İş kapsamını belirlemek

Açılış sahnesi

Akşam atölyede Burcu telefonu masanın ortasına koymuyor. Kendi önünde, ters çevrili tutuyor. Son Sefer'in yazarı yardım istedi. İkinci yarıyı onunla birlikte yazmak istiyor. Burcu'nun sorularına da cevap geldi. Yapımcı metni geliştirmeye almayı düşünüyor, ama yazarla devam etmek koşuluyla. Burcu evet demeye yakın.

Emre sevinçle masaya vuruyor. «İşte bu. Sen zaten biliyorsun ikinci yarının nasıl olması gerektiğini. Otur, yaz.»

Selim kaşlarını çatıyor. «O "birlikte" kâğıtta neye karşılık geliyor? Sayfayı kim yazacak?»

Burcu cevap vermiyor. Raporu yazarken aynı soruyu kendine sormuştu. O iş bitti. Tek okuma, yazılı rapor, yeniden yazım yok. Ama şimdi masada başka bir iş var. Eski kapsam bu işi kapsamıyor.

Nermin Hanım defterinden boş bir yaprak koparıyor. Kâğıdı ikiye katlıyor, Burcu'nun önüne bırakıyor. «Önce neyi yapmayacağını yaz. Sonra neyi yapacağını. Bir de ne zaman bittiğini.»

Emre gülüyor. «Kâğıt mı? Yazar bekliyor.»

«Bekleyen yazara verilecek en iyi cevap bu kâğıt.» Burcu kalemi alıyor. Kâğıdın iki yüzü de boş.

Bir yardım isteği, kimin neyi ne zamana kadar yapacağı yazılmadıkça bir iş değil, bir umuttur.

Bu derste ne olacak

Yazarın isteğine Burcu'nun verdiği ilk yazılı cevabı satır satır kuracağız. Önce eldeki raporun yeni işte ne olduğunu soracağız. Sonra işin parçalarını ayıracağız: görüşme, yapısal notlar, sayfa üstündeki notlar, yeniden yazım, diyalog. Hangisi kâğıda giriyor, hangisi dışarıda kalıyor, gerekçesiyle yazacağız. Ardından teslim sayısını, takvimi, gizliliği ve krediyi konuşacağız. Ücretin tutarına ve hukukun ayrıntısına girmeyeceğiz. Kâğıt bir sözleşme olmayacak, iki tarafın da okuyabileceği bir başlangıç olacak. Filmler bir yazarlar grevinden, bir asteroit filminin jeneriğinden, bir kara listeden, bir dans filminden ve Paris'te bir otel odasından geliyor.

Sıfır noktası

Script doctor bir metnin sorununu bulmak için çağrılır. Ama çağrı, işin ne olduğunu söylemez. «Bakar mısın?» bir okuma da olabilir, bir haftalık bir yeniden yazım da. «Elini atarsın» bir sahne de demek olabilir, bütün bir ikinci yarı da.

Bu belirsizlik iki tarafı da yorar. Yazar bir ortak beklerken okur not yollar. Ya da yazar not beklerken okur sayfaları yeniden yazar. İkisinde de biri kırılır. Kırgınlık çoğu zaman kötü niyetten değil, yazılmamış bir cümleden gelir.

Kapsam bu cümleyi işin başında yazar. Neyin yapılacağını, neyin yapılmayacağını, kaç kez teslim edileceğini ve hangi gün biteceğini. Kısa bir kâğıttır. Sözleşme değildir, ama bir sözleşmenin konuşulacağı zemini kurar.

Bu ders hukuk anlatmaz. Ücretli işlerin sözleşmeleri, kredi kuralları ve gizlilik belgeleri her ülkede ve her kurumda başka işler. Somut bir soruda yazılı bir onay aranır, gerekirse bir hukukçu dinlenir. Bizim bakacağımız yer kâğıdın içeriği, yani işin kendisi.

Kapsamın bir işi daha var. Okuru kendinden korur. Bir senaryonun sorununu gören okur, çözümü yazmaya hevesli olur. Kendi sesini tanımadığı bir sayfaya koymak çok kolaydır. Kâğıt bu hevese önceden bir sınır çizer.

Bir de yapımcı var. Parayı o veriyor, metni geliştirmeye o alacak. Ama sayfalar yazarın. Kapsam, üç kişinin arasındaki ipleri görünür kılar: kim kime ne verecek, kim kimden ne duyacak.

Kâğıdın satırları her işte aşağı yukarı aynıdır. Eldeki değerlendirme ne olacak? Kaç görüşme var? Notlar yapıya mı, sayfaya mı düşecek? Yeniden yazım var mı? Diyalog ayrı bir iş mi? Kaç teslim, hangi günlerde? Metin kimde kalacak? Katkı nasıl anılacak? Her işte bu satırların cevabı değişir. Satırların kendisi pek değişmez.

Kapsamın zamanı da önemlidir. Kâğıt «evet»ten önce gider. Kabulden sonra yazılan kapsam, çoktan verilmiş bir sözü daraltmaya çalışır. Karşı taraf onu bir geri adım gibi okur. Kabulden önce yazılan kapsam ise bir teklif gibi okunur. Üzerine konuşulabilir, değiştirilebilir, reddedilebilir.

Son olarak kapsam bir güven belgesidir. Yazar, okurun neye dokunmayacağını bilirse metnini daha rahat açar.

Mekanizma

Kâğıdın adı

Burcu kâğıdın en üstüne işin adını yazıyor: Son Sefer, ikinci yarının yeniden kurulması. Altına tek cümle ekliyor: «Bu iş, okumanın devamı değil, yeni bir iştir.»

Selim bunu gereksiz buluyor. «Aynı metin, aynı yapımcı, aynı yazar.»

Burcu başını sallıyor. «Ama aynı soru değil.» Okumada soru şuydu: bu metin geliştirmeye değer mi? Şimdi soru başka: ikinci yarı nasıl kurulur? Birinci sorunun cevabını Burcu tek başına verdi. İkincisinin cevabını yazar verecek.

Eldeki rapor bu yüzden yeni kâğıtta ilk satıra giriyor. Genel değerlendirme yeniden yazılmayacak. Rapor işin başlangıç belgesi olacak. Yeni iş onun notlarıyla açılacak.

Var olanlar

Burcu ikinci satıra işin parçalarını diziyor. Önce bir teşhis görüşmesi. Yazar raporu okudu, ama Burcu yazarı henüz dinlemedi. İkinci yarıda neyin yazara ait olduğunu, neyin bir kazaya ait olduğunu ancak o konuşma gösterecek.

Sonra yapısal revizyon notları. Raporda ikinci yarının sorunları vardı: başkarakter karar vermeyi bırakıyor, son bir rastlantıyla kapanıyor. Bu notlar şimdi daha ayrıntılı yazılacak. Hangi dönüm hangi sahnede, kimin kararıyla. Ama sahne değil, not olarak.

Nermin Hanım sorduğu soruyu tekrarlıyor. «Not nerede durur?»

Burcu bunu da kâğıda yazıyor, ama bir koşulla. Sayfa üstü notlar yazarın yeni taslağına düşecek, eskisine değil. Kenara soru yazılacak, replik yazılmayacak. «Derya burada ne istiyor?» olabilir. «Derya: Hayır.» olamaz.

Dışarıda kalanlar

Emre en çok bu satıra itiraz ediyor. Burcu oraya önce yeniden yazımı koyuyor. Sahne yazmayacak, sayfa yazmayacak, ikinci yarının bir taslağını hiç yazmayacak.

«Ama yazar birlikte yazmak istiyor», diyor Emre.

«Birlikte yazmak, ikimizin de sayfa yazması demek değil.»

Burcu gerekçeyi kâğıdın kenarına not ediyor. Yazarın sesi metnin en sağlam taşlarından. Raporda da bunu yazdı. Burcu bir sahne yazarsa, o sahne kendi sesini taşır. Yazar ya onu kopyalar ya da reddeder. Kopyalarsa metin iki sesli olur. Reddederse bir hafta harcanmış olur.

Selim ortada bir yer arıyor. Bir sahne, yalnız örnek olarak. Burcu bunu tamamen silmiyor. Kapsam dışı satırının altına küçük bir istisna yazıyor: yazar isterse, en çok bir deneme sahnesi, «örnek» başlığıyla, yazarın dosyasına girmeden. Ayrıntısını sonraya bırakıyor. Kapıyı kilitliyor ama anahtarı masada tutuyor.

Diyaloğun sırası

Raporda iki adamın aynı sesle konuşması da vardı. Emre bunun hemen düzeltilebileceğini söylüyor. «Bir gecede biter.»

Burcu diyalog turunu kapsam dışında bırakıyor, ama silmeden. Gerekçesi takvimde. İkinci yarı yeniden kurulacaksa, iki adamın sahnelerinden bazıları değişecek. Belki biri hiç kalmayacak. Şimdi cilalanan replik, iki hafta sonra çöpe gidebilir.

Bu kez de bir yol açık bırakıyor. Yapı oturduktan sonra yazar bir diyalog okuması isterse, bu ayrı yazılacak.

Burcu bir örnek yazıyor, ileride lazım olursa diye. «Ek iş: diyalog okuması. Yalnız iki adamın sahneleri. Tek teslim, yazarın yeni taslağından sonra.» Üç satır, bir gün boşluğu.

Nermin Hanım bu örneği beğeniyor. «Kapsam bir duvar değil. Ama kapısı yazılı olsun.»

Teslimler

Burcu iki teslim yazıyor. Birincisi yapısal notlar. Görüşmeden sonra, ikinci yarının dönümlerini ve kararlarını sıralayan kısa bir belge. Bu bir ara teslim. Yazar yeni taslağına onunla başlayacak.

İkincisi yazarın yeni taslağına sayfa üstü notlar. Yazar taslağı bitirince gelir. Burcu kenarları doldurur, bir görüşmeyle kapatır. Üçüncü bir teslim yok. Yazar bir tur daha isterse, o bir ek iş yazısı olur.

Emre hesaplıyor. «İki teslim az değil mi?»

«Az değil. Sonu belli.» Burcu, sonu olmayan bir işin yazarı da yorduğunu söylüyor. Her yeni taslak bir okura bağlanırsa, yazar kendi kararını vermeyi erteler.

Takvim

Burcu takvimi rakamla değil, günlerin adıyla yazıyor. Teşhis görüşmesi gelecek salı. Yapısal notlar o haftanın cuması. Sonra yazarın turu. Burcu yazara süre biçmiyor. Yazar taslağı ne zaman bitirirse, sayfa notları ondan sonraki ikinci pazartesi.

Bir satır daha ekliyor: Yağhane'nin üçüncü turu. Kendi takviminde kapalı günler var. Onları da yazıyor, ki yazar Burcu'nun her gün ulaşılabilir olduğunu sanmasın.

Teslim tarihi yapımcının elinde. Burcu onu kâğıda yazmıyor. Görüşmede soracak.

Gizlilik ve yapımcının yeri

Burcu gizlilik satırını kısa tutuyor. Yazarın yeni taslağı yalnız onda kalacak. Kimseye iletilmeyecek, hiçbir dış sisteme yüklenmeyecek. İş bitince silinecek.

Atölye ise açık bir soru. Okumada yazar atölyede konuşulmasına razı olmuştu. Bu izin yeni işe kendiliğinden geçmiyor. Burcu soruyu kâğıdın sonuna, yazara gidecek bir soru olarak yazıyor. Bu akşam masada yalnız kâğıdın biçimi konuşuluyor. Senaryodan tek bir sayfa açılmıyor.

Sonra yapımcının satırı. Ücreti yapımcı ödüyor; tutar yapımcıyla konuşulacak, kâğıdın bu kopyasında yok. Notlar yazara gidecek. Yapımcıya takvim ve teslim haberi gidecek. Yapımcı notların kopyasını ancak yazar isterse alacak. Burcu bağ beyanını da yeniliyor: kendi uzun metrajı aynı yapımcıda sürüyor.

Kredi

Burcu kredi satırını en sona koyuyor, ama boş bırakmıyor. Yazar kredisi istemeyecek. Sayfa yazmayacağı için bunu doğal buluyor. Başka bir anılma isteyip istemeyeceğini ise iş bitince, yazarla ve yapımcıyla, yazılı olarak konuşacak.

Selim şaşırıyor. «Neden şimdi karar vermiyorsun?»

«Çünkü işin ne kadar büyüyeceğini henüz bilmiyorum. Ama konuşacağımızı şimdiden biliyoruz.»

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Kapsamı isteğin kendi kelimesinden başlat. Yazarın kullandığı fiili kâğıdın başına yaz ve onu işlere böl. «Birlikte kurmak», «bakmak», «elini atmak» hepsi bir iş listesine çevrilmeyi bekler.

Eski işin kapsamını yeni işe taşıma. Aynı metin, aynı insanlar da olsa, soru değiştiyse kâğıt da değişir. Okumada verilen izinler kendiliğinden devam etmez.

Yapılmayanı adıyla yaz. «Sahne yazmam» ile «yeniden yazım yok» aynı şey değildir. Hangisini kastediyorsan onu yaz.

İstisnayı kapsam dışı satırının altına yaz, üstüne değil. Kural önde, kapı arkada dursun. Okuyan önce sınırı görsün.

Teslim sayısını kelimeyle bağla. Sonu olmayan bir iş yazarın kendi kararını erteletir. Her ek tur bir ek iş yazısıyla gelsin.

Takvime kendi kapalı günlerini de yaz. Karşı taraf yalnız teslim gününü değil, ulaşamayacağı günleri de bilmeli.

Notların kime, kopyasının kime gittiğini ayır. Parayı veren ile sayfanın sahibi aynı kişi değilse, notun yolu kâğıtta yazılı olsun.

Kredi satırını boş bırakma, karar vermesen de. «İş bitince konuşulacak» bir karardır. Boş satır bir karar değildir.

Bağ beyanını her yeni işte yenile. Eski raporun başındaki beyan yeni işe kendiliğinden geçmez. Bağ sürüyorsa yeniden yaz.

Kâğıdı yazara cevabının içinde gönder. Kapsam kabulden önce gider. Kabulden sonra gelen kapsam, yapılmış bir anlaşmayı düzeltmeye çalışır.

Genel değerlendirmeyi yeniden yazma, başlangıç belgesi yap. Eldeki rapor yeni işin ilk sayfasıdır. Onu baştan yazmak, yazara aynı hükmü ikinci kez okutur.

Görüşmeyi kapsamın içine koy, kenarına değil. «Gerekirse telefonlaşırız» bir iş değildir. Kaç görüşme, ne zaman, ne için; bunlar yazılınca görüşme bir teslim gibi ciddiye alınır.

Yapısal notu sahneyle değil kararla yaz. «Burada Derya karar versin» bir nottur. Derya'nın kararını bir sahne olarak yazmak bir yeniden yazımdır. Aradaki çizgi incedir, ama kâğıtta görünür.

Sayfa üstü notu yalnız yeni taslağa yaz. Eski taslağın kenarları raporun işiydi. Aynı sayfalara dönmek, yazarı çoktan bıraktığı bir metne geri çağırır.

Ek iş yazısını küçük tut. Bir satır işin adı, bir satır teslimi, bir satır günü. Büyüyen bir ek, yeni bir kapsam istiyor demektir.

Takvimde yazara süre biçme. Kendi teslimlerinin günü sende, yazarın turu onda. Okurun takvimi yazarın takvimini yönetirse, kalem el değiştirmeye başlar.

İşin bitişini bir olaya bağla. «Son görüşme ve dosyanın silinmesi» gibi. Bitişi belli olmayan iş, ilk anlaşmazlıkta uzar.

Yazara bir soru da gönder. Kâğıdın sonuna açık kalan bir soru yazmak, onu bir dayatma olmaktan çıkarır. Yazar kâğıda bir satır ekleyebildiğinde, kâğıt ikisinin olur.

Kâğıdı kendin için de yaz. İşin ortasında hevesin seni bir sahneye çektiğinde, kapsam dışı satırını yeniden oku. Sınır en çok onu yazanı korur.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Yardım isteği bir iş tanımı değildir; iş kapsamı onu işlere böler.
• Eski bir okumanın kapsamı yeni işe kendiliğinden geçmez.
• Kapsam dışı satırı yapılmayacak işleri adıyla yazar.
• Sayfa üstü not yeni taslağa düşer; soru taşır, replik taşımaz.
• Diyalog turu yapı oturduktan sonra gelir.
• Ara teslim yazarın turunu başlatır; teslim sayısı işin sonunu belirler.
• Ek iş yazısı kapsamı sessizce değil, yazılı olarak genişletir.
• Kredi satırı boş kalmaz; karar ertelenebilir, konuşmanın günü ertelenmez.
• Gizlilik satırı yeni işte yeniden sorulur; eski izin kendiliğinden geçmez.
• Notlar sayfaların sahibine gider; parayı verenin payı ayrıca yazılır.
• Burcu'nun denemesi: bir görüşme, yapısal notlar, sayfa üstü notlar, iki teslim; yeniden yazım yok.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun kâğıdı yazara gitti. Salı günü bir görüşme var. Ama kâğıt yalnız işin biçimini kuruyor. Yazarın bu metinle gerçekte neye ulaşmak istediğini bilmiyor. Filmin hangi perdeye ve hangi seyirciye yazıldığını da yazarın ağzından duymadı. İkinci yarıda yazar neyi asla bırakmaz? Martılar mı, o sallanan ip mi? Yapımcı ondan ne istemiş? Ve iş bittiğinde yazar neye bakıp «oldu» diyecek? Bunları Burcu soracak, yazar cevaplayacak. Kâğıdın satırları ancak o cevaplarla dolacak.