Değer zinciri

Açılış sahnesi

«Bizim fabrikamızda pamuk yetişmiyor ki.» Uşak'taki denim fabrikasının müdürü telefonda sabırsız. Avrupalı müşteri bir metre kumaşın üretiminde ne kadar sera gazı salındığını soruyor ve fabrikanın hesabı hazır: doğalgaz, elektrik, kazan dairesi. Ebru hesabı müşteriye göndermeden önce müşterinin soru formunun ikinci sayfasını okuyor. Form fabrikanın kendi bacasını değil, «pamuğun tarladan başlayarak kumaşa dönüşene kadar» geçtiği bütün aşamaları soruyor: tarla, çırçır, iplik, boya kimyasalları, nakliye.

Ebru fabrika müdürüne bunu söylediğinde cevap yine aynı: «Onlar bizim değil.» Leyla Hanım konuşmayı dinliyor ve sonra Ebru'ya dönüyor: «Bizim değil, doğru. Ama müşterinin aldığı kumaşın içinde.»

Bu derste ne olacak

Bir işletmenin riskleri ve etkileri kendi tesisinin kapısında bitmez. Hammaddenin çıkarıldığı yerden ürünün atıldığı yere kadar uzanan bir zincirin içindedir. Bu derste TSRS 1'in değer zinciri tanımını ve işletmeden bu zincir hakkında ne istediğini okuyacağız. Sonra karbon ayak izinin sınırını dar çizmenin ne kadar büyük bir kısmı hesabın dışında bıraktığını sektör ortalamalarıyla gösteren bir çalışmaya, en son da Türkiye'nin ilk raporlama yıllarında değer zinciri emisyonları için tanıdığı geçiş kolaylığına bakacağız. Kızılçam'ın denim, boru ve lojistik birimlerinde zincirin hangi halkasının nerede ağır bastığını izleyeceğiz.

Kanıt ne diyor

Değer zinciri kelimesi bir satın alma terimi gibi duyulur. Standardın kullandığı anlam daha geniştir: bir ürünü mümkün kılan bütün ilişkiler.

Sahada

Zincirin halkaları

Zincir bağımlılık da demektir

Leyla Hanım'ın üç sorusu

Ebru'nun çizdiği zincir kâğıtları duvara asılıyor. Leyla Hanım her birinin yanına aynı üç soruyu yapıştırıyor. Zincirin hangi halkasına en çok bağımlıyız? Hangi halkada bir sorun bizi en çok etkiler? Hangi halka hakkında hiç verimiz yok? Denimde üçüncü sorunun cevabı pamuk tarlası, boruda müşterinin projesi, lojistikte liman çıkıyor. Ebru o hafta ilk kez bir raporun yalnız bilinenleri değil, bilinmeyenleri de yazması gerektiğini düşünüyor.

Gri alan

Değer zincirinin nerede bittiği belirsizdir. Pamuğun yetiştiği tarlanın sulama suyu zincirin içindedir; peki tarlada kullanılan traktörün üretildiği fabrika? Her halkanın bir önceki halkası vardır ve bir yerde durmak gerekir. TSRS bunu önemlilik ve makul çaba ölçütlerine bağlar, ama nerede durulacağı bir yargıdır ve iki işletme farklı yerde durabilir. Veri sorunu da tartışmalıdır: küçük tedarikçilerin çoğu ölçüm yapmaz, bu yüzden değer zinciri rakamlarının önemli bir kısmı ortalamalara ve tahminlere dayanır. Bir tahminin dürüstçe açıklanması onu güvenilir yapmaz; yalnız okurun ona ne kadar güveneceğini bilmesini sağlar. Matthews ve arkadaşlarının oranları da on yıllardır değişen ekonomilerden ve Amerikan sektörlerinden geliyor; Türkiye'de kumaş dokuyan bir fabrika için doğru oranı yalnız o fabrikanın kendi hesabı verir. Son olarak, tedarikçiden veri istemek bir güç ilişkisidir: büyük bir müşteri küçük bir tedarikçiye yük bindirebilir ve bu yükün kim tarafından taşınacağı adil bir sorudur.

Senin işinde

İşinin zincirin neresinde durduğunu bil. Satın almadaysan senden önceki halkaları, satış ya da lojistikteysen senden sonraki halkaları bir kâğıda çiz ve her halkanın yanına iki şey yaz: oradan ne alıyoruz ve orada bir sorun çıkarsa bize ne olur? Bir müşteri senden ürünün zinciri hakkında soru sorduğunda «bizim değil» diye cevap verme; hangi kısmı bildiğini, hangi kısmı tedarikçiden isteyeceğini ve hangi kısmı tahmin edeceğini söyle. Tedarikçiden veri isterken kısa ve net sor; beş doğru cevap, kırk eksik cevaptan iyidir. Bir rakamı rapora gönderirken onun ölçüm mü, tedarikçi beyanı mı, yoksa ortalamaya dayalı bir tahmin mi olduğunu yanına yaz. Kurul kararının geçiş kolaylığını bir bekleme süresi gibi değil, bir hazırlık süresi gibi kullan. Yöneticiysen biriminin tek bir tedarikçiye, tek bir limana ya da tek bir müşteriye ne kadar bağımlı olduğunu bil; o halka bir risk yoğunlaşmasıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir işletmenin riskleri ve etkileri kendi tesisinde bitmez; hammaddeden kullanım ömrünün sonuna kadar uzanan değer zincirinin içindedir. TSRS 1 işletmeden bu zincirdeki risk ve fırsatları ve bunların nerede yoğunlaştığını açıklamasını ister. Bir çalışmaya göre sektör ortalamasında doğrudan emisyonlar bütün zincir emisyonlarının yalnız küçük bir kısmıydı, ama bu oran sektöre göre çok değişir. Türkiye'de ilk iki raporlama yılında Kapsam 3 açıklaması zorunlu değildir; bu süre bir hazırlık süresidir. Bir zincir rakamını gönderirken ölçüm mü, beyan mı, tahmin mi olduğunu söyle.

Sonraki derse köprü

Uşak'taki denim fabrikası borsada değil; tek başına TSRS kapsamında olup olmadığı belli değil. Ama hem holdingin raporunun hem Avrupalı müşterinin zincirinin bir halkası. M01-D04 Türkiye'de kimin TSRS raporu yazmakla yükümlü olduğunu belirleyen ölçütleri ve işletme türlerini ve bu kapsamın neden değişebildiğini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

TSRS 1'in tanımına göre değer zinciri neyi kapsar?

• A) Yalnız işletmenin sahip olduğu fabrikaları.
• B) Yalnız işletmenin doğrudan tedarikçilerini.
• C) Yalnız müşterileri.
• D) İşletmenin ürününü tasarımdan kullanım ömrünün sonuna kadar oluşturmak için kullandığı ve bağımlı olduğu bütün etkileşimleri, kaynakları ve ilişkileri.

Cevap: D. Değer zinciri işletmenin sahip olduklarıyla sınırlı değildir; bağımlı olduğu bütün halkaları ve faaliyet gösterdiği dış çevreyi kapsar.

Soru 2 · Senaryo

Bir müşteri denim fabrikasına ipliği satan bağımsız tedarikçinin çalışma saatlerini soruyor. Fabrika müdürü «o bizim şirketimiz değil» diyor. Bu cevabın sorunu nedir?

• A) Tedarikçideki bir çalışma koşulu sorunu müşterinin kararını ve dolayısıyla işletmenin kendisini etkileyebilir; zincirin halkası işletmenin riskidir.
• B) Bir sorunu yoktur; tedarikçi başka bir şirkettir.
• C) Müşterinin böyle bir soru sorma hakkı yoktur.
• D) Çalışma saatleri yalnız iş hukukunun konusudur, sürdürülebilirlikle ilgisi yoktur.

Cevap: A. Zincirin bir halkasındaki sosyal risk müşteri ilişkisine yansıyabilir. «Bizim değil» doğru olabilir, ama «bizi etkilemez» doğru değildir.

Soru 3 · Tuzak

Bir finans müdürü «Kurul kararına göre Kapsam 3'ü ilk iki yıl açıklamak zorunda değiliz, o hâlde bu veriyi şimdi toplamamıza gerek yok» diyor. Bu görüşün eksiği nedir?

• A) Kapsam 3 hiçbir zaman açıklanmaz.
• B) Geçiş kolaylığı raporun takvimini belirler, müşterinin takvimini değil; değer zinciri verisi zaman aldığı için toplamaya erken başlamak gerekir.
• C) Kurul kararı Kapsam 3'ü yasaklar.
• D) Kapsam 3 yalnız bankalar içindir.

Cevap: B. İki yıl bir hazırlık süresidir. Müşteriler ve sonraki raporlar bu veriyi isteyecektir.

Soru 4 · Uygulama

Bir grubun iki ihracatçı fabrikası sevkiyatlarını aynı limandan yapıyor ve bir fırtına limanı dört gün kapadığında ikisinin de sevkiyatı duruyor. Raporda bu nasıl ele alınmalıdır?

• A) Bir kez yaşandığı için hiç anılmamalıdır.
• B) Yalnız lojistik biriminin iç raporunda kalmalıdır.
• C) Riskin değer zincirinin belirli bir coğrafi noktasında yoğunlaştığı bir bağımlılık olarak tanımlanmalı ve açıklanmalıdır.
• D) Yalnız sigorta şirketine bildirilmelidir.

Cevap: C. TSRS 1 risk ve fırsatların değer zincirinde nerede yoğunlaştığının açıklanmasını ister; tek bir limana bağımlılık böyle bir yoğunlaşmadır.