Alternatif çözüm üretmek

Açılış sahnesi

Perşembe akşamı, yapısal notların yazara gideceği günden bir gün önce. Burcu atölyeye üç ayrı zarfla geliyor. Zarfları masaya yan yana diziyor, hiçbirini açmıyor.

Emre beklemiyor. «Bunu konuşmuştuk. Tekneyi Derya çağırsın. Final de düzelir, ikinci yarı da.»

«İkinci yarı neden düzelsin?» diye soruyor Selim.

«Çünkü son hamle onun olur.»

«Ya ondan önceki hamleler? Sabah adaya gelen kim, buluşmaya giden kim?»

Emre omuz silkiyor. «Onlar da bir şekilde toparlanır.»

Burcu karışmıyor. Yazarın kütüphanede sorduğu şey aklında: sonu Burcu yazsaydı nasıl biterdi? O sabah cevap vermemişti. Bu akşam da tek bir cevapla gelmedi.

«Üç zarf mı?» diyor Emre. «Yazar hangisini okuyacak?»

«Üçünü de. Seçecek olan o.»

Burcu ilk zarfın üstüne kurşun kalemle bir kelime yazıyor: kardeş. İkincisine: telsiz. Üçüncüsüne: iskele. Emre'nin fikri ikinci zarfın içinde, bütün bedeliyle birlikte duruyor.

Nermin Hanım zarfları tek tek kaldırıp tartar gibi elinde tutuyor. «Üçü de aynı soruya mı cevap?»

«Aynı soruya. Ama aynı nedene değil.»

«O zaman önce nedenleri say. Zarfları sonra açarız.»

Bir sorunun tek çözümü varmış gibi görünüyorsa, büyük ihtimalle nedenlerinden yalnız biri görülmüştür; çözümler ancak nedenler ayrıldıktan sonra yan yana konup tartılabilir.

Bu derste ne olacak

Raporun en büyük sorununu nedenlerine ayıracağız. Bunu çözüm aramadan önce yapacağız, çünkü çözümler nedenlere göre ayrışır. Sonra her nedene uzanan üç ayrı çözüm kuracağız. Her çözümün ne kazandırdığını, neye mal olduğunu ve hangi sahneleri sürüklediğini yazacağız. Çözümleri yazarın kendi koyduğu ölçüye karşı tartacağız. Emre'nin fikri de elenmeden, bütün bedeliyle kefeye girecek. Burcu birini önerecek. Yazar isterse, önerinin en riskli anını kısa bir deneme sahnesiyle görecek. Son söz kimde, onu da açıkça göreceğiz. Filmler dağ başındaki demir bir köprüden, bir banliyö treninden, bir tren istasyonundan, Manhattan'daki bir akşam yemeğinden ve ormandaki bir kuleden geliyor.

Sıfır noktası

Senaryodaki büyük sorunlar çoğu zaman tek bir cümleyle söylenir. «İkinci yarıda başkarakter edilgen.» «Final rastlantıyla kapanıyor.» Cümle doğrudur, ama tek bir kaynağı olduğunu ima eder. Oysa aynı belirtiyi birkaç ayrı neden doğurabilir.

Bir karakter, yanına daha yüksek sesli biri geldiği için susabilir. Önemli bilgi ona hep başkalarından geldiği için susabilir. Ya da artık ne istediğini bilmediği için. Bu nedenlerin her biri ayrı bir onarım ister. Birini onarıp öbürlerini bırakmak, sorunu yarım çözer.

Bu yüzden çözüm aramadan önce nedenleri sayarız. Sonra her nedene uzanan yolları yan yana koyarız. Tek bir çözümle masaya gelmek, aslında tek bir nedeni görmüş olmaktır.

Birden fazla çözüm üretmenin bir başka işi daha var. Çözümleri karşılaştırmak, her birinin neye mal olduğunu görünür kılar. Tek bir öneri kendi bedelini saklar. Üç öneri yan yana durunca, birinin ucuz göründüğü yerde öbürünün neyi kurtardığı ortaya çıkar.

Her çözümün iki yüzü vardır. Metne bir şey verir, karşılığında bir şey götürür. Alınan şey bazen sayfa, bazen para, bazen yazarın sevdiği bir sahnedir. Bir de sürüklediği şeyler var. Bir sahneyi değiştiren çözüm, o sahneye bağlı başka sahneleri de oynatır.

Sonunda biri seçilir. Seçimin ölçüsü danışmanın zevki değildir. Ölçü, yazarın bu film için koyduğu niyettir. Burcu'nun elinde o niyetin yazarın kendi ağzından çıkmış hâli var.

Neden üç? Sayının bir büyüsü yok. Tek çözüm bir hükümdür; yazara ya kabul ya ret bırakır. İki çözüm bir ikilemdir; çoğu zaman biri ötekinin tersidir. Üçüncü yolu bulmak için ise başka bir nedene bakmak gerekir. Üçüncü yol, danışmanı ilk aklına gelenin dışına iter.

Danışmanın en büyük tuzağı da burada. İlk bulduğu çözüme bağlanır. Sonraki yolları onu parlatmak için kurar, onları zayıf bırakır. Yelpaze böyle olunca yazar seçmez, yalnız onaylar. Dürüst bir yelpazede her yol ciddiye alınacak kadar iyi kurulur.

Ve seçimi yapan da danışman değildir. Danışman çözümleri kurar, tartar, önerir. Kararı metnin sahibi verir.

Mekanizma

Nedenler

Burcu zarfları kenara itip boş bir sayfaya raporun büyük sorununu yazıyor. Sabah olunca direksiyon Derya'dan kayıyor. Sonu da çağrılmamış bir tekne getiriyor. Sonra altına nedenleri sıralıyor.

Birincisi Umut. Sabah adaya geliyor, uzun ve vaatli konuşuyor, planı o kuruyor. Derya ona bir kez bile karşı çıkmıyor.

İkincisi ortadaki telefon. Yolcunun kim olduğu, paranın kimden kaldığı Derya'ya bir sesten geliyor. Derya bir şey sormuyor, öğreniyor.

Üçüncüsü Derya'nın kendi isteği. Borcu neden sırtladığını gösteren bir sahne yok. Sabahtan sonra ne istediği belirsizleşiyor.

Dördüncüsü finalin kendisi. Tekne yoldan geçiyor. Hayri'nin geçmişi oraya bağlanmıyor, Derya'nın bir hamlesi de.

Selim listeye bakıyor. «Emre'nin tekne fikri bunlardan hangisine dokunuyor?»

«Dördüncüsüne. Belki biraz da üçüncüsüne.»

Emre kendi fikrini savunmuyor bu kez. «İlk ikisi yerinde kalıyor yani.»

Üç yol

Burcu zarfları sırayla açıyor. Her zarfın içinde tek sayfa var. Sayfaların biçimi aynı: yol, kazanç, bedel, sürüklediği sahneler. Bir yelpaze bu; ama üç yaprağı da aynı büyüklükte değil.

Kardeş yolu. İkinci yarının çatışması kardeşlerin arasına taşınıyor. Umut bavulu iki adama verip borcunu kapatmak istiyor. Derya karşı çıkıyor ve buluşmayı kendi koşullarına bağlıyor.

Telsiz yolu. Emre'nin fikri, olduğu gibi. Hayri'nin kulübesinde eski bir telsiz duruyor. Finalde tekneyi Derya çağırıyor.

İskele yolu. Tekne filmden çıkıyor. Son hesaplaşma bir vapurun kalkışına bağlanıyor. İskeleyi ve sefer düzenini herkesten iyi bilen Derya, adamları, bavulu ve kardeşini kendi kurduğu düzene sokuyor.

Kazanç

Kardeş yolu tematik soruyu ikinci yarının ortasına oturtuyor. Kardeş borcu ödenir mi? Artık bu soru iki kardeşin arasında, yüz yüze tartışılıyor. Var olan sahnelerin çoğu da yerinde kalıyor. Sabah araması, buluşma, son hesaplaşma.

Telsiz yolu en az sayfayla en çok görünen sorunu kapatıyor. Final rastlantıdan çıkıyor. Hayri'nin polislikten kalma geçmişi de finale bir yol buluyor. Raporun bir orta notu kendiliğinden düşüyor.

İskele yolu iki ucu birden tutuyor. Hem ortadaki hamleleri hem son hamleyi Derya'ya veriyor. Gece iskelesi, taslağın en güçlü yanı, finalin sahnesi oluyor. Son görüntüdeki sallanan ip artık bir sonucun izi. Tekne gidince bütçe de rahatlıyor.

Bedel

Kardeş yolu finali olduğu gibi bırakıyor. Tekne yine rastlantıyla geliyor. Umut da sertleşiyor. Yazarın sıcak, çok konuşan kardeşi biraz kararıyor. Bir de ilk yarıya bir sahne gerekiyor: Derya'nın bu borcu neden üstlendiğini gösteren.

Telsiz yolu ortadaki sorunu hiç ellemiyor. Sabah gelen yine Umut, planı kuran yine o. Derya son anda bir düğmeye basıyor. Gerilimin doruğunda başkarakterin hamlesi yardım çağırmak olunca tür zayıflar. Tekne de filmde kalıyor; yapımcının kesilebilir dediği kalem. Bir bedel daha var: bavul devlete gidiyor, borç sorusu cevapsız düşüyor.

İskele yolu en pahalısı. Final sekansı neredeyse baştan yazılıyor. Buluşma sahnesi gidiyor, Umut'un sahnelerinin çoğu kısalıyor. Derya'nın kurduğu düzen inandırıcı olmalı. Gerilimde akıllı bir planı sayfada çalıştırmak zordur. Gülmenin yeri de yeniden aranmalı. Yapımcının istediği teslim günü ayın son cuması. Bu yol o günü zorluyor.

Sürüklenenler

Burcu her sayfanın altına zincirleme etkileri yazıyor, okla.

Kardeş yolunda iki adamın neden geldiği artık yazılmak zorunda. Umut onlarla pazarlık edecekse, adamların ne istediği bilinmeli. Bir orta not böylece üst karara bağlanıyor.

Telsiz yolunda Hayri ilk yarıda o telsizle görünmeli. Yoksa final yine yoktan bir araç çıkarır. Telefon sahnesi de değişmiyor.

İskele yolunda ilk yarıya küçük ekimler giriyor. Halatlar, sefer düzeni, iskelenin hangi saatte boş kaldığı. Derya'nın tezgâh başındaki işleri bu ekimleri taşıyabilir. Hayri'nin polisliği belki hiç gerekmiyor. Saldırı sekansı yerinde kalıyor, ama sonrasındaki sahnelerin sırası değişiyor.

Terazi

Burcu görüşme defterini açıyor. Ölçütler oradan, yazarın kelimeleriyle geliyor. Filmi birine anlatan okur söze Derya'yla girsin, Derya'yla çıksın. Bir yerde gülünsün. Ada, kış, gece, çay ocağı ve son görüntü kalsın. Yapımcının notları da kefede: ikinci yarı toplansın, martılara dokunulmasın.

Kardeş yolu ortada Derya'yı geri getiriyor, ama sonda değil. Telsiz yolu sonda getiriyor, ortada değil. İskele yolu ikisinde de getiriyor. Bedeli en ağır olan da o.

Burcu önerisini tek cümleyle yazıyor. «Niyete en yakın olan iskele yolu; en pahalısı da o.» Altına bir satır ekliyor: kardeş yolundaki bir anı, Derya'nın Umut'a ilk kez hayır dediği anı, iskele yoluna taşınabilir.

Deneme sahnesi

Cuma notlar gidiyor. Pazartesi sabahı yazar arıyor. «Üç sayfayı da okudum. Önerdiğiniz yol aklıma yatıyor, ama sayfada nasıl duracağını göremiyorum. Bir örnek yazar mısınız?»

Kapsam kâğıdında bunun tek satırlık bir yeri var: tek bir deneme sahnesi, başında «örnek» ibaresiyle. Burcu en riskli anı seçiyor. Planın kurnazlığı değil, Derya ile Umut. Derya hayır derken film gülmeyi kaybediyor mu?

ÖRNEK — YAZARIN DOSYASINA GİRMEZ

İÇ. ÇAY OCAĞI — SABAH

Semaver fokurdar. Umut tezgâhın altına eğilmiş, bavulun sapını çekiyor.

DERYA

Bırak onu.

UMUT

Vapurdan önce verelim, abla. Biter.

DERYA

Senin için biter.

Umut doğrulur. Derya bir bardağı çalkalar, suyunu kovaya boşaltır.

UMUT

Adamların silahı var.

DERYA

Benim de vapur tarifem var.

Duvardaki sararmış sefer çizelgesine bakar. Umut da bakar. Hiçbir şey anlamaz.

Karar

Burcu sahneyi ayrı bir dosya olarak gönderiyor. Başında yine aynı ibare: örnek. Akşam yazarın cevabı geliyor. Kısa.

«Okudum, işime yaradı. Yolumu seçtim. Önerinize yakın, ama aynısı değil. Nasıl olacağını sayfada göreceksiniz.»

Burcu bir an duraksıyor. Hangi parçanın kaldığını, hangisinin gittiğini sormak istiyor. Soru satırını yazıp siliyor. Seçim yazarın; ayrıntısı da onun sayfalarında belli olacak. Örnek sahne yazarın dosyasına girmiyor. Bu, kapsam kâğıdında baştan yazılıydı.

Burcu defterine tarihiyle tek satır geçiriyor: yazarın seçtiği yol. Yanına kendi önerisini de not ediyor. Sayfalar geldiğinde ikisini yan yana okuyacak, hangisinin kime ait olduğunu karıştırmadan.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Üç çözüm, üç farklı neden. Aynı nedene uzanan üç yol bir yelpaze değil, aynı fikrin üç kılığıdır. Her yol başka bir nedeni ya da nedenlerin başka bir birleşimini hedeflesin.

Bedeli kazançla aynı uzunlukta yaz. Kazancı bir paragrafla, bedeli bir kelimeyle yazmak, öneriyi gizlice satmaktır. Yazar iki sütunu da aynı ağırlıkta okuyabilmeli.

Karşı önerinin hakkını ver. Masadaki bir arkadaşın ya da yazarın fikrini yelpazeye olduğu gibi koy. Bedelini de dürüstçe yaz. Emre'nin telsizi elenmek için değil, tartılmak için zarfa girdi.

Bir çözümün düşürdüğü notları say. İyi bir çözüm başka notları kendiliğinden kapatır. İskele yolu Hayri'nin geçmişini gereksiz kılabilir. Bu da kazanç sütununa yazılır.

Zincirin sonunu bul. Bir çözümün dokunduğu ilk sahne kolay görünür. Ondan sonraki sahneleri tek tek izle. Zincir ilk yarıya uzanıyorsa bunu öneride söyle.

Takvimi de kefeye koy. Teslim gününe sığmayan bir çözüm, kâğıtta en parlağı olsa bile, bir bedel taşır. Ya tarih konuşulur ya da çözüm küçülür.

Melez çözümü ayrı yaz. İki yolun parçalarını birleştirmek mümkündür. Ama melezi ayrı bir yol olarak yaz, kendi bedeliyle. Yoksa iki çözümün kazancı alınıp bedelleri unutulur.

Deneme sahnesini en riskli ana yaz. Kolay sahne bir şey kanıtlamaz. Çözümü çökertebilecek anı seç. Burcu planın kurnazlığını değil, kardeşler arasındaki o anı seçti.

Deneme sahnesini kısa tut. Uzun bir örnek, yazarın yerine bir taslak yazmaya kayar. Bir sayfayı geçmesin.

Deneme sahnesine yazarın sesini katma. Kendi cümlelerinle yaz, yazarınkini taklit etme. Yazar seni değil, çözümü okumalı.

Seçimden sonra ayrılığı kaydet. Yazar önerinden ayrılırsa, ayrıldığı yeri tarihiyle yaz. Sonra o seçim bir sorun çıkarırsa nereye döneceğin bellidir.

Ayrılığa soru ile cevap ver. Yazarın seçimi bir boşluk bırakıyorsa itiraz yerine soru gönder. Boşluğu doldurmak yazarın işi.

Kendi beğendiğin çözümü sona koyma. Okur son okuduğunu hatırlar. Yolları sırala, ama sıranın bir öneri gibi okunmamasına dikkat et.

Her yola bir ad ver. «Birinci seçenek» unutulur, «iskele yolu» akılda kalır. Ad, yazarın sonra telefonda tek kelimeyle seçebilmesini de sağlar.

İlk fikrine mesafe koy. Aklına ilk gelen çözümü bir kenara yaz, sonra onsuz iki yol daha kur. İlk fikir yine kazanabilir, ama yarışarak kazanmalı.

Bedeli kimin ödeyeceğini yaz. Bazı bedeller yazara, bazıları yapımcıya, bazıları bir karaktere düşer. Kimin ödeyeceği belli olunca konuşma da doğru kişiyle yapılır.

Geri dönüşü olan yolu ayrıca işaretle. Bazı çözümler denenip vazgeçilebilir, bazıları bir kez yazılınca öbür yolları kapatır. Tekneyi kesmek kolay geri alınmaz; yapımcı bütçeyi ona göre kurar. Bunu öneride söyle.

Deneme sahnesinde bedeli de göster. Örnek yalnız kazancı sergilerse yazar eksik bir resim görür. Burcu'nun sahnesinde Umut'un sertleşme ihtimali de sayfadaydı.

Hiçbir çözümün işe yaramadığını da söyleyebil. Bazen üç yolun üçü de niyete uymaz. O zaman nedenlere geri dön; belki bir neden eksik sayılmıştır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Tek cümleyle söylenen bir sorunun çoğu zaman birden fazla nedeni vardır.
• Çözümler nedenler ayrıldıktan sonra kurulur.
• Üç çözüm, üç ayrı nedene ya da nedenlerin ayrı birleşimlerine uzanmalı.
• Her çözümün kazancı ve bedeli aynı açıklıkla yazılır.
• Bedel sayfa, para, takvim ya da sevilen bir unsur olabilir.
• Bir çözüm zincirleme olarak başka sahneleri de oynatır; zincir sonuna kadar izlenir.
• Çözümler yazarın niyetinden çıkan ölçütlerle tartılır.
• Deneme sahnesi çözümün en riskli anını sınar ve yazarın dosyasına girmez.
• Karşı fikir de yelpazeye en iyi hâliyle girer.
• Bir çözümün geri alınıp alınamayacağı da yazılır.
• Danışman önerisini açıkça söyler, ama bedelini de saklamaz.
• Kararı metnin sahibi verir; danışman önerir.
• SON SEFER'de yolu yazar seçti; ayrıntısı onun sayfalarında belli olacak.

Sonraki derse köprü

Yazar yolunu seçti. Yeni sayfalar gelecek ve Burcu kenarlarına not düşecek. Ama o kenarda yazılan her not metnin derdi mi olacak? Burcu uzun susmaları sever, şiddete gözünü kaçırır. Yazar ise martıyla güldürür, adamları «abla» diye konuşturur. Bunların hangisi bir kusur, hangisi bu yazarın sesi? Bir martı sahnesini kesmek bir onarım mı, yoksa başka birinin filmine doğru bir adım mı? Özgün bir kusuru teknik bir sorundan nasıl ayıracağız? Sıradaki ders yazar sesini korumak.