Notun arkasındaki sorunu bulmak

Açılış sahnesi

Atölyenin büyük masasında sütunlar hâlâ yerinde. Kesik şeritler her katmanın altında üst üste duruyor. Burcu üç şeridi yerlerinden alıp önüne diziyor. Yapı sütunundan yapımcının satırı: film ortalara doğru bir yerde durmuş. Sahne sütunundan Ayça'nın cevabı: bant çekilen bir sabah. Bir de Ceren'i soran şeridin iki kopyasından biri.

Emre şeritlere bakıp makası uzatıyor. «Belli değil mi? Ayça sabahı göstermiş, yapımcı ortayı. O sabahı kes, iki sayfa kazanırsın.»

Burcu makası alıyor. Taslağın orta sayfalarını açıyor. Ceren bir koliyi bantlıyor, üstüne keçeli kalemle odanın adını geçiriyor, kapının yanına bırakıyor. Burcu makasın ağzını sayfanın kenarına dayıyor.

Selim elini makasın üstüne koyuyor. «Kurgu odasında bunu çok gördüm. Salon bir yerde sıkılır, o yeri keseriz. Ertesi gösterimde film bu kez birkaç dakika sonra durur.»

«Neden?»

«Çünkü film orada durmamıştı. Orada fark edilmişti.»

Burcu makası masaya bırakıyor. Üç şerit üç ayrı sütundan geliyor. Şeritlerden birinde bir yer, ötekinde bir his, sonuncusunda bir kişi var. Üçü de filmin ilk yarısına bakıyor.

Okurun notu sorunun hissedildiği yeri gösterir; düzeltilecek neden çoğu zaman o yerden önce kurulmuştur.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun önündeki üç şeridi tek bir nedene bağlamaya çalışacağız. Önce bir notun içine gizlenmiş çareyi okuyacağız. Sonra okurun gösterdiği sabahı taslakta arayacağız. Birkaç olası nedeni bütün notlara karşı sınayacağız. Sıkılmanın hissedildiği sahne ile nedenin kurulduğu sahne arasındaki uzaklığı ölçeceğiz. Burcu'nun niyetini bir süzgeç gibi kullanacağız. Aynı neden için büyükten küçüğe beş çözüm yazıp her birinin bedelini çıkaracağız. Sonunda en az şeyi bozan doğru müdahaleyi seçeceğiz. Kararlar deneme. Filmler bir siperden, gece bir arka bahçeden, bir fabrika kapısından, New Orleans'ta bir lokantadan ve havaya uçan bir laboratuvardan geliyor.

Sıfır noktası

Bir not iki şey taşır. Okurun yaşadığı bir an ve o anı anlatmak için seçtiği kelimeler. Okurun yaşadığı an gerçektir. Bir yerde dikkati dağıldı, bir kişiyi anlamadı, bir sahnede saatine baktı. Bunu ondan iyi bilen yoktur.

Kelimeler ise okurun kendi tahminidir. «Uzun» der, çünkü sıkılmıştır. «Gereksiz» der, çünkü sahnenin işini görmemiştir. Bu kelimeler çoğu zaman bir çare de taşır. Uzun olan kısalır, gereksiz olan çıkar. Yazar notu okuduğu anda eli o çareye gider.

Oysa okurun gösterdiği yer, sorunun yalnız görünür olduğu yerdir. Bir film seyircinin dikkatini bir zincirle taşır. Bir halka eksikse, zincir birkaç sahne sonra kopar. Seyirci kopuşu orada hisseder. Eksik halka ise geride kalmıştır. Okur onu göremez. Onun görevi sayfayı yaşamaktır, sökmek yazarın işi.

Bu yüzden yazar bir notu iki kez okur. Önce okurun yaşadığını alır ve tartışmaz. Sonra o yaşantının nereden gelebileceğini sorar. Çoğu zaman birden fazla aday bulunur. Bir sahnenin uzunluğu, bir kişinin isteğinin silikleşmesi, bir bilginin geç gelmesi. Adayların hepsi akla yatkındır. Gerçek neden, okurların söylediklerinin hepsini birden açıklayabilen adaydır.

Birden çok okur aynı taslağı okuduysa bu iş kolaylaşır. Farklı kelimelerle farklı yerleri gösteren notlar bazen aynı halkaya bağlanır. Bu bağ bulunursa iki not tek bir düzeltmeyle kapanır.

Neden bulunduktan sonra da iş bitmez. Aynı nedeni düzeltmenin birçok yolu vardır. Biri yeni bir sahne ister, biri bir repliği, biri tek bir hareketi. Her yolun bir bedeli vardır: harcanan sayfa, dokunulan sahne, bozulan eski bir karar. Yazar en ucuz yolu değil, nedeni gerçekten kapatan yolların en ucuzunu arar. Ölçüsü de yazarın baştan koyduğu niyettir.

Bir tuzak daha var. Okurun sorusu bazen yazarın kendi bildiğine çarpar. Yazar o kişinin nedenini bilir, çünkü kartına kendi eliyle yazmıştır. Sayfayı okurken o bilgiyi farkında olmadan yerine koyar. Okur ise yalnız sayfadakini görür. Yazarın «zaten belli» dediği şey çoğu zaman yalnız yazara bellidir. Bu yüzden nedeni ararken ilk bakılacak yer, kartta yazılı olup sayfaya hiç inmemiş olandır.

Mekanizma

Çareyi söyleyen kelime

Burcu yapımcının şeridini yeniden okuyor. Satırda bir sahne adı yok, bir öneri de yok. Yalnız bir fiil var: durmak.

Emre'nin makası bu fiilden doğmuştu. Duran bir film hızlandırılır; hızlandırmanın en kısa yolu da kesmektir. Burcu şeridin altına iki satır yazıyor. Solda: yapımcı ne yaşadı? Dikkati ortada bir yerde dağıldı. Sağda: kelimesi neyi öneriyor? Kesmeyi. Sağ satırın üstünü kurşun kalemle çiziyor. Silmiyor, okunur bırakıyor.

Hangi sabah?

Ayça'nın şeridinde bir sayfa yok. Burcu tempo turunda kullandığı rulo kasap kâğıdını masaya açıyor. Orada her sahne boyu kadar bir çizgiyle işaretli. Ceren'in sahneleri mavi kalemle.

İlk yarıda iki mavi çizgi bir bantla açılıyor. Biri avludaki ilk koli sabahı. Ceren bantla boğuşuyor, büyükannesi makarayı alıp koliyi tek hamlede kapatıyor. Aynı sabah Nüzhet yıkımı görmeden gitmeyeceğini söylüyor. İlk sekans orada bitiyor. Öbür çizgi sandığın açıldığı sabah. Ceren kolilere oda adları yazıyor, sonra sandığın dibinde teneke kutuyu buluyor. Arada yağhane dibindeki telefon sabahı ve gençlik hattının iki sarı çizgisi var.

Ayça hangisini kastettiğini söyleyemedi. Burcu bunu da bir bilgi sayıyor. Bir okur iki sahneyi birbirine karıştırıyorsa, sahneler bir yerde aynı işi yapıyordur. İkisi de aynı görüntüyle açılıyor: bir kız, bir bant, bir koli.

Üç şüpheli

Selim şeridin üstüne üç kâğıt parçası koyuyor. Her birine bir aday yazılı.

Birincisi tempo. Turun sonunda ikinci yarıda aynı boyda biten bir sahne dizisi bulunmuştu. İkincisi sıra. Gençlik hattının iki sahnesi sandık sabahından hemen önce geliyor; bugün hattı uzun bir süre perdeden çekiliyor. Üçüncüsü Ceren. Erteleme geldikten sonra ne istediği belirsizleşiyor.

Burcu şeritleri adayların karşısına diziyor. Tempo hiçbirini açıklamıyor. Eşit boylu sahneler ikinci yarıdaydı, düzeltmesi de Ayça okumadan önce yapılmıştı. Sıra, yapımcının duraklamasını açıklayabilir. Ama Ceren'in derdini soran satıra bir şey söylemiyor. Ayça'nın iki sabahı karıştırmasına da. Üçüncü aday üç şeride de uzanıyor. Burcu tempo kâğıdını kaldırıyor. Sıra kâğıdını park listesine yazıyor; başka bir okur onu sınayabilir.

Durduğu yer, bozulduğu yer

Ceren'in kartında bir başlangıç inancı yazılı: «Görmezse acımaz.» Kız buraya, yaşlı kadını makineler gelmeden kente almak için geldi. Yaşlı kadının o duvarların inişini izlemesini istemiyor. Bu yüzden «önce» kelimesi onun için her şey.

Burcu sayfalarda bu inancın izini arıyor. Bulamıyor. İnanç kartta duruyor; ikinci turda bilerek kimsenin ağzına verilmemişti. Ama başka bir yere de konmamıştı. Seyirci Ceren'in büyükannesini kente götürmek istediğini biliyor. Neden yıkımdan önce götürmek istediğini bilmiyor.

Zincir şöyle kopuyor. Avluda büyükanne ertelemeyi söylüyor. Ceren için bu bir darbe olmalı. Ama seyirci «önce»nin bedelini bilmediği için erteleme bir tarih değişikliği gibi geçiyor. Ardından gelen sabahlarda Ceren yine koli bantlıyor. Kabullendi mi, direniyor mu, belli değil. Bant aynı bant, koli aynı koli. İkinci sabah bir ev işine dönüşüyor. Yapımcı orada durduğunu hissetti. Neden ise avlunun içinde, birkaç sahne önce.

Süzgeç

Burcu çözüm aramadan önce iki kâğıt açıyor. Biri teşhis tablosu. Orada kendi kararı yazılı: film Nüzhet'in, Ceren tanık. Öbürü diyalog turunun notları. Orada da: Ceren'in inancını kimse söylemez.

Yapımcının sorusu bir tuzak da taşıyor. Ceren'in derdini çözmeye kalkan bir yazar onu büyütebilir. Ona bir sahne, bir kavga, bir ark daha verir. Film yavaş yavaş torunun filmine kayar. Burcu iki satırı süzgeç yapıyor. Çözüm Ceren'in derdini görünür kılacak, ama filmin sorusunu ona vermeyecek. İnancı da ağza almadan gösterecek.

Büyükten küçüğe

Burcu kâğıda beş satır yazıyor, en büyüğünden başlayarak.

Birincisi yeni bir açılış. Ceren kentte, yıkımın gününü öğreniyor. Bu, gecenin içinde kilitli kapıyla açılan filmi baştan değiştirir. İkincisi kesilen iş telefonlarından birini geri getirmek. Ceren telefonda bir amirine nedenini anlatır. Çıkarılmış bir hattı canlandırır ve açıklamayı bir repliğe yükler. Üçüncüsü Emre'nin önerisi. Avluda bir kavga çıkar, Ceren korkusunu yüksek sesle söyler. Emre'nin gördüğü eksik doğru: Ceren'in direnci görünmüyor. Ama araç süzgeçten geçmiyor, üstelik filmi bir çekişmeye çeviriyor.

Dördüncüsü yapımcının kelimesinin istediği. Sandık sabahının bantla açılan başını kesmek, sahneye kutunun bulunduğu anda girmek.

Kesik sabah daha hızlı okunur. Ama kolilerin üstündeki oda adları da gider; kalemin teneke kutuda havada kalışı onlara yaslanıyordu. Ceren'in isteği seyircinin önünde daha da az kalır. Yapımcının Ceren'i soran satırı bu düzeltmeyle daha haklı çıkar.

Beşinci satır tek bir hareket. Onu Burcu henüz yazmıyor, yalnız bir soru bırakıyor: Ceren'in korkusu, hiçbir şey söylemeden, eliyle ne yapar?

Bedel sütunu

Burcu her satırın karşısına dört sütun açıyor. Yeni açılış onlarca sayfaya ve birinci turun en çok tartışılan kararına dokunuyor. Telefon çıkarılmış bir hattı ve bir diyalog kararını bozuyor. Kavga hem bir kararı bozuyor hem filmin merkezini kaydırıyor. Kesmek en ucuz satır, ama nedeni kapatmıyor; ucuzluğu bir şey satın almıyor.

Pencere

Cevabı sandık sabahının odası veriyor. Yatak odasının penceresi yokuşa bakıyor; aşağıda yağhanenin damı görünüyor. Burcu tek bir aksiyon satırı yazıyor. Ceren bantladığı, üstüne oda adını yazdığı kolileri pencerenin önüne diziyor. Birini öbürünün üstüne koyuyor, yağhanenin damı camdan kaybolana dek. Sonra sandığı açıyor.

Selim bir risk görüyor: fazla düzenlenmiş durabilir. Burcu ona bir dünya gerekçesi buluyor. Oda dolu, yere koli sığmıyor, boş kalan tek yüzey pencere içi. Seyirci önce bir yer sorunu görüyor. Sonra Ceren'in son koliyi koymadan aşağıya kısa bir bakış attığını.

İkinci satır kapıda. Büyükanne ancak sandığın kapağı indikten sonra görünüyor. Gözü önce pencereye gidiyor, sonra kapalı sandığa. Tek kelime eklenmiyor. Akşam sandığı açmasının nedeni bu bakışta duruyor.

Burcu zinciri baştan okuyor. Avludaki erteleme artık bir darbeye bağlanıyor, çünkü birkaç sahne sonra bir pencere kapanıyor. Akşam sofrasında koliler zaten holde diziliydi; onları kimin taşıdığını film söylemiyor. Yıkım sabahı torunun eli bir an Nüzhet'in koluna uzanıp geri çekiliyor. O el artık eski bir yöntemin ikinci denemesi. Yokuştaki dönüşü görmemesi, bagajdaki farkındalık, yerlerinde duruyor.

Burcu değişikliği günlüğe yazıyor, yanına «deneme». Altına bir not daha düşüyor: Ayça bunu sınayamaz, sonu biliyor. Taslağı hiç görmemiş bir göz gerekecek.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Önce yaşananı, sonra kelimeyi oku. Not iki kat taşır. Okurun yaşadığını al, tartışma. Kelimesinin önerdiği çareyi ayrı bir satıra yaz.

Fiile bak. «Duruyor», «uzun», «soğuk» gibi kelimeler bir ilaç taşır. Fiilin önerdiğini yazdıktan sonra üstünü çiz ve okunur bırak.

Okurun karıştırdığı sahneler de bir veridir. İki sahneyi birbirine katan okur, onların aynı işi yaptığını söylüyor. Hangisini kastettiğini sormak yerine neden ayıramadığını sor.

Adayları bütün notlara karşı dene. Tek bir notu açıklayan neden çoktur. Aynı bölgeye gelen bütün notları birden açıklayan neden azdır. Asıl aday odur.

Elenen adayı silme, park et. Kapsama sınamasından geçmeyen bir neden yanlış olmayabilir, yalnız bu notların nedeni değildir. Başka bir okur onu sınayabilir.

Hissedilen yerden geriye yürü. Okurun durduğu sahneden başla, bir sahne geri git. Zincirin hangi halkada boş kaldığını ara. Çoğu zaman eksik, sıkılmanın birkaç sahne önündedir.

Kartı sayfayla karşılaştır. Bir kişinin nedeni kartında yazılı ama sayfada hiçbir izi yoksa, seyirci onu hiç öğrenmemiştir. Kartta kalan neden, sayfada okura bir boşluk olarak döner.

Süzgeci çözümden önce kur. Niyet sayfası ve önceki turların kararları çözümleri tartmanın ölçüsüdür. Süzgeci sonra kurarsan sevdiğin çözüme göre ayarlarsın.

Büyükten küçüğe yaz. Yeni sahneden tek harekete kadar en az dört çözüm sırala. Küçük çözüm ancak büyükleri gördükten sonra küçüklüğüyle değer kazanır.

En ucuz satırı ayrıca sorgula. Kesmek ve kısaltmak hep listenin en ucuz yerindedir. Nedeni kapatmıyorsa ucuzluğu bir şey kazandırmaz.

Önerinin amacını öneriden ayır. Bir okurun çaresi reddedilebilir. Çaresinin hedeflediği etki çoğu zaman doğrudur. Amacı tut, aracı değiştir.

Bedeli zincir boyunca hesapla. Tek satırlık bir düzeltme de sonraki sahnelerin anlamını kaydırır. Değişikliğin dokunduğu her kurulumu ve karşılığı yokla.

Düzeltmeye bir dünya gerekçesi ver. Bir hareket yalnız anlam için oradaysa seyirci elin yazarın eli olduğunu görür. Önce mekânın ya da işin bir ihtiyacı olarak dursun.

Düzeltmeyi kim sınayacak, onu da yaz. Sonu bilen okur artık o etkiyi yaşayamaz. Değişikliğin yanına onu sınayacak okuru not et.

Notu verenin kelimesini koru. Notu kendi cümlenle yeniden yazarken onu yumuşatma. «Durdu» diyen okuru «biraz ağırlaştı» diye kaydedersen, sorunun ağırlığını da küçültürsün.

Tek nedene iki düzeltme yazma. Aynı eksikliği iki ayrı yerden kapatmak, seyirciye aynı şeyi iki kez söyler. Pencere satırı yazıldıktan sonra Burcu avluya ikinci bir işaret koymadı.

Nedeni bulduğun yeri de kaydet. Değişiklik günlüğüne yalnız ne yaptığını değil, nedeni nerede bulduğunu da yaz. Bir sonraki turda aynı eksiklik başka bir kişide görünürse aramaya oradan başlarsın.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Not iki kat taşır: okurun yaşadığı an ve o anı anlatan kelime.
• Örtük reçete kelimenin çağırdığı çaredir; yaşanan alınır, çare ayrıca tartılır.
• Okurun karıştırdığı sahneler aynı işi yapıyor olabilir.
• Kapsama sınaması bir adayı bütün notlara karşı dener.
• Belirti–neden mesafesi, sıkılmanın yeri ile eksikliğin yeri arasındaki uzaklıktır.
• Süzgeç çözümden önce kurulur: niyet ve önceki kararlar.
• Çözüm yelpazesi büyükten küçüğe yazılır.
• Belirti onarımı sıkıntıyı bir sahnede siler, nedeni yerinde bırakır.
• Müdahale bedeli zincirin bütün izleriyle hesaplanır.
• Okurun önerisi reddedilebilir; önerinin amacı çoğu zaman tutulur.
• Kartta yazılı olup sayfaya inmeyen neden, okur için yoktur.
• Burcu'nun denemesi: koliler sandık sabahında yağhaneye bakan pencerenin önüne diziliyor; tek kelime eklenmiyor.

Sonraki derse köprü

Üç şerit tek bir pencereyle kapandı. Masada iki şerit daha duruyor ve ikisi de taşın kalktığı sabaha bakıyor. Yapımcı adı sonda bir kez duymak istiyor. Ayça ise ağabeye ne olduğunu sormak bile istemeden çıkmış. Bu kez iki okur aynı sayfada ters yönleri gösteriyor ve biri filmin parasını veriyor. Altlarında ortak bir kaygı var mı? Varsa son sözü kim söyler, yazar mı, filmi finanse eden mi? Sıradaki ders çelişkili notlar.