Geri bildirim etiği

Açılış sahnesi

Okumanın üstünden iki gün geçmiş. Burcu mutfak masasında üçüncü turun planını çıkarıyor. Telefon tabağın yanında titriyor. Yapımcıdan bir e-posta geliyor, ama konusu Yağhane değil.

Yapımcı başka bir yazarın senaryosunu eklemiş. Adı Son Sefer. Bir adada geçen bir gerilim; kardeşinin borcunu kapatmaya çalışan bir kadın. Yazarı genç, bu onun ilk uzun metrajı. Yapımcı, Burcu'nun notlarla çalışma biçimini beğendiğini yazıyor. «Bir okur musun? Gerekirse elini de atarsın, ücretini konuşuruz.» Son satır yazarın kendisi hakkında: «Biraz ham, kendini de epey beğeniyor, ama kalemi var.»

Burcu gözünü son satırdan alamıyor. Daha tek sayfasını görmediği bir yazar hakkında artık bir şey biliyor. Bunu bilmek istemezdi. İmleci ekin üstüne getiriyor. Tıklamıyor. Telefonu ters çevirip planına dönüyor, ama satırlar ilerlemiyor.

Akşam atölyede telefonu masaya koyuyor. Nermin Hanım ekrandaki dosya adına bakıyor. «Okudun mu?»

«Açmadım.»

«Neden?»

Burcu bir süre susuyor. «Bu dosya bana kimin elinden geldi, bilmiyorum. Yapımcının mı, yazarın mı?»

Emre kaşlarını kaldırıyor. Ona göre bir dosya gelmişse okunmak için gelmiştir. Nermin Hanım ise telefonu Burcu'nun önüne bırakıyor.

Başka birinin taslağını okumadan önce, o taslağın sana kimin izniyle geldiğini bilmen gerekir.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun önüne gelen yabancı bir senaryoyu, ilk sayfası açılmadan izleyeceğiz. Önce dosyanın kimin izniyle geldiğini soracağız. Sonra okumadan önce yazılan kâğıtlara bakacağız: tarihli bir sayfa, bir beyan paragrafı ve bir iş tanımı. Yazar hakkında söylenmiş bir cümleyi okumanın dışında tutmayı konuşacağız. Masa başı okumasının akşamında anlatılan bir aile hikâyesine de döneceğiz. Sonunda notların kimden kime, hangi yoldan gideceğini yazacağız. Hukuki ayrıntıya girmeyeceğiz; davranışa bakacağız. Filmler bir lise öğretmeninin evinden, bir oyun yazarının çalışma odasından, bir Broadway provasından, bir balayı hediyesinden ve Fransa'da bir yazlık evden geliyor.

Sıfır noktası

Bir taslak, yazarın en korunmasız hâlidir. Bitmemiştir. Yazarın bildiği ve henüz bilmediği sorunlarla doludur. Yazar onu okura verirken bir şey teslim eder: kimseye göstermediği sayfaları, bir fikri, bazen bir hayatın parçasını.

Okur bu teslimle birlikte bir güç de alır. Metni başkalarına yayabilir. Fikrini kendi işine taşıyabilir. Yazarı bir masada küçük düşürebilir. Çoğu okur bunların hiçbirini istemez. Ama istemeden de yapabilir.

Geri bildirim etiği bu gücün nasıl taşınacağıyla ilgilidir. Kurallarının bir kısmı yazılı belgelerde durur. Bazı yapımcılar okurdan imzalı bir gizlilik belgesi ister. Çoğu kural ise hiçbir yerde yazılı değildir. Bir okur yazarın sayfasından bir çözümü alıp kendi işine koyarsa, bunu hiçbir belge göstermeyebilir.

Bu ders hukuk anlatmaz ve hukuki danışmanlığın yerini tutmaz. Gizlilik belgeleri, fikir hakları ve ücretli işlerin sözleşmeleri ülkeden ülkeye değişir. Somut bir durumda yazılı bir onay istemek ve bir hukukçuya danışmak gerekir. Burada konuşacağımız şey, belgenin altındaki davranıştır.

Okurun nereden geldiği de sorumluluğunu belirler. Arkadaş okuyucuyu yazar kendisi seçer. Yazı grubu karşılıklı bir sözle çalışır: bugün ben okurum, yarın sen. Bir yapımcının yolladığı metni okuyan kişi ise başka bir yerde durur. Onu yazar değil yapımcı çağırmıştır. Raporu kime yazacağı, kime karşı sorumlu olduğu baştan belli değildir.

Etik yalnız yazarı korumaz, okuru da korur. Senaryo dünyası küçüktür. Bir okurun adı, okuduğu metinlere nasıl davrandığıyla dolaşır. Bir metni yayan okura ikinci bir metin gelmez. Bir fikri alıp kullanan okur ise ileride kendi fikrinin bile kimden geldiğini savunmak zorunda kalır.

Bir taslak bazen okura beklenmedik bir yük de getirir. İçinde bir ailenin, bir topluluğun ya da bir inancın hassas bir yeri olabilir. Okur o yeri metnin dışında konuşmaz. Kendi kültürünün ölçüsüyle de yargılamaz. Tanımadığı bir dünyada önce sorar.

Burcu bu kez öbür tarafta. Haftalardır not alan yazar, şimdi not verecek okur. Kendi taslağı için istediği özeni, şimdi tanımadığı birinin taslağına göstermek zorunda.

Mekanizma

Dosya kimin elinden geldi

Yapımcı senaryoyu geliştirmek istiyor olabilir. Ama sayfalar yazarın. Burcu eki açmadan yapımcıya cevap yazıyor. İki şey soruyor. Yazar, metnin Burcu'ya gönderildiğini biliyor mu? Burcu metni kendi atölyesinde konuşabilir mi?

Cevap ertesi sabah geliyor. Yazar metnin «bir okura» gideceğini biliyormuş, kime gideceğini bilmiyormuş. Yapımcı ona Burcu'nun adını iletmiş. Öğleden sonra yazarın kendi satırı geliyor, yapımcının iletisinin içinde. Okunmasına razı. Atölyede konuşulmasına da razı, tek bir koşulla: dosya kimseye gönderilmeyecek.

Burcu masadakilere yazarın adını söylemiyor. Atölye için yazar «genç bir yazar» olarak kalıyor. Ad okumaya hiçbir şey katmaz, yalnız bir merak katar. Merak da sayfanın önüne geçer.

Kendi aklına karşı bir tarih

Yapımcının tek cümlelik tarifi Burcu'yu durduruyor. Kardeşinin borcunu kapatmaya çalışan bir kadın. Yağhane de bir kardeşin hikâyesi. Biri borç taşıyor, öbürü bir ad. Konular birbirinden uzak, ama damar yakın.

Kardeş bağı kimsenin malı değildir. Fikir ile ifade arasındaki ayrım da bunu söyler: bir temayı herkes yazabilir. Ama okurun aklına başkasının sahnesinden somut bir çözüm düşebilir. Birkaç ay sonra o çözümü kendisinin bulduğuna içtenlikle inanabilir.

Burcu dosyayı açmadan önce bir sayfa yazıyor. En üste günün tarihini koyuyor. Altına Yağhane'nin bugünkü hâlini birkaç satırla geçiriyor: ad kuralı, tebeşir, çakı, yıkım sabahı ve üçüncü tura kalan açık sorular. Sayfayı klasörün hak bölümüne koyuyor. Bir kopyasını Nermin Hanım'a veriyor.

Selim gülüyor. «Kendine karşı tanık mı tutuyorsun?»

«Kendi aklıma karşı.»

Kimin okuru

Nermin Hanım masaya bir soru bırakıyor. «Bu yapımcı senin filminin kaderini de elinde tutuyor. Onun sevdiği okur olmak istemez misin?» Burcu cevap vermiyor.

Çıkar çatışması iki yönden gelebilir. Burcu yapımcıyı hoşnut etmek için yumuşak yazabilir. Ya da aynı kapıda bekleyen başka bir filme karşı sert yazabilir. Selim bir ihtimal daha ekliyor: yapımcı iki filmi aynı parayla tartıyor olabilir. Burcu bunu bilemez.

Senaryo danışmanı projede payı olmayan okurdur. Burcu'nun bu projede payı yok, ama yapımcıda var. Bağ görünmez kalırsa rapor tarafsız sanılır. Burcu bu yüzden raporun ilk paragrafını şimdiden yazıyor. Aynı yapımcıyla bir uzun metraj üzerinde çalıştığını söylüyor. Kendi filminin de bir kardeş hikâyesi olduğunu ekliyor. Bağ daha ağır olsaydı, okumayı geri çevirmesi gerekirdi. Bu kez okuyor, ama bağı yazıyla.

Para neyin karşılığı

Yapımcının «elini de atarsın» sözü iki işi tek cümleye sıkıştırıyor. Okur bir sorunu gösterir. Yazmaya başladığında ise başkasının sayfasına kendi çözümünü koyar. O sayfa artık biraz onundur. Yazarın sesi biraz geri çekilmiştir.

Burcu kapsamı kısa satırlarla yazıyor. Tek bir okuma. Yazılı bir rapor. Rapor yapımcıya ve yazara aynı gün gider. Yeniden yazım yok. Yazar isterse bir telefon görüşmesi var. Okuma bitince dosya silinecek. Ücreti yapımcıyla konuşup aynı sayfaya yazıyor. Bir teslim günü de koyuyor.

Emre itiraz ediyor. «Parayı yapımcı veriyorsa rapor onundur.»

Nermin Hanım beklemeden karşılık veriyor. «Para okumanın karşılığı. Okunan sayfa yazarın.»

Yazar hakkında bir cümle

Yapımcının son satırı Burcu'nun aklından çıkmıyor: kendini epey beğeniyor. Bu cümle, daha ilk sayfa açılmadan bir yazar portresi çiziyor. Burcu her uzun betimde onu hatırlayacak. Her kendinden emin replikte de.

Burcu cümleyi bir karta yazıp kartı ters çeviriyor. Raporda yazarın yaşı, ilk işi ve kişiliği geçmeyecek. Yalnız sayfa, sahne ve etki. Emre «İlk iş, belli olur» diyor. Nermin Hanım ona dönüyor. «Bu not sayfaya mı, adama mı?»

Sonra bir örnek veriyor. «Belli ki hiç ada görmemiş» bir kişi notudur. Aynı kaygı sayfaya başka türlü yazılır: «İskelede kimin ne zaman çalıştığını bu sahnede kaçırdım.» İlki yazarı yargılar. İkincisi okurun nerede kaybolduğunu gösterir.

Saygı da burada başlar. Rapor bir insana gidecek. O insan bu metne belki yıllarını verdi. Saygı yumuşak konuşmak demek değildir. Metni baştan sona okumak, söz verilen günde teslim etmek ve sertliği adama değil sayfaya yöneltmektir.

Bir sınır daha var. Burcu bir Marmara adasında yaşamadı. Adalıların konuşmasını, bir iskelenin gündelik düzenini tanımıyor. Tanımadığı bir ağzı hata diye işaretlemeyecek. Yanına bir soru yazacak: bu söyleyiş bir yere mi ait, yoksa yazarın kendi kulağına mı?

Kayıt kapalıyken

Masa başı okumasının akşamı Nurettin Bey ailesinden birini anlatmıştı. Göç yollarında ailesinden ayrı düşmüş, evde adı geçmeyen bir akraba. Kayıt aleti kapalıydı. Burcu kalemini kaldırmış ama yazmamıştı.

İki gece sonra Burcu tavlacının sahnesine bir satır ekliyor. Sabah satırı yeniden okuyunca kaynağını tanıyor. Tavlacının ağzına Nurettin Bey'in akrabasını koymuş. Yağhane'de adı anılmayan biri zaten var. Ama satırdaki ayrıntı romandan gelmiyor, bir komşunun evinden geliyor.

Bu hikâye hassas bir yerden geliyor. Bir ailenin yarasıdır ve o aile Burcu'nun ailesi değildir. Üstelik bir göç hafızası taşır; Burcu o hafızanın içinden gelmez. Bir topluluğun acısını dışarıdan yazmak, kültürel bir sınırı da geçmek demektir. Masada söylenmiş olması, onu herkese açmaz.

Burcu satırı çiziyor. Akşam aşağı inip Nurettin Bey'in kapısını çalıyor. Yazdığı satırı ona okuyor. Nurettin Bey uzun süre susuyor. «O hikâye annemindi. Bana bile tamamını anlatmadı.» Biraz sonra ekliyor: «Sorman iyi oldu. Orada kalsın.»

Satır kesilenler dosyasına bile girmiyor. Atölyeye Burcu yalnız şunu söylüyor: bir okuyucunun anlattığı bir şey vardı, metne girmeyecek.

Notun yolu

Yapımcının e-postasında bir istek daha vardı. Raporu yalnız kendisine yollamasını, yazara uygun yerlerini kendisinin iletmesini istiyordu. Burcu buna yazıyla cevap veriyor. Rapor bütün olarak gidecek, iki alıcıya birden. Bir yeri kesilecekse Burcu'ya sorulacak. Başka bir yapımcıya ya da bir platforma gitmeden önce de ona sorulacak.

Yol iki yönlü işler. Burcu da Son Sefer'i kimseye iletmeyecek. Ayça'ya göstermeyecek, kendi okurlarına danışmayacak. Yağhane için aldığı yapımcı notlarını bu okumaya taşımayacak.

Emre yapımcının e-postasının fotoğrafını çekmek istiyor, kendi dosyası için. Burcu telefonu çantasına koyuyor. «Bu e-posta bana yazıldı.»

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Eki açmadan önce sor. Açtığın anda temas başlar. Onay sorusu okumadan önce sorulursa anlamı vardır. Okuduktan sonra sorulan soru, cevabı ne olursa olsun geç kalmıştır.

Onayı yazarın kendi ağzından al. Aracının «biliyor» demesi bir aktarmadır. Kısa bir satır yeter, ama yazarın satırı olmalı.

Atölyeye taşıyacaksan bunu da sor. Bir okura verilmiş izin, o okurun masasındaki herkese verilmiş sayılmaz.

Yazarın adını gerekmedikçe paylaşma. Masadaki merak sayfaya değil kişiye yönelir. Biri yazarı tanıyorsa, okumaya bir de o tanışıklık oturur.

Tarihli sayfayı okumadan önce yaz. Okuduktan sonra yazılan bir kayda kimse inanmaz, en başta sen.

Beyanı raporun başına koy. Sonda okunan beyan, okuyanın raporu çoktan tarttıktan sonra gelir.

Ağır bağda okumayı geri çevir. Bağı yazmak, her bağı taşınabilir yapmaz. Kendi işin metne doğrudan rakipse, aynı konuyu aynı anda yazıyorsan ya da yazarla aranda bir hesap varsa başka bir okur öner.

Ücreti kapsamla birlikte konuş. Para konuşulup kapsam konuşulmazsa, ödenen her şey sonradan genişler.

Yeniden yazımı ayrı bir iş olarak ayır. O iş yazarın onayıyla ve ayrı bir konuşmayla başlar.

Öneri ver, sahne yazma. Sorunu göster, yönü tarif et, çözüm sayfasını yazara bırak. Örnek bir replik yazman gerekiyorsa onu açıkça bir örnek olarak işaretle ve yazarın kullanmak zorunda olmadığını söyle.

Yazar hakkında duyduğunu karta yaz ve kartı çevir. Okumadan önce silemediğin cümleyi en azından görünür bir yere koy.

Raporda yazarın yaşını, deneyimini ve kişiliğini anma. Her cümlenin öznesi bir sahne ya da bir etki olsun.

Tanımadığın ağzı hata diye işaretleme. Bir yerin dilini bilmiyorsan soru yaz, düzeltme yazma. Bir inancı, bir töreni ya da bir topluluğun gündelik düzenini anlatan sahnede de önce kendi bilginin sınırını yaz.

Hassas bir sahneyi raporda özetleme. Bir şiddet anını, bir yası ya da bir aile sırrını taşıyan sahneyi sayfa göndermesiyle an. Ayrıntısını rapora taşıma; rapor metinden daha çok yere gidebilir.

Kayıt dışı sözü sahibine geri götür. Cevap «hayır»sa kesilenler dosyasına bile koyma.

Notun yolunu notla birlikte yaz. Kime gideceği, kesilip kesilemeyeceği ve kimin iletebileceği aynı sayfada dursun.

Kesilmiş bir rapor adını taşımasın. Yapımcı bir bölümü ayıklayacaksa, bunu senin bilmen gerekir.

Yabancı metni kendi okurlarına gösterme. Kendi taslağın için kurduğun okur haritası, başkasının taslağına açık değildir.

İş bitince dosyayı sil ve bunu söyle. Okumanın sonu da kapsamın parçasıdır.

Kendi notlarını da koru. Okurken tuttuğun kenar notları da yazarın metninin bir parçasını taşır. Raporu yazınca onları da kaldır.

Bir gün aynı fikre yeniden rastlarsan tarihli sayfana bak. Benzerlik her zaman bir hırsızlık değildir. Ama kayıt yoksa kimse bunu ayıramaz, sen de.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Bir taslağı açmadan önce onun kimin izniyle geldiğini bil.
• Okur onayı yazarın ağzından alınır; aracının bilgisi yetmez.
• Temas kaydı okurun kendi işini okumadan önce tarihle yazar.
• Bağ beyanı tarafsızlık iddia etmez, bağı görünür kılar.
• Okuma kapsamı ücretin neyin karşılığı olduğunu yazar; yeniden yazım ayrı bir iştir.
• Kişi notu sayfa hakkında hiçbir şey söylemez.
• Saygı tam okumak ve sertliği sayfaya yöneltmektir.
• Kayıt dışı söz sahibine sorulmadan malzeme olmaz.
• Not yolu raporun nereye gidip nereye gitmeyeceğini önceden çizer.
• Tanımadığı bir dünyada okur düzeltmez, soru sorar.
• Hukuki bir soru, yazılı bir onayla ve bir hukukçuyla cevaplanır.
• Burcu'nun denemesi: onay gelmeden açılmayan bir dosya, tarihli bir sayfa, başa konan bir beyan ve bir komşunun kapısında sorulan soru.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun masasında bir kapsam sayfası, bir beyan paragrafı ve tarihli bir sayfa duruyor. Yazarın satırı da geldi. Artık dosyayı açabilir. Bir adada geçen bir gerilim, daha kapağı açılmadan bir beklenti uyandırıyor. Ama Burcu bir şeyden çekiniyor. İlk sayfalarda sıkılırsa, bu metin hakkında mı bir şey söyler, kendisi hakkında mı? Gerilimden hoşlanıp hoşlanmaması, bu senaryonun neyi amaçladığını değiştirir mi? Bir sahneyi zayıf bulduğunda, bunu sayfadan bir kanıtla gösterebilecek mi? Sıradaki ders analiz ile beğeni arasındaki fark.