Nörobilim terapi odasına ne getirir

Açılış sahnesi

Mersin'de, bir psikolojik danışmanlar derneğinin ikinci kattaki toplantı odası. Ayda bir yapılan meslektaş buluşması; gündem serbest, herkes haftasından bir cümle getiriyor.

Gülizar okul psikolojik danışmanı. Getirdiği cümle bir velinin: "Hocam, çocuğun serotonini düşükmüş, internetten test yaptırdık. Konuşmakla bu düzelmez herhalde?"

Tarık serbest çalışıyor. Onun cümlesi bir danışanından geliyor: "Üç aydır yorgunum, kilo aldım, hiçbir şeyden zevk almıyorum." Danışan aynı seansta, geçen yıl tiroid ilacını kendiliğinden bıraktığını yan cümle olarak söylemiş. Tarık bunu ancak seanstan sonra notlarını yazarken fark etmiş.

Üçüncü cümle odadaki en genç üyeden, Barış'tan: "Bir eğitim gördüm, adı Vagus Temelli Terapi Sertifikası. Altı hafta, çevrim içi. Almalı mıyım?"

Masada bir süre kimse konuşmuyor. Sonra Gülizar gülüyor: "Üçümüz de aynı şeyi soruyoruz aslında. Beyin konuşmaya girdiğinde biz ne yapacağız?"

Gülizar, Tarık ve Barış bu ders için kurgulandı. Ama bu üç cümle, Türkiye'de çalışan bir terapistin bir haftası içinde kolayca toplanabilecek türden.

Bu derste ne olacak

Bu ders akademinin kapısıdır ve tek bir soruyu sorar: sinir sistemi hakkında bilgi, terapistin gerçek işlerinden hangisini değiştirir? Önce terapistin nörobilimle karşılaştığı üç yeri ayıracağız: değerlendirme, psikoeğitim ve sevk. Her birinde bilginin ne kattığını ve eksikliğinin neye mal olduğunu göreceğiz. Usta katmanında madalyonun öbür yüzüne bakacağız: biyolojik açıklamanın terapistin kendisini nasıl değiştirebildiğine. Sonra bu akademinin her dersinde tekrar edecek bir bölümle, terapi odasına döneceğiz.

Sıfır noktası

Sinir sisteminin merkez ve çevre olarak kaba haritası, bilginin iki yönlü akışı ve işlevin tek bir bölgede değil ağlarda durduğu fikri Terapi Akademisi'nin S01-P01-D01 dersinde kuruldu. Burada o haritayı yeniden çizmeyeceğiz. Bu akademinin sorusu başka: o harita terapistin elinde neye dönüşüyor?

Mekanizma

Birinci iş: değerlendirme

Terapist bir danışanı dinlerken sürekli bir soru sorar: bu tablonun içinde ne var? Nörobilim bilgisi bu soruya yeni bir katman ekler. Danışanın anlattığı yorgunluk, unutkanlık ya da kaygı yalnızca bir yaşantının ifadesi olmayabilir; bazen bir bedensel sürecin dışarıya yansımasıdır.

Tarık'ın danışanına dönelim. Yorgunluk, kilo alma ve zevk kaybı depresyonun tanıdık belirtileri. Ama bırakılmış bir tiroid ilacı, aynı belirtileri üretebilecek bir bedensel durumun izini taşıyor. Tarık'tan tiroid hastalığını teşhis etmesi beklenmiyor. Beklenen, bu yan cümleyi duyduğunda bir soru işaretinin yanması ve danışanın hekimine yönlendirilmesi.

Bu kartta dikkat çeken ayrıntı, ruhsal bozukluğu ağırlaştıran hastalıkların yarısından fazlasının gözden kaçmış olması. Neden olan hastalık çoğu zaman yakalanıyor; tabloyu sessizce kötüleştiren hastalık ise kaçıyor. Terapistin en çok işine yarayacak yer de burası: danışan haftalarca aynı odaya geldiğinde, kötüleşmenin bedensel bir yanı olup olmadığını sormak için zamanı olan kişi çoğu zaman odur.

İkinci iş: psikoeğitim

Psikoeğitimin genel ilkeleri Terapi Akademisi'nin S02-P03-D09 dersinde işlendi. Bu akademi onun bir alt türüne yoğunlaşıyor: danışana sinir sistemini anlatmak. Bu iş, terapinin en sık yapılan ve en az düşünülen işlerinden biri. Danışan kalp çarpıntısının ne olduğunu, neden uyuyamadığını, neden aynı anı tekrar tekrar zihnine geldiğini sorar ve terapist bir cevap verir. Verilen cevap, danışanın kendine dair hikâyesinin bir parçası olur.

Burada nörobilim bilgisi iki yönden işe yarar. Doğru bir açıklama danışanın korkusunu azaltabilir: çarpıntının bir kalp krizi olmadığını, bir alarm tepkisinin bedensel yüzü olduğunu anlamak bazı danışanlar için rahatlatıcıdır. Ama aynı bilgi yanlış ya da abartılı aktarıldığında, danışana yeni bir korku ya da yeni bir kalıp yargı verebilir.

Üçüncü iş: sevk ve iş birliği

Sevkin genel ilkeleri ve doğru uzmanı bulma Terapi Akademisi'nin S00-P01-D10 dersinde tanımlandı. Nörobilim bilgisi bu kararın içinde ayrı bir rol oynar. Bir terapist ne zaman bir psikiyatriste, ne zaman bir nöroloğa, ne zaman bir aile hekimine yönlendirmesi gerektiğini ancak bedensel tabloları tanıyabildiği ölçüde bilir.

İş birliğinin ikinci yanı ortak dildir. Bir psikiyatrist ilaç dozunu değiştirdiğini yazdığında, terapistin bunun seansta neye yol açabileceğini kabaca bilmesi gerekir. Bir nörolog bir epilepsi tanısından söz ettiğinde, terapistin bunun danışanın günlük hayatında neyi değiştirebileceğini sorabilmesi gerekir. Terapist ilaç yazmaz ve ilaç önermez. Ama ilaçların ve bedensel tabloların varlığından habersiz bir terapist, ekibin içinde sessiz kalır.

Usta katmanı

Biyolojik açıklamanın terapist üzerindeki etkisi

Nörobilimin terapi odasına getirdiği her şey yararlı değildir. Bir açıklama yalnızca danışanı değil, onu kullanan terapisti de değiştirebilir. Bu ihtimali doğrudan sınayan bir çalışma, biyolojik açıklamanın terapistin empatisine etkisine baktı.

Bu bulgunun terapist için anlamı şudur. Bir danışanı "depresyonu biyolojik" diye dinlemeye başlamak, onu farkında olmadan "bizden farklı, başka türlü işleyen biri" olarak görmeye kayabilir. Biyolojik bilgi edinmek kendi başına bir sorun değil. Sorun, açıklamanın kişiyi gölgede bırakmasında. Biyolojik açıklamaların danışanın kendisi üzerindeki etkisi M01-D04'ün konusu.

Kandel'in önerisi

Nörobilimin terapiye ne katacağı sorusunun en etkili cevaplarından biri, terapistlerden değil bir nörobilimciden geldi.

Kandel'in fikri iki yönlü okunabilir. Bir yandan terapiyi bir biyolojik müdahale olarak ciddiye alır: konuşma bir sinaps değişikliğidir. Öte yandan şu soruyu doğurur: her öğrenme beyni değiştiriyorsa, "terapi beyni değiştirir" cümlesi ne kadar bilgi taşır? Bu soru M26-D01'de yeniden açılacak.

Terapi odasında

Bu bölüm akademinin her dersinde yer alacak ve aynı soruyu soracak: bu ders seansta neyi değiştirir?

Bu dersin cevabı üç alışkanlık. Birincisi, ilk görüşmede uyku, ağrı, kullanılan ilaçlar, son tıbbi kontroller ve belirtilerdeki ani değişimler hakkında birkaç somut soru sormak. Bu sorular danışanın anlattığı hikâyeyi bölmez; ona bir zemin ekler. İkincisi, danışana bedeni hakkında bir şey anlatmadan önce, anlattığının bir bulgu mu, bir açıklama modeli mi, yoksa bir benzetme mi olduğunu kendine sormak. Üçüncüsü, biyolojik bir bilgi geldiğinde onu danışanın yaşantısının yerine değil yanına koymak.

Akademi boyunca altı kurgusal danışanı izleyeceğiz. İlki Selin. Otuz yaşında bir yazılım geliştirici; çarpıntı ve nefes darlığı atakları yüzünden son bir yılda üç kez acile gitmiş, kardiyoloji değerlendirmesi temiz çıkmış. Terapiye "kalbimde bir şey yok ama ben her gün ölecekmiş gibi hissediyorum" diye geliyor.

Oya burada üç işin üçünü de yaptı. Değerlendirmede bedensel soruları sordu, psikoeğitimde Selin'in deneyimini küçümsemeden adlandırdı ve iş birliği için doğru kişiye yönlendirdi. Hiçbirinde tanı koymadı. Selin'in hikâyesi ilerleyen derslerde başka sorularla geri gelecek.

Kanıtın sınırı

Bu derste kullanılan kanıtların hiçbiri "nörobilim eğitimi alan terapistin danışanları daha iyi sonuç alır" iddiasını doğrudan sınamıyor. Böyle bir çalışmaya rastlamadık ve bu sorunun cevabı bugün bilinmiyor. Koran ve arkadaşlarının çalışması bedensel hastalığın ruhsal tabloların içinde gözden kaçabildiğini gösteriyor, ama 1980'lerin Kaliforniya kamu sisteminden geliyor; Türkiye'de muayenehanede ya da okul danışmanlığında bu oranın ne olduğu bilinmiyor. Lebowitz ile Ahn'ın bulgusu kâğıt üzerindeki hasta tanımlarıyla elde edildi ve gerçek seanslarda tekrarlanıp tekrarlanmadığı açık bir soru. Kandel'in çerçevesi ise bir öneri; psikoterapinin hangi sinaptik değişimlerle çalıştığı insanda gösterilmiş değil. Bu yüzden dersin terapiste önerdiği şey bir dikkattir: bedenden gelen bilgiyi görmek ve onun nerede durduğunu bilmek.

Kendin dene

Aklında kalsın

Nörobilim terapi odasına zaten giriyor: danışanın cümleleriyle, ilaçlarıyla, bedensel şikâyetleriyle ve terapistin kendi okuduklarıyla. Asıl soru, terapistin onunla ne yapacağı.

Terapistin nörobilimle karşılaştığı üç yer var: değerlendirme, psikoeğitim ve sevk. Değerlendirmede bilgi, gözden kaçabilecek bedensel durumlar için bir dikkat yaratır. Psikoeğitimde danışanın bedeni hakkındaki hikâyesini şekillendirir. Sevkte doğru kişiye doğru soruyu taşımayı ve ekiple ortak bir dil kurmayı sağlar.

Aynı bilgi bir risk de taşıyor. Biyolojik açıklama danışanı terapistin gözünde daha uzak bir yere koyabilir ve bir sorunun bedensel yanı, çözümünün yalnız bedensel olduğu sanısına dönüşebilir.

Nörobilim okuryazarlığı terapistin yetkisini genişletmez. Bir bilginin ne tür bir bilgi olduğunu ve nerede durması gerektiğini görmesini sağlar.

Sonraki derse köprü

Gülizar'ın velisi "serotonin düşük" dedi, Oya Selin'e "alarm" dedi, Kandel "sinaps" dedi. Üç cümle de sinir sisteminden söz ediyor, ama üçü aynı türden değil: biri ölçüldüğü iddia edilen bir şey, biri bir benzetme, biri bir açıklama önerisi. Bir sonraki ders, M01-D02, bu üç türü ayırmayı öğretecek: ölçülmüş bir bulgu, bir açıklama modeli ve danışana anlatılan bir metafor. Terapi dünyasında dolaşan nörobilim cümlelerinin çoğu bu üçünden biri ve hangisi olduğunu bilmek, ne kadar ağırlık taşıyabileceğini bilmek demek.