Hibrit tür tasarımı

Ne yapacaksın

Bugün kendi projen için iki türü birlikte çalıştıran bir tasarım çıkaracaksın. İlk iş, iki türe ad koymak: hangisi ana, hangisi yardımcı. Sonra her türün motorunu birer cümleyle yazacaksın. Her cümle üç şeyi söyleyecek: kim neyi istiyor, onu ne zorluyor, saat nerede işliyor.

Ardından sahne listeni tonlarına göre işaretleyip bir geçiş haritası çizeceksin. İki türün zorunlu sahnelerini alt alta dizecek, hangilerinin aynı sahnede buluşabildiğine bakacaksın. Beklentilerin çarpıştığı anları bir tabloya dökeceksin. Finali üç soruluk bir testten geçireceksin. En sonda projeyi tek cümleyle tanıtacak ve o cümleyi projeyi bilmeyen birine okutacaksın.

Bunları kendi projen üzerinde yapacaksın, ödünç bir örnekte değil. İşin sonunda elinde dört parça kalacak: iki motor cümlesi, bir ton geçişi haritası, bir çatışma tablosu ve sınanmış bir tanıtım cümlesi. Hepsi tek sayfaya sığmalı. Sığmıyorsa tasarım henüz bir karar değil, bir liste.

Neden bu alıştırma

Melez bir proje çoğu zaman bir sevgiden doğar. Yazar iki türü de sever, hiçbirinden vazgeçmek istemez. Sorun sevgide değil, iş bölümündedir. İki tür aynı taslakta durur ama aynı işi yapmaya kalkar. İkisi birden sahneyi ileri iter, kimse seyirciyi koltukta tutmaz. Ya da hiçbiri öne çıkmaz ve taslak bir yerde durur.

Seyirci her türden ayrı bir söz alır. Romantik bir hikâye iki insanın birbirini değiştireceğini söyler. Gerilim bir tehlikenin büyüyeceğini söyler. Komedi kimsenin gerçekten yıkılmayacağını söyler. Bu sözler bazen birbirini taşır, bazen birbirini yalanlar. Senin projendeki sözlerin hangisi olduğunu kâğıda dökmeden bilemezsin.

Alıştırmanın asıl kazancı sınanabilir olması. "Biraz romantik, biraz gerilim" bir tasarım sayılmaz, bir ruh hâlidir. Motor cümlesi yazıldığında bir sahneye bakıp onu hangi motorun ittiğini söyleyebilirsin. Ton haritası çizildiğinde hazırlanmamış geçişi parmakla gösterebilirsin. Final testi bittiğinde son sahnenin hangi türün sorusunu cevapladığını bilirsin.

Bir de dışarıdan bakan göz var. Tek cümlelik tanıtım iki türün seyirciye nasıl göründüğünü ölçer. Afişteki söz finalde ödenmezse seyirci kandırılmış hisseder. Tasarım o sözü baştan yazar ve son sayfaya kadar taşır. Böylece iki tür de seyirciden aldığı borcu bilir.

Hazırlık

Projenin en son taslağını ya da ayrıntılı bir sahne listesini aç. Taslak yoksa sahne başlıklarından oluşan bir dizin yeter. Her sahnenin yanına tek satırlık bir özet yaz: kim var, ne oluyor.

Üç renk kalem hazırla. Birinci renk ana türe, ikinci renk yardımcı türe ait olacak. Üçüncüsü ton geçişlerini işaretleyecek.

Boş bir sayfayı yatay ikiye böl. Üst yarıya iki motor cümlesini, alt yarıya ton haritasını koyacaksın. Ayrı bir kâğıt al ve şu dört başlığı yan yana koy: an, ana türün beklentisi, yardımcı türün beklentisi, senin kararın.

Bir de okuyucu ayarla. Projeni hiç duymamış biri olsun. Ona en sonda yalnız tek bir cümle okutacaksın, başka hiçbir şey göstermeyeceksin.

Adımlar

Çözümlü örnek

Selim SÖZÜN ARASI'nın dosyasını çantasından çıkarıp masaya koyuyor. Son sayfada hâlâ yalnız sahne başlığı duruyor, altı boş. Nermin Hanım kuralı baştan koyuyor. Dosyaya bir yardımcı tür eklenecek, ama Selim'in sayfaları değişmeyecek. Bugün yazılan her şey atölye denemesi olarak dosyanın arkasında kalacak.

Burcu gerilimi öneriyor ve bir sahne anlatıyor. İkinci gün öğle arası, salon boş, kürsü mikrofonu açık unutulmuş. Kabinde yalnız Alp var. Kulaklığa iki delegenin fısıltısı geliyor. Alp alışkanlıkla dinliyor ve ortak deftere tek bir cümle çeviriyor. Cümle, kapanış bildirisinde değiştirilecek bir sayıyla ilgili. Cümlenin kendisi sayfada hiç yazılmıyor. Tülin dönünce defteri açıyor ve satırı görüyor.

Ana tür tartışma çıkarmıyor. Finalin cevaplayacağı soru belli: Tülin ile Alp birbirine ne oldu? Bu, romantik hikâyenin sorusu. Görev cümlesini Burcu yazıyor: gerilim, iki tercümana yalnız birbirine söyleyebilecekleri bir sır verir ve ortak defteri bir saklama yerine çevirir. Sökme testinde gerilim çıkınca hikâye yürümeye devam ediyor. Emre kaybolanı adlandırıyor. Kapanış oturumu artık yalnız Tülin'in hatasız bitirmek istediği bir oturum değil. O sayı kürsüden orada okunacak.

Motor cümlelerini Selim yazıyor. Romantik motor: Tülin ile Alp mikrofon açıkken konuşamaz, birbirine ancak deftere yazarak ulaşır, gidişini ise yalnız Tülin bilir. Gerilim motoru: deftere ikisinden başka kimsenin görmemesi gereken bir cümle girer ve sayı kapanışta okunacaktır. Emre iki cümleyi yan yana okuyunca bir şey fark ediyor. İki motor da aynı nesneye bağlı: ortak defter. Tülin'in cetvelle çektiği çizgi artık yalnız bir iş bölümü değil, bir sırrın sınırı.

Ton haritasında iki hazırlıksız çizgi çıkıyor. Birincisi gizli cümleden hemen sonraki çetele sahnesi. Tülin üçüncü çizgiyi çekip öksürük düğmesine basarak gülüyor. Burcu bu gülüşü okurken sinirli bir kahkaha duyuyor; gizli cümlenin gerginliği şakaya taşmış. Selim bunu bir kusur saymıyor, ama hazırlamak istiyor. Atölye denemesi: Tülin çizgiyi çekmeden önce defterin o sayfasını çevirip kapatıyor. Sayfanın dönüşü geçişi taşıyor. Köşedeki sayı ikiden bire iniyor.

Zorunlu sahnelerde Emre ortak bir sahne buluyor. Atölye denemesi: adı verilmeyen koordinatör kabin kapısını çalıyor ve kayıt için kabindeki notları istiyor. Bu sahne gerilimde yaklaşan tehdit. Tülin ortak defteri değil, kendi sözlük defterini uzatıyor. İçinde Alp'in deyiminin yanına koyduğu harf duruyor. Sahne romantik hikâyede bir açılmaya dönüşüyor: Tülin sırrı korurken kendini ele veriyor.

Çatışma tablosu üç satırla bitiyor.

Birleşik finalde ilk denemeyi Burcu yapıyor. Tülin gizli sayfayı yırtıp sözlük defterinin arasına koyuyor. Test yalnız üçüncü soruda evet alıyor. Eylem gerilimin sorusunu kapatıyor, romantik soruyu açıkta bırakıyor. Tülin tek başına karar veriyor, Alp yalnız seyrediyor. Nermin Hanım afiş ile finali yan yana koyuyor. Afiş bir aşk hikâyesi vaat ediyor, final bir sırrın nereye gittiğini söylüyor.

İkinci denemeyi Selim yapıyor. Başkanın teşekkürü çevrilirken Tülin defteri olduğu gibi çizginin öbür yanına, Alp'e itiyor. Sır da defter de artık onda. Test üç evet veriyor. Her şeyi tek başına tutan Tülin ilk kez bir şeyi elinden bırakıyor. Cümlenin akıbeti bırakılan soru olarak açıkta, ama sayfada görünür: defter Alp'in önünde. Birlikte mi kalacakları, ayrılacaklar mı, yine yazılmıyor. Selim'in boş son sayfasıyla deneme çelişmiyor.

Tanıtım cümlesinin ilk hâli şu: "Bir kongrede birbirine yalnız yazarak konuşabilen iki tercümanın defterine, ikisinin de duymaması gereken bir cümle girer." Tolgahan cümleyi dinliyor. Gerilim diyor, merak ettiği cümlenin ne olduğu. Ana türün sorusu bu değil. Selim cümleyi değiştiriyor: "Bir kongrede birbirine yalnız yazarak konuşabilen iki tercüman, duymamaları gereken bir cümleyi saklarken birbirinden neyi sakladıklarını öğrenir." Tolgahan bu kez bir aşk hikâyesi duyuyor, içinde bir sır. Selim deneme sayfalarını dosyanın arkasına zımbalıyor.

Kendini değerlendir

Tasarım bitince onu aşağıdaki sorulardan geçir.

Ana türü finalin sorusundan mı buldun, yoksa sevdiğin türden mi? Finali değiştirsen ana tür de değişir miydi?

Görev cümlesi bir baskı ve bir karakter adı taşıyor mu? Sökme testinde kaybolan şeyi bir eylemle yazabildin mi?

İki motor cümlesinin her birinde istek, zorlayan şey ve saat var mı? İki motor aynı nesneye ya da aynı karaktere bağlanıyor mu?

Ton haritasında hazırlıksız çizgi sayısı kaç? Hazırlıkların her biri sayfaya inmiş mi, yoksa bir kısmı hâlâ yalnız aklında mı?

Zorunlu sahne sütunlarında iki türün borcunu birden ödeyen en az bir sahne var mı? O sahne taslakta yazılı mı, yoksa henüz bir niyet mi?

Çatışma tablosundaki kararlarından kaçı bir türü susturuyor? Susturan kararların gerekçesini yazdın mı?

Final testinden kaç evet çıktı? Hayır çıkan soruyu sahnede düzelttin mi, yoksa yalnız not mu aldın?

Okuyucun tanıtım cümlesinden iki türü de sezdi mi? Merak ettiği şey ana türün sorusuyla aynı mı?

Dört parça tek sayfaya sığıyor mu? Sığmıyorsa hangi parçanın içinde bir karar yerine bir liste durduğunu bul.

Yaygın tuzaklar

Varyasyonlar

Sonraki adım

Elinde iki türün birlikte nasıl çalıştığını gösteren bir sayfa var. Ama bir tür tasarımı bundan daha geniştir. Sıradaki birimde bütün parçaları tek bir dosyada toplayacaksın: izleyici vaadi, karakter sistemi, dünya ve ikonografi, zorunlu sahneler, klişe analizi, ton belgesi. Bugünkü motor cümleleri o dosyada hangi sayfaya girecek? Ton haritası bir ton belgesine nasıl büyüyecek? Hangi yardımcı tür kararı izleyici vaadini değiştiriyor? Tanıtım cümleni yanında tut. Dosyanın ilk satırı olmaya aday, ama dosya bittiğinde onu bir kez daha sınayacaksın.