Müdahale seviyeleri

Açılış sahnesi

Görüşmeden sonra Burcu atölyeye büyük bir kâğıtla geliyor. Kâğıdı masaya açıp boydan boya bir merdiven çiziyor. En alt basamağa «format» yazıyor. En üste, merdivenin dışına taşan bir çizginin ucuna «baştan yazım». Aradaki basamaklar şimdilik boş. Rapor yazara gitti; bu kâğıt artık işin kendisi için.

Emre çantasından kendi sayfalarını çıkarıyor. İki adamın ikinci yarıdaki repliklerini bir gece önce ayıklamış. Her «abla»nın, her «Anladın mı?»nın altını çizmiş. Kenara birkaç yeni söz de karalamış. «Bunlarla başlayalım. Bir haftada biter. Yazar da hemen bir şey görmüş olur.»

Selim sayfalara eğiliyor. «Bu replikler hangi sahnelerde?»

«İkinci yarıda. Sabahki iskele araması, buluşma, son hesaplaşma.»

«O sahneler yerinde kalacak mı?»

Emre cevap vermiyor. Burcu Emre'nin sayfalarını alıp merdivenin dibine, format basamağının bir üstüne koyuyor. Sonra kalemin ucuyla en üst basamaklara dokunuyor. Orada henüz hiçbir şey yazmıyor. Raporda öncelik verdiği iki sorun o basamaklarda bekliyor.

Nermin Hanım sandalyesini merdivenin üst ucuna çekiyor. «Önce yukarıya bak. Orada bir şey değişirse aşağıdaki sayfalar kimin olacak?»

Bir düzeltmenin seviyesi, metnin hangi katmanına el sürdüğüyle ve o katmanın altındaki neyi yeniden yazdıracağıyla ölçülür; iş en üst basamaktan okunmaya başlanır.

Bu derste ne olacak

Rapordaki notları tek tek müdahale seviyelerine dağıtacağız. Hafif müdahale biçime, dile, replik düzeyine ve sahne kısaltmaya iner. Orta müdahale sahnelerin sırasına, yan hatlara, bir kişinin nedenlerine ve dönüm noktalarına dokunur. Büyük müdahale konsepte, başkaraktere, yapıya, bakış açısına ve finale uzanır. En üstte ise baştan yazım durur. Her notu kendi basamağına koyacağız. Bazı notların göründükleri basamakta durmadığını göreceğiz. Üst basamaktaki bir kararın alttaki işleri nasıl boşa çıkardığını izleyeceğiz. Son olarak SON SEFER'in neden boş sayfaya ihtiyaç duymadığını gerekçesiyle yazacağız. Her adımda yazarın sesine nerede dokunulduğunu da soracağız. Filmler bir kahveden, bir yakan top sahasından, geleceğe giden bir çocuktan, palmiyeli caddelerden ve bir küvetten geliyor.

Sıfır noktası

Bir senaryoyu düzeltmeye çağrılan kişi önce şu soruyu cevaplar: metnin neresine el süreceğim? Bu sorunun cevabı bir seviyedir.

Seviye, değişikliğin hacmi değildir. Yüz sayfanın her birinde birkaç kelimeyi değiştiren bir diyalog turu çok emek ister, ama filmin anlattığına dokunmaz. Tek bir sahneyi değiştiren bir final ise filmin ne söylediğini baştan çevirebilir. Seviye, değişikliğin ne kadar derine indiğini söyler.

Bu derinlik genellikle üç bantta düşünülür. Hafif müdahale sayfanın yüzeyinde kalır: biçim, cümle, replik, fazladan satırlar. Orta müdahale sahnelerin birbirine bağlanışını değiştirir: hangi sahnenin önce geldiği, bir yan hattın nereye uzandığı, bir kişinin neden öyle davrandığı. Büyük müdahale filmin omurgasına iner: kimin hikâyesi olduğu, nasıl kurulduğu, kimin gözünden anlatıldığı, nasıl bittiği.

Bantlar birbirinden bağımsız değildir. Üstteki bir değişiklik alttakileri sürükler. Başkarakterin ikinci yarıda ne yaptığı değişirse, o yarının sahneleri de, replikleri de değişir. Aşağıdan yukarıya böyle bir sürükleme nadirdir. Bir repliği cilalamak başkarakteri değiştirmez.

Bu yüzden bir script doctor işe yukarıdan bakarak başlar. Hangi büyük karar verilecek? Hangileri verilmeyecek? Bu iki cevap belli olmadan alttaki emeğin ne kadarının kalacağı bilinmez.

Kendi metnini düzelten yazar bu sırayı bazen bozar ve bedelini kendisi öder. Başkasının metnine giren danışman için durum farklı. Onun boşa giden emeği yazarın da zamanı, yapımcının da parasıdır. Yanlış basamaktan başlamak, üç kişiyi birden yorar.

Seviyenin bir de pazarlık tarafı vardır. Yazar, yapımcı ve danışman çoğu zaman aynı kelimeyi kullanıp başka şeyler kasteder. Biri «biraz düzelteceğiz» der ve finali kasteder. Öbürü replikleri anlar. Seviyeyi adıyla söylemek bu kazayı önler. İşin büyüklüğü, takvimi, kimin kalemi tutacağı bu adla konuşulur.

Burcu'nun önünde yazara gitmiş bir rapor var. Raporda üç güç, üç sorun ve birkaç küçük iş duruyor. Yazar ikinci yarıyı birlikte kurmak istiyor. Burcu şimdi o notların her birine bir basamak bulacak. Hangi basamakta kimin eli olacağı da bu dağılımdan çıkacak.

Mekanizma

Merdiven

Burcu merdiveni üç banda bölüyor. Alt bantta format, dil, diyalog ve sahne kısaltma. Ortada sahne sırası, alt öykü, karakter motivasyonu ve dönüm noktaları. Üstte konsept, başkarakter, yapı, bakış açısı ve final. Merdivenin dışında, tek başına, baştan yazım.

Sonra rapordaki her notu küçük bir karta geçiriyor ve kartları merdivenin yanına seriyor. Her biri bir basamak arayacak.

Alt bant

Kamera komutları kartı hemen alt basamağa iniyor. Aksiyon satırlarındaki yakın plan ve kaydırma talimatları birer satırla çıkar. Bir sahnede saatin gece mi gündüz mü olduğunun karışması da aynı basamağa gidiyor.

Açılıştaki uzun hava betimi bir an duraksatıyor. Kısaltmak hafif bir iş. Ama raporda sorun cümlelerin kendisi değildi; betimin hiçbir şeyi bekletmemesiydi. Burcu kartı sahne kısaltma basamağına koyuyor ve kenarından yukarıya doğru bir ok çekiyor. Ok ikinci yarıyı gösteriyor. Betimin ne kadar kalacağı, bavulun ne zaman geleceğine bağlı. O da ikinci yarı kurulunca yeniden okunacak.

Dil basamağında Burcu bir cümlenin altını çiziyor: poyrazın iskeledeki tenekeleri tek tek yoklaması. Yazarın aksiyon satırları böyle cümlelerle dolu. Burcu bu basamağa not yazmıyor. Dil yazarın; hafif bantta bile her basamak doldurulmaz.

Emre'nin sayfaları da bu banda gelmişti. İki adamın tek sesi diyalog basamağında duruyor. Emre kartı sevinçle oraya bastırıyor. Hafif iş hızlı biter, yazar sonucu ertesi gün görür. Hafif bandın çekiciliği de buradan gelir.

Orta bant

Selim, Emre'nin kartını alıp bir basamak yukarı taşıyor. «Bu adamlar aynı konuşuyor, çünkü aynı şeyi istiyorlar. Bavulu neden istedikleri hiçbir yerde yok.» Not diyaloğun değil, karakter motivasyonunun notu. Replikleri değiştirmek, iki adamı yalnız iki ayrı sesle aynı şeyi söyletmeye götürür.

Martı kartı da ortaya çıkıyor. Raporda Burcu martıların silinmesini değil, yerini sormuştu. Kara mizah yazarın sesi. Sorun gülmenin tehdidi taşıyan adamın üstüne düşmesi. Bu bir sahne sırası işi: martı tehlikenin en keskin anının neresine düşüyor?

Yaşlı görevlinin polislikten gelen geçmişi alt öykü basamağına yerleşiyor. Ortadaki telefon da dönüm noktaları basamağına. Bilgi bir sesten geliyor, Derya'nın bir hamlesinden değil. Burcu bu kartın başında duraksıyor. Telefonun yeri değişmese bile bilgiyi Derya'nın kendisi koparabilir. O zaman sahne kalır, dönümün sahibi değişir. Orta bandın işi çoğu zaman budur: sahneler yerinde, aralarındaki ip başka bir elde.

Üst bant

Burcu iki kartı en üst banda koyuyor. Birincisi raporun önceliği: ikinci yarıda kararlar Derya'dan çıkıyor. Bu hem başkarakterin hem yapının notu. İkincisi final: sonu kimsenin çağırmadığı bir tekne kapatıyor, kardeşin borcu son sahnelerde unutuluyor.

Üst bantta iki basamak boş kalıyor. Konsept yerinde: kış gecesi, kapanmış ada, sahipsiz bavul, kardeş borcu. Bakış açısı da yerinde: film Derya'nın gözünden açılıyor ve öyle sürmeli. Burcu boş basamakları da yazıyor. «Dokunulmayacak» kelimesi de bir karar. Yazar bu iki satırı okuyunca neyin güvende olduğunu bilecek. Yapımcı da işin büyüklüğünü. Üst bantta yalnız iki kart olması işi küçültmüyor. Ama ağırlık tek bir yarıda toplanıyor: ikinci yarı.

Yukarıdan okumak

Burcu üst banttan aşağıya oklar indiriyor. Derya ikinci yarıda kararları geri alırsa, ablasına danışmadan yapılan buluşma ya değişir ya gider. İki adamın o sahnedeki replikleri onunla birlikte gider. Emre'nin altını çizdiği satırların çoğu geçersizleşiyor.

İkinci martı da ikinci yarının başında, Hayri'nin kapısında. O sahnenin yeri değişirse martının yeri de yeniden sorulur. Hayri'nin geçmişi finale bir şey taşıyabilir; taşırsa alt öykü notu final notunun içine girer. Saati karışan sahne ikinci yarıdaysa, hata yeniden yazımla kendiliğinden kaybolabilir. Burcu onu sona bırakıyor.

Emre kendi sayfalarına bakıyor. «Bir gecelik iş çöpe mi gitti?»

«Çöpe değil, bekleyene. Adamların neden geldiğine karar verilince o satırlar başka bir yerde işe yarar.»

Eşik

Emre en üstteki çizgiyi gösteriyor. «İkinci yarının yarısı yeniden yazılacak. Bu baştan yazım sayılmaz mı?»

Burcu kâğıdın kenarına korunanları sıralıyor. Konsept sağlam. İlk yarı, filmin verdiği sözü sayfada karşılıyor. Derya'nın tezgâhtaki işleri onu söz söylemeden kuruyor. Saldırı sekansı, ikinci yarı açılırken gelen ve taslağın en sağlam duran parçası. Rüzgârlı iskele ve boşalan son kare de yerinde. Yazarın kara mizahı bir ses, bir kusur değil.

Eşik aşılmıyor. İkinci yarı yeniden kurulacak, ama ilk yarının temeli üstüne. Bu büyük bir müdahale, baştan yazım değil.

Kâğıdın son hâli

Baştan yazım. Gerekmiyor. Konsept, bakış açısı ve güçlü yönler korunuyor.

Büyük. İkinci yarıda kararlar Derya'ya dönmeli; final onun bir seçiminden doğmalı. Önce bu ikisi.

Orta. İki adamın nedeni; martıların yeri; Hayri'nin geçmişinin finale yolu; ortadaki bilginin kimin hamlesiyle geldiği. Büyük karara bağlı.

Hafif. Kamera komutları, saati karışan sahne, açılış betimi, replikler. En son.

Nermin Hanım kâğıdı tersten okuyor, alttan yukarıya. Sonra tekrar yukarıdan. «İki türlü de aynı sırayı veriyor. Tamam.»

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Seviyeyi hacimle karıştırma. Kaç sayfanın değişeceği iş yükünü söyler. Seviye ise neyin değişeceğini. Raporda ikisine ayrı yer aç.

Notu belirtisinin satırında bırakma. Bir replik notu çoğu zaman bir motivasyon sorununun yüzeydeki izidir. Kartı bir basamak yukarı taşıyıp orada da işe yarayıp yaramadığına bak.

Boş basamağı da yaz. «Konsept: dokunulmuyor» bir karardır. Yazar ve yapımcı neyin güvende olduğunu da bilmek ister.

Üst bantta kart sayısını az tut. İki büyük not bir yeniden kurulumdur. Beş büyük not başka bir filme dönüşür. Üst bant kalabalıklaşıyorsa eşiğe bak.

Okları çiz. Üst basamaktaki her karardan aşağıya ok indir. Okun ucundaki notlar bağlıdır. Onlar için çözüm yazma, yalnız bekleme işareti koy.

Geçersizleşen işi çöpe atma. Bir replik turu boşa çıkmış görünebilir. Ama o turda keşfedilen ses sonra işe yarar. Ayrı bir dosyada sakla.

Alt bantta bile sırayı koru. Format düzeltmeleri hiçbir şeye bağlı değil gibi görünür. Ama yeniden yazılacak bir sahnedeki hatayı düzeltmek emeği iki kez harcamaktır.

Seviyeyi yazarın diliyle konuş. «Büyük müdahale» yazara korkutucu gelebilir. «İkinci yarının kararları» demek aynı seviyeyi daha somut söyler.

Kendi zevkinin seviyesini ölç. Bir unsuru sevmiyorsan onun hangi basamakta durduğuna bak. Ton ve tür konsept basamağına yakındır. Oraya uzanan bir zevk notu filmi değiştirir.

Baştan yazımı gerekçeyle reddet. Eşiğin neden aşılmadığını yaz. Korunanların listesi yazara da güven verir.

Seviye ile kapsamı karşılaştır. Merdivendeki üst bant, kapsam kâğıdındaki işle örtüşüyor mu? Örtüşmüyorsa ya kâğıt ya merdiven yeniden konuşulur.

Yukarıdan karar ver, aşağıdan doğrula. Kararları en üstten başlayarak ver. Sonra alttan yukarı okuyarak hiçbir notun yetim kalmadığından emin ol.

Bir notu iki basamağa birden yazma. Not iki yerde duruyorsa ya iki ayrı sorundur ya da yüksek olanın gölgesidir. Hangisi olduğunu ayır.

Ses ile kusuru ayır. Yazarın sesine ait bir unsur çoğu zaman orta bantta yer değiştirerek çözülür. Silmek onu yukarı, konsepte taşır.

Kalemin kimde olacağını seviyeye göre konuş. Hafif işte danışman sayfaya doğrudan yazabilir. Büyük işte kalem çoğu zaman yazarda kalır; danışman yön ve soru verir. Bu ayrımı işin başında söyle.

Güçlü sahnenin basamağını da işaretle. Korunacak bir sahne üst banttaki bir kararın yolundaysa, onun çevresinden dolaşılacağını önceden yaz. SON SEFER'in saldırı sekansı ikinci yarıda, yeniden kurulacak bölgenin içinde.

Seviyeyi yazara gerekçesiyle aç. «Bu not orta bantta» demek yetmez. Neden oraya çıktığını, hangi sahneye dayandığını bir cümleyle söyle. Yazar notun yerine itiraz edebilir, gerekçeye daha zor.

Seviyeyi tarihle yaz. Bugünkü merdiven, ilk büyük karar verilince değişir. Her yeni sürümün tarihini koy; geri dönmek gerekirse hangi kararın neyi düşürdüğü görülür.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Müdahale seviyesi, bir düzeltmenin metnin hangi katmanına el sürdüğünü gösterir.
• Seviye değişikliğin hacmi değil, derinliğidir.
• Hafif müdahale yüzeyde kalır: biçim, dil, replik, kısaltma.
• Orta müdahale sahnelerin bağını değiştirir: sıra, yan hat, neden, dönüm.
• Büyük müdahale omurgaya iner: konsept, başkarakter, yapı, bakış açısı, final.
• Üst basamaktaki karar alttaki notları geçersizleştirebilir; iş yukarıdan başlar.
• Baştan yazım eşiği, korunacak temel kalmadığında aşılır.
• SON SEFER'de iki büyük not var: ikinci yarının kararları ve final.
• Konsept ve bakış açısı dokunulmuyor; baştan yazım gerekmiyor.
• İki adamın tek sesi diyalog değil, motivasyon notu; orta banda çıktı.
• Martılar silinmiyor, yerleri soruluyor; kara mizah yazarın sesi.
• Kamera komutları ve devamlılık hatası en sona kaldı.

Sonraki derse köprü

Merdivenin tepesinde iki kart duruyor. İkinci yarıda kararlar Derya'ya dönecek ve final onun bir seçiminden doğacak. Ama bu sorunun tek bir nedeni mi var? Derya'nın edilgenleşmesi Umut'un hattından mı geliyor, yoksa ortadaki telefonun verdiği bilgiden mi? Her neden başka bir çözüm, her çözüm başka bir bedel getirir. Bir çözüm saldırı sekansını da sarsabilir. Burcu hangisini seçeceğini kâğıtta değil, bir deneme sahnesinde görmek isteyecek. Sıradaki ders alternatif çözüm üretmek.