Zaman yolculuğu

Açılış sahnesi

Emre PAY'ın üçüncü taslağını masaya geri koyuyor. İkinci sahnenin kenarında tek bir kurşun kalem notu var. Notu yüksek sesle okuyor.

"Ya Gülsüm geçmişe gidebilseydi? Ovaya ilk derin kuyuların açıldığı yıllara. Ruhsatları durdursaydı?"

Selim gülüyor. "Sonra eve dönüyor, musluklar akıyor, film bitiyor."

"Bitmiyor," diyor Emre. "Asıl orada başlıyor. Belki dönüyor ve ilçe hiç kurulmamış. Belki her şey aynı. Belki Yağız yok."

Burcu notu kendine çekiyor. Uzun süre bakıyor ama silmiyor. Kalemini kapağına sokuyor.

"Bilmiyorum," diyor. "Hoşuma gidiyor, ama neden hoşuma gittiğinden emin değilim."

Nermin Hanım tahtayı siliyor. Yatay bir çizgi çekiyor. Çizginin üstüne bir nokta koyup yanına "kuyular" yazıyor. Sağ uca bir nokta daha koyuyor: "mutfak, şafak."

"Gülsüm bu noktadan şu noktaya gidiyor," diyor. "Peki çizgi ne yapıyor? Kırılıyor mu, kıvrılıyor mu, ikiye mi ayrılıyor? Buna karar vermeden bu nottan bir sahne çıkmaz."

Masada kimse cevap vermiyor. Emre kalemiyle çizginin ortasına bir soru işareti koyuyor.

Zaman yolculuğu hikâyesi, geçmişe dokunulduğunda ne olacağına baştan karar verir; o karar, filmin hangi soruyu sorabileceğini de belirler.

Bu derste ne olacak

Zaman yolculuğunu bir aygıt olarak değil, bir kurallar düzeni olarak ele alacağız. Geçmişin değişip değişmediğine göre ayrılan modellere bakacağız. Sabit çizgiyi, değişebilir geçmişi, dallanan zamanı ve kendi içine kapanan halkayı tek tek kuracağız. Paradoksun bir hata mı, bir malzeme mi olduğunu soracağız. Sonra yolcunun neden geri gittiğine, kuralın ve bedelin nerede durduğuna geçeceğiz. Burcu'nun yıllar önce çekemediği bir kısa film fikri bize küçük bir deney masası olacak. En sonda atölye Emre'nin notunu PAY üzerinde sınayacak ve her modelin taslağın sorusunu nasıl değiştirdiğine bakacak. Filmler bir İspanyol ormanından, bir İngiliz aile evinden, Amerikan bir banliyöden, bir barın tezgâhından ve eski bir otelin koridorundan gelecek.

Sıfır noktası

Bir zaman yolculuğu filminde makinenin nasıl çalıştığı çoğu zaman önemli değildir. Bir dolap, bir küvet, bir dilek, bir kol saati yeter. Önemli olan, yolcu geçmişe vardığında dünyanın ona nasıl davrandığıdır.

Bu sorunun birkaç cevabı var. Geçmiş taş gibi sabit olabilir. Yolcu ne yaparsa yapsın, olan olmuştur. Hatta yolcunun yaptığı şey, zaten olmuş olanın parçasıdır. Ya da geçmiş yumuşaktır. Yolcu bir şeye dokunur ve şimdiki zaman değişir. Ya da geçmiş yarılır. Yolcunun dokunduğu an yeni bir yol açar, eskisi de yerinde kalır.

Bu cevaplar teknik tercih gibi görünür, ama hikâyenin ahlakını değiştirir. Sabit bir geçmişte soru "kaçınılmaz olanla nasıl yaşanır?" olur. Değişebilir geçmişte "değiştirmeye hakkım var mı?" olur. Dallanan zamanda ise "kurtardığım dünya benim dünyam mı?" sorusu doğar.

İzleyici bu kuralları hemen öğrenmek ister. Kahraman geçmişte bir bardağı kırınca kamerayla birlikte şimdiye bakar. Bardak orada mı? Kırık mı? Hiç var olmamış mı? İzleyici cevabı kendi kafasında bir tabloya yazar. Film o tabloyu bozarsa izleyici kendini kandırılmış hisseder.

Zaman yolculuğu, hikâye dünyası kuralının en çıplak hâlidir. Başka türlerde kural arka planda çalışır. Burada kural olay örgüsünün kendisidir. Yolcunun her adımı bir kural sınamasıdır.

Eklenecek bir not kalıyor. Bu hikâyelerin neredeyse hepsi pişmanlıktan doğar. İnsan geçmişe merakla da gidebilir. Ama sinemada çoğu yolcu bir şeyi geri almak ister. Bir sözü, bir kazayı, bir ölümü, bir seçimi. Model ne olursa olsun, filmin duygusu bu istekte yaşar.

PAY bu sorulara henüz hiç değmedi. Burcu'nun taslağı yakın bir gelecekte, bir mutfakta, bir sayacın ekranında geçiyor. Emre'nin notu taslağa yeni bir eksen eklemek istiyor. O eksenin bedelini ölçmeden ne eklenebilir ne atılabilir. Atölyenin işi önce eksenin ne getirdiğini, sonra ne götürdüğünü görmek. Bir fikir ne kadar parlak olursa olsun, taslağın sorusunu bozuyorsa dışarıda kalır.

Mekanizma

Deney masası

Nermin Hanım PAY'ı bir kenara itiyor. "Önce küçük bir şeyde deneyelim," diyor. "Burcu, okulda bir saat fikrin vardı."

Burcu gülüyor. Üniversitenin son yılında yazdığı, hiç çekemediği bir kısa film. Adı KURMALI SAAT. Bursa'da eski bir saatçi dükkânı. Leyla dükkânda çırak. Ağabeyi Ozan sabah otobüsüyle başka bir şehre, yeni bir işe gidecek. Gece dükkânda kavga ediyorlar. Leyla son sözü söylüyor: "Git o zaman. Dönme."

Ozan gidiyor. Leyla arka odadaki eski duvar saatini ters yönde kuruyor. Bir saat geri gidiyor. Kavgadan önceye.

"Gerisini hiç yazamadım," diyor Burcu. "Her denemede başka bir film çıktı."

Sabit çizgi

İlk deneme en sert olanı.

Selim KURMALI SAAT'i bu kurala göre anlatıyor. Leyla bir saat önceye dönüyor. Kavgayı engellemek için dükkâna erken giriyor. Ozan'ı kapıda yakalıyor, telaşla konuşuyor. Ozan kardeşinin tuhaf hâline sinirleniyor. Kavga tam da bu telaştan çıkıyor. Leyla'nın engellemeye çalıştığı söz, onun gelişiyle söyleniyor.

Burcu başını sallıyor. Sabit çizgide yolcu ancak bir tanık olabilir. Gerilim "değişecek mi?" sorusundan değil, "nasıl olacak?" sorusundan doğar. Seyirci sonu bilir. Bilmediği, Leyla'nın o sondaki payıdır.

Değişebilir geçmiş

İkinci deneme kuralı tersine çeviriyor.

Emre anlatıyor. Leyla kavgayı bu kez gerçekten engelliyor. Ozan barışık gidiyor. Leyla ertesi sabah dükkâna geliyor. Ama tezgâhın üstünde Ozan'ın yıllardır duran fotoğrafı yok. Ustası Ozan diye birini hatırlamıyor.

Atölye bir an susuyor. Değişikliğin nereye ulaştığını yazar seçer. Ama seçimin bir izi olmalı.

KURMALI SAAT'te iz tezgâhtaki boş çerçeve. Seyirci çerçeveye bakınca kuralı öğreniyor. Değişiklik geldi ve bir şey götürdü.

Dallanan zaman

Üçüncü denemeyi Nermin Hanım yapıyor.

Leyla kavgayı engelliyor. Bir yerde, bir Leyla ile bir Ozan barışık bir sabaha uyanıyor. Ama bizim Leyla saati yeniden kurup döndüğünde kendi sabahına varıyor. O sabahta kavga olmuş, Ozan gitmiş. Telefon sessiz.

"Bu en acısı," diyor Burcu. "Bir yerde iyi oldu. Ama o yer benim değil."

Dallanan zamanda değişiklik vardır ama yolcunun hayatına uğramaz. Kurtarılan dünya yolcuya bir teselli olabilir, bir kıskançlık da. Seyircinin sorusu artık "kim kurtuldu?" değil, "hangisi gerçekten benim?" olur.

Halka ve paradoks

Selim tahtadaki çizgiyi bir daireye çeviriyor. "Peki saati kim kurdu? Leyla'nın ustası mı? Yoksa Leyla mı?"

Selim'in önerisi şu. Saatin arkasında yıllar önce kazınmış bir not var: "Ters kur." Leyla notu orada buluyor. Sonra geçmişte, umutsuz bir anda, aynı notu kendisi kazıyor. Notu kim yazdı? Kimse. Not halkanın içinde dönüp duruyor.

Paradoks bu tür bir halkanın adıdır. En bilineni şu soruyla anlatılır: yolcu, kendi doğumunu engellerse ne olur? Sabit çizgide bu soru zaten cevaplıdır, engelleyemez. Değişebilir geçmişte yazar bir bedel bulmak zorundadır. Dallanan zamanda paradoks çözülür, ama bir dünya daha doğar.

Paradoksu hata saymak kolaydır. Oysa yerinde kullanılırsa seyircinin eve götürdüğü an o olur. Yanlış kullanıldığında ise seyircinin sinemadan çıkarken tartıştığı bir mantık deliği olarak kalır.

Bir çeşit daha var: aynı zaman aralığının tekrar tekrar yaşandığı döngü. Döngüde geçmiş her seferinde sıfırlanır. Yalnız yolcunun hafızası kalır. Döngüsel zaman, her turda bir şeyin değişmesini ister; değişen de çoğu zaman karakterin bilgisidir. KURMALI SAAT'te Leyla aynı saati her gece yeniden yaşayabilir. Ama Burcu bu kapıyı açmıyor. "O başka bir film," diyor.

Amaç

Modeli seçmek yetmez. Yolcunun neden gittiğini de bilmek gerekir.

Leyla'nın isteği bir cümle: "Dönme." Bunu söylemiş olmayı geri almak istiyor. İsteğin küçüklüğü hikâyeyi taşınabilir kılıyor. Leyla dünyayı kurtarmaya çalışmıyor. Kendi ağzından çıkan bir kelimeyi kurtarmaya çalışıyor.

Kural ve bedel

Atölye her modelde aynı iki soruyu soruyor. Saat neyi yapabiliyor, neyi yapamıyor? Ve her kullanış neye mal oluyor?

Selim kartı dolduruyor. Saat bir kez, bir saat geri götürüyor. Yolcu yalnız kendi hayatının içine gidebiliyor. Geçmişteki kendisiyle aynı odada bulunamıyor. Bunlar kural. Bedeli ise modele göre değişiyor. Sabit çizgide bedel çaresizlik. Değişebilir geçmişte boş çerçeve. Dallanan zamanda başka bir Leyla'nın mutluluğu.

Model karışması

Emre bir öneri getiriyor. Leyla kavgayı önlesin, fotoğraf kaybolsun, ama sonunda Ozan yine de gelsin, çünkü "zaman kendini düzeltir."

Nermin Hanım öneriyi geri çeviriyor. "Fotoğraf kayboldu. Demek ki geçmiş değişiyor. Zaman kendini düzeltiyorsa fotoğraf neden kayboldu?" Emre kalemini bırakıyor. İki kural aynı filmde yaşayabilir, ama ancak ikisinin sınırı açıkça çizilirse.

Devamlılık tablosu

Burcu kâğıda bir tablo çiziyor. Devamlılık tablosu, senaryonun bütün zaman bilgilerini sahne sahne izleyen denetim tablosudur. Zaman yolculuğunda tabloya bir sütun daha eklenir: hangi geçiş?

Tablo modeli zorluyor. Sabit çizgide iki sütun aynı yere çıkar. Değişebilir geçmişte sağdaki sütun soldakini siler. Dallanan zamanda iki sütun ayrı sayfalara düşer. Burcu tabloya bakıp gülüyor. "Okulda bunu çizseydim filmi bitirirdim."

Tablonun en çok işe yarayan satırı sonuncusu oluyor. Kim ne biliyor? Zaman yolculuğunda bilgi iki kez yaşanır. Leyla kavgayı bilir, Ozan bilmez. Ustası iki geçişin hiçbirini görmez. Seyirci ise her şeyi bilir. Tablo bu farkları tek bakışta gösterir. Bir sahnede bir karakter bilmemesi gereken bir şeyi söylerse, hata tablonun bu satırında görünür.

PAY'da üç deneme

Nermin Hanım KURMALI SAAT'i kapatıp PAY'ı yeniden açıyor. "Şimdi Emre'nin notu," diyor. "Aynı üç çizgiyle."

İlk deneme sabit çizgi. Emre anlatıyor. Gülsüm genç bir mühendis olarak ovaya döner. Kuyuların açılacağı bir toplantıya girer ve itiraz eder. Kimse onu dinlemez. Toplantı tutanağında adı yazılı bir itiraz kalır. Gülsüm şimdiki zamanda o tutanağı bulur. Kendi el yazısı. İtirazı zaten yapılmış ve kaybedilmiş. Selim sahneyi beğeniyor. Ama Burcu yüzünü buruşturuyor. "O zaman film kaçınılmaz olanın ağıtı olur. Su zaten gidecekti. Kimse bir şey yapamazdı." Su taslağının sorusu farklı. Az kalan su bugün kime, hangi sırayla düşüyor? Sabit çizgi bu soruyu kadere havale ediyor.

İkinci deneme değişebilir geçmiş. Gülsüm itirazında kazanır. Döndüğünde ova yeşil. Mutfakta sayaç yok, ekran yok, pay yok. Değişiklik izi lavabonun yanındaki boş duvar. Emre heyecanlı. Ama Nermin Hanım soruyor: "Peki taslağın geri kalanı nereye gitti?" Yağız'ın bildirimleri, kenar mahalleler, puan haritası birlikte siliniyor. Daha kötüsü de var. Bir kişinin tek bir hamlesi ortak bir sorunu çözüyor. Burcu'ya göre bu, taslağın söylediğinin tam tersi. Kuraklık bir kişinin hatası değil. Bir kişinin cesaretiyle de kapanmaz.

Üçüncü deneme dallanan zaman. Gülsüm bir dal açar. O dalda bir ilçe susuz kalmadan yaşar. Ama Gülsüm kendi dalına döner. Sabah mutfakta sayaç aynı payı gösterir. Burcu bu denemede en uzun süre duruyor. Sonra başını sallıyor. "Bu bir teselli filmi. Başka bir yerde iyi oldu, diyor. Ama PAY bu dünyada iyi olmayan bir şey hakkında."

Üç deneme de reddediliyor. Notu kimse beğenmediği için değil. Her model, PAY'ın insanlık sorusunu başka bir soruyla değiştiriyor. Sabit çizgi sorumluluğu kadere, değişebilir geçmiş bir kahramana, dallanan zaman bir başka dünyaya yüklüyor. PAY ise sorumluluğu bugünün mutfağında tutmak istiyor. Emre'nin notu taslağa girmiyor. Burcu kâğıdı katlayıp dosyanın arka cebine koyuyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Modeli ilk perdede bir nesneyle öğret. Seyirci modeli bir açıklamadan değil, bir izden öğrenmeli. Boş bir çerçeve, kendini tekrar eden bir not, başka bir bebek. Modelin adını kimse söylemese de seyirci tabloyu kurar. Açıklama gelecekse bu izden sonra gelsin.

Geri alma isteğini küçük tut. Dünyayı kurtarmaya giden yolcu çoğu zaman soyut kalır. Bir cümleyi, bir telefonu, bir sabahı geri almak isteyen yolcu ise hemen anlaşılır. Büyük olay arka planda dursa bile istek kişisel olmalı. About Time bütün bir hayatı kapsıyor ama Tim'in istekleri hep bir odaya sığıyor.

Modelin sorusunu temanla eşleştir. Sabit çizgi kabullenme hikâyelerine yakışır. Değişebilir geçmiş sorumluluk ve hak sorusunu taşır. Dallanan zaman kayıp ve teselliyi tartıştırır. Yanlış model, temanın karşısında çalışır. Kabullenme üzerine bir hikâyeyi her hatanın düzeltildiği bir modelle yazmak, temayı her sahnede bozmak demektir.

Paradoksu çözmeye çalışma, ona bir duygu ver. İzleyici bir paradoksu sinemada çözmez. Ama onun ne hissettirdiğini hatırlar. Predestination'ın halkası mantıkla değil, yalnızlıkla akılda kalıyor. Bir paradoksu sahnede kurarken onu taşıyan karakterin ne kaybettiğini sor.

Bedeli her kullanımda yeniden fiyatlandır. İlk yolculuk ucuz olabilir. İkincisi daha pahalı olmalı. Kurallar aynı kalır ama yolcunun kaybedeceği şey büyür. About Time'da kural hiç değişmiyor. Değişen, kuralın arkasında artık bir çocuğun durması.

Değişiklik izini seyircinin karakterden önce görmesine izin ver. Seyirci boş çerçeveyi Leyla'dan önce görürse, Leyla'nın fark ettiği anı bekler. Bu bekleyiş zaman yolculuğu filminin en ucuz ve en etkili gerilimidir.

Tabloyu sahnelerden önce, kuralı tablodan önce yaz. Zaman yolculuğu taslakları ikinci yarıda çöker. Yazar artık hangi geçişin hangi nesneyi değiştirdiğini hatırlamaz. Tabloyu sahnelerden önce kurmak, sonradan açılan delikleri baştan gösterir.

Kahramanın aracı reddetmesi de bir son olabilir. Zaman yolculuğu filmlerinin bir kısmı aracı kullanmaktan vazgeçen bir karakterle biter. Bu son, filmin ilgilendiği şeyin araç değil, zaman olduğunu söyler.

Bilgiyi ikiye bölmeyi unutma. Zaman yolculuğunda aynı karakter aynı sahnede iki farklı bilgiyle bulunabilir. Geçmişteki Leyla kavgayı bilmez, dönen Leyla bilir. Oyuncu da yönetmen de hangi Leyla'nın konuştuğunu sayfadan anlamalı. Sahne başlığına ya da aksiyon satırına küçük bir işaret koymak yeter. Okur iki Leyla'yı karıştırırsa sahnenin bütün gerilimi kaybolur.

Kuralı finalde kır, ama ilk perdede kırılabilir olduğunu göster. Bir zaman kuralı finalde esneyecekse, esneme ihtimali baştan sezdirilmeli. Somewhere in Time'daki bozuk para buna örnek. Kural ilk perdede söylendi. Final onu bozmuyor, yalnız en acı yerinde uyguluyor. Seyirci kaybı hile değil, kaçınılmaz bir sonuç olarak okuyor.

Modelin seçimini kendi taslağında da sına. Bir hikâyeye zaman yolculuğu eklemeden önce onu üç modelde birer paragrafla dene. Her modelde hikâyenin sorusu değişir. Sorusu değişmeyen bir model bulamıyorsan, zaman yolculuğu belki o hikâyenin aracı değildir. PAY'ın atölyesi tam bunu yaptı ve aracı geri çevirdi.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Zaman yolculuğu hikâyesi önce bir model seçer: sabit, değişebilir ya da dallanan.
• Model, filmin hangi soruyu sorabileceğini belirler.
• Değişiklik izi, değişikliğin şimdiye ulaştığını seyirciye gösteren somut nesnedir.
• Nedensellik halkası kendi kaynağı olan bir nesne ya da kişidir; paradoksun en bilinen biçimidir.
• Geri alma isteği filmin duygusunu taşır; küçük tutulduğunda hikâye taşınır.
• Kural ve bedel her kullanımda sınanır; bedel giderek büyür.
• Model karışması seyircinin kurduğu tabloyu sessizce bozar.
• Devamlılık tablosuna her geçiş için ayrı bir sütun eklenir.
• Kim neyi biliyor satırı, iki geçişte aynı karakterin iki bilgisini ayırır.
• Paradoks bir hata değil, bir malzemedir; ona bir duygu verilmelidir.
• Döngü her turda bir şeyin değişmesini ister; çoğu zaman değişen bilgidir.
• Bazen en iyi karar zaman yolculuğunu hikâyeden çıkarmaktır.
• PAY'da üç modelin üçü de taslağın sorusunu değiştirdi; not dosyanın arka cebine girdi.

Sonraki derse köprü

PAY'da zaman yolculuğu yok. Ama atölyenin denemelerinden geriye bir soru kaldı ve Burcu onu dosyanın ön kapağına yazdı. Gülsüm bir sabah bildirime bakıyor: "Nedenini öğrenmek ister misiniz?" Parmağı ekranın üstünde bekliyor. Ekran ona bir cevap verirse, o cevabı veren kim? Sayacın kendi amacı var mı? Yoksa ona yazılan hedefi harfiyen mi izliyor, kimin susuz kaldığına bakmadan? Ve bir makineyi, ona insan yüzü takmadan, nasıl bir karakter olarak yazarız?