Bulgu, model, metafor

Açılış sahnesi

Kayseri'de bir üniversitenin psikoloji bölümü, dördüncü kattaki bir öğretim üyesi odası. Hande son sınıf öğrencisi; ay sonundaki öğrenci kongresi için travma üzerine bir poster hazırlıyor. Danışmanı Kemal Hoca ekranına eğilmiş, posterin ilk sütununu okuyor.

Sütunda alt alta üç cümle var. Birincisi: "Travma sonrası stres bozukluğu olan gruplarda hipokampus hacmi ortalamada daha küçük bulunmuştur." İkincisi: "Travma kişinin tolerans penceresini daraltır." Üçüncüsü: "Travma yaşamış birinin beyninde alarm hep açık kalır."

"Bunları nereden aldın?" diye soruyor Kemal Hoca.

Hande sayıyor: ilki bir meta-analizin özetinden, ikincisi katıldığı bir hafta sonu atölyesinin el notundan, üçüncüsü takip ettiği bir terapistin paylaşımından.

Kemal Hoca bir kalem alıp üç cümlenin yanına birer renkli nokta koyuyor: yeşil, sarı, mavi. "Üçü de doğru olabilir," diyor. "Ama üçü aynı türden doğru değil. Poster bunu göstermiyor. Okuyan kişi üçünü de aynı ağırlıkta taşıyacak."

Hande ile Kemal Hoca bu ders için kurgulandı. Posterdeki üç cümle ise, Türkiye'deki terapi eğitimlerinde ve sosyal medyada neredeyse bu biçimleriyle dolaşıyor.

Bu derste ne olacak

Önceki derste, M01-D01'de, terapistin nörobilimle karşılaştığı üç işi ayırdık. Bu ders o işlerin hepsinde kullanılacak bir ayırma aracı kuruyor. Terapi dünyasında dolaşan bir nörobilim cümlesi üç ayrı türden biri olabilir: ölçülmüş bir araştırma bulgusu, bir açıklama modeli ya da danışana anlatılan bir metafor. Her türün kendine özgü sınama sorularını göreceğiz. Ardından bir cümlenin yolculuk ederken türünü nasıl değiştirdiğine ve bir modelin kavramının beyinde bir nesneymiş gibi konuşulmasına bakacağız. Bu ayrım akademinin her dersinde kanıt kartlarının dayandığı zemin olacak.

Sıfır noktası

Terapi Akademisi'nin S00-P02-D02 dersi hipotezi, kuramı ve modeli tanımladı; model orada bir soruya cevap verebilmek için kurulmuş basitleştirilmiş temsil olarak geçti. Bu derste o tanımı kullanıyoruz ve ona iki komşu ekliyoruz. Önce bir sözcük karışıklığını gidermek gerekiyor. S00-P01-D08'de "bulgu", görüşmede dışarıdan gözlenen klinik işaretin adı olarak tanımlandı. Bu akademide aynı sözcüğü başka bir anlamda, araştırmanın ürettiği sonuç için kullanacağız ve karışmasın diye tam adıyla anacağız.

Mekanizma

Araştırma bulgusunu tanımak

Bir cümlenin araştırma bulgusu olup olmadığını anlamak için üç soru yeterli: Kimde ölçüldü? Neye kıyasla ölçüldü? Tekrarlandı mı? Bu üç soru akademideki her kanıt kartının "Kimde", "Neye kıyasla" ve "Etiket" alanlarının da kaynağı.

Hande'nin yeşil noktalı cümlesi bu sorulara cevap veriyor. Travma sonrası stres bozukluğu olan gruplar, travma yaşamış ya da yaşamamış karşılaştırma gruplarıyla kıyaslanmış ve çok sayıda çalışma bir araya getirilmiş. Ama cümle aynı zamanda sınırını da taşıyor: "gruplarda" ve "ortalamada". Bu bulgu, posterin önünden geçen herhangi bir kişinin hipokampusu hakkında bir şey söylemiyor. Küçük hacmin travmadan önce mi var olduğu, sonra mı geliştiği de ayrı bir soru; M08-D03 o tartışmaya ayrılmış.

Modeli tanımak

Model, S00-P02-D02'de tanımlandığı gibi, gözlemleri birbirine bağlayan bir açıklama önerisidir. Terapist açısından bir modeli tanımanın sorusu şu: Bu açıklama hangi gözlemleri bir araya getiriyor, hangi öngörüleri yapıyor ve bu öngörüler sınandı mı?

Bir modelin değeri her şeyi doğru anlatmasında aranmaz. İyi bir model yanlış çıkabilir ve yine de alanı ileri taşıyabilir. Bunun en bilinen örneklerinden biri ağrı araştırmasından geliyor.

Kapı kuramı bir modelin terapiste ne verebileceğini gösteriyor: danışanın "neden bazı günler ağrım daha kötü" sorusuna bir çerçeve. Ama aynı kuram bir modelin sınırını da gösteriyor. "Ağrı kapınız açık kalmış" cümlesi, 1965'in devre şemasını bugün olduğu gibi doğru saymak demek olurdu.

Metaforu tanımak

Metaforun sınaması öteki ikisinden farklı. Bir metafora "doğru mu" diye sorulmaz; "neye davet ediyor" diye sorulur. Her benzetme danışana bir eylem önerir: alarmı kapatmak, kası çalıştırmak, pencereyi açmak. Bazı öneriler yararlıdır, bazıları danışanı yanlış bir yöne gönderir.

Metaforların düşünceyi ne kadar yönlendirdiği deneysel olarak da sorulmuş bir soru. Cevap, beklenenden daha karışık çıktı.

Bu kartın terapiste söylediği şey ihtiyatlı. Metaforların her zaman güçlü olduğunu da, hiç önemsiz olduğunu da söyleyemiyoruz. Ama danışanın kendi deneyimi hakkındaki metaforu bir kez değil haftalarca duyduğunu ve onu kendi cümlesine çevirdiğini düşünürsek, metafor seçimini rastgele bırakmamak için yeterli gerekçe var. Metafor seçiminin kendisi M23-D02'de ayrıca işlenecek.

Usta katmanı

Bir cümlenin yolculuğu

Bir cümle aynı türde kalmaz. Bir makaleden atölyeye, oradan bir paylaşıma geçerken türünü sessizce değiştirebilir. Hande'nin posterindeki üç cümle muhtemelen aynı kaynaktan doğmuş ve üç farklı yere taşınırken üç farklı şeye dönüşmüştü.

Modelin kavramını nesneye çevirmek

Kategori kaymasının özel ve sinsi bir türü daha var: bir modelin kavramının, beyinde dokunulabilir bir şeymiş gibi konuşulması.

Şeyleştirme danışanın dilinde sık görülür ve çoğu zaman zararsızdır; bir kavramı kendi deneyimine yerleştirmenin yoludur. Sorun, terapistin de aynı dili ölçülmüş bir gerçek gibi konuşmaya başlamasıyla çıkar. O noktada model artık sınanacak bir öneri olmaktan çıkar, sorgulanmayan bir anatomi parçası olur.

Terapi odasında

Bu dersin seanstaki karşılığı bir dinleme alışkanlığı: danışanın ya da terapistin kendi ağzından çıkan bir nörobilim cümlesini duyduğunda, sessizce üç rengi düşünmek. Yeşil mi, yani ölçülmüş ve tekrarlanmış bir şey mi? Sarı mı, yani bir açıklama önerisi mi? Mavi mi, yani bir benzetme mi? Ayrımın amacı danışana ders vermek olmaz; terapist cümleye ne kadar ağırlık yükleyeceğine böyle karar verir.

Akademinin danışan kadrosundan Nurcan bu derste ilk kez geliyor. Kırk bir yaşında, Hatay'da sınıf öğretmeni. Şubat 2023 depremlerinden sonra uykusu bozulmuş, en küçük seste irkiliyor ve kalabalık bir yerde donup kaldığı anlar oluyor.

Levent bu seansta Nurcan'a hiçbir terim öğretmedi. Yaptığı şey, Nurcan'ın elindeki üç cümleyi ağırlıklarına göre ayırmak ve en ağır olanını, umutsuzluğu besleyen bulgu iddiasını, onun kişisel bir hüküm gibi taşımasını engellemekti. Donakalmanın fizyolojisi M06-D03'te, Nurcan'ın hikâyesi ise sonraki derslerde geri gelecek.

Kanıtın sınırı

Bu dersin önerdiği üç türlü ayrım bir düşünme aracı; kendisi sınanmış bir sınıflama değil. Bir cümlenin hangi türe girdiği her zaman net olmuyor: bazı modeller güçlü bulgulara dayanıyor, bazı metaforlar bir modelin sadeleştirilmiş hâli, bazı bulgular yalnız bir model içinde anlam kazanıyor. Terapistlerin bu ayrımı öğrenmesinin danışan sonuçlarını iyileştirip iyileştirmediği bilinmiyor; bu soruyu doğrudan sınayan bir çalışmaya rastlamadık. Metaforların akıl yürütmeyi etkilediğine dair kanıt karışık ve terapi dışından geliyor; danışanın kendi deneyimi hakkındaki metaforun etkisinin bu deneylerdeki kurgusal şehir metninden daha güçlü mü daha zayıf mı olduğu açık bir soru. Kapı kuramının bugün ne kadarının geçerli sayıldığı da ağrı araştırmacıları arasında tartışılıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Terapi dünyasında dolaşan bir nörobilim cümlesi üç ayrı türden biri olabilir. Araştırma bulgusu ölçülmüş ve raporlanmıştır; kimde, neye kıyasla ölçüldüğü ve tekrarlanıp tekrarlanmadığı sorulur. Model gözlemleri birbirine bağlayan bir açıklama önerisidir; hangi öngörüleri yaptığı ve sınanıp sınanmadığı sorulur. Klinik metafor danışana bir süreci anlatan benzetmedir; neye davet ettiği sorulur.

Bir bulgu çoğu zaman grupların ortalaması hakkında konuşur, karşındaki danışan hakkında değil. Bir model yanlış çıkabilir ve yine de yararlı olabilir. Bir metafor işe yarayabilir ve yine de yanlış bir mekanizma anlatabilir.

Cümleler aktarıldıkça türlerini değiştirir; bir modelin bulgu, bir hayvan çalışmasının insan gerçeği gibi anlatılması bu kaymanın en sık iki biçimidir. Bir modelin kavramı beyinde bir nesneymiş gibi konuşulduğunda, artık sorgulanmayan bir anatomi parçasına dönüşür.

Sonraki derse köprü

Levent, Nurcan'ın "beynim hasar gördü" cümlesine cevap verirken bir şeyi daha fark etmiş olabilirdi: bu cümle bir hücre düzeyinden, bir beyin bölgesi düzeyinden ve Nurcan'ın hayatı düzeyinden aynı anda konuşuyordu. Sonraki ders, M01-D03, bu düzeyleri ayırıyor: molekülden sinapsa, devreden kişiye ve ilişkiye uzanan açıklama düzeylerini ve bir düzeyde doğru olan bir cümlenin başka bir düzeye atlarken nasıl yanlışa dönüştüğünü.