizlediğini ne zaman ve nasıl açıklamalı? Sonraki ders bu soruların arkasındaki ilkeleri ve onları doğuran tarihsel olayları anlatıyor: araştırma etiği, aydınlatılmış onam, aldatma ve etik kurul.