Analiz ile beğeni arasındaki fark

Açılış sahnesi

Akşam, atölye henüz boş. Pencerenin önündeki çaydanlık yeni ısınmaya başlamış. Burcu masaya bir defter bırakıyor. Senaryo çantasında kalıyor, fermuarı kapalı. Defterin ilk sayfasında tek bir kelime var: «Sevmedim.»

Nermin Hanım kelimeye uzun uzun bakıyor. «Bunu mu yazacaksın?»

«Hayır. Ama dün gece son sayfayı çevirince elimden ilk bu çıktı. Saat ikiyi geçiyordu.»

«Neyini sevmedin?»

«Ortalarda bir saldırı var. İki adam iskeleye geliyor. Okumak istemedim. Sayfaları hızlı hızlı çevirdim, bir an önce bitsin diye.»

«En çok neresini sevdin peki?»

«Açılışı. Rüzgâr, dalga, iskelenin lambası. Birkaç sayfa boyunca yalnız hava var. İki kez okudum. Bir cümlesini sesli okudum.»

Nermin Hanım defterin kapağını kapatıyor. «Gerilim izler misin?»

«Pek izlemem. Sinemada şiddet başlayınca gözümü perdeden kaçırırım.»

«Uzun betimlemeyi sever misin?»

Burcu gülüyor. «Biliyorsun.»

«O zaman bu iki cevap önce senden söz ediyor. Senaryonun ne dediğini bir de sayfadan dinle.»

Burcu defteri yeniden açıyor. «Sevmedim»in altına kalın bir çizgi çekiyor. Çizginin altı boş kalıyor.

Beğeni okurun ne yaşadığını söyler; analiz o yaşantının sayfadaki nedenini bulur ve metni kendi amacıyla tartar.

Bu derste ne olacak

Başka bir yazarın senaryosunu Burcu'nun ilk kez okuduğu geceyi ve ertesi günü izleyeceğiz. Kişisel tercihin analizden nerede ayrıldığına bakacağız. Bir metni okurun zevkiyle değil, kendi amacıyla, seslendiği seyirciyle ve türünün beklentisiyle ölçmeyi konuşacağız. Burcu'nun sevdiği bir sayfayı ve sevmediği bir sahneyi aynı yoldan geçireceğiz: beğeni, etki, metindeki neden, yorum, öneri. Senaryonun güçlü yanlarını da aynı dikkatle okuyacağız. Bir yorumun nerede kanıta yaslandığını, nerede yalnız bir tahmin olarak kaldığını ayıracağız. Hiçbir sorunu çözmeyeceğiz. Filmler bir New Mexico kasabasından, kırsalda yalnız duran bir evden, New York'ta uzun bir geceden, uzak bir gezegenin cephesinden ve bir kumarhane şehrinden geliyor.

Sıfır noktası

Her okuma bir tepkiyle başlar. Okur sayfaları çevirirken sıkılır, güler, gerilir. Bir yerde durur, bir cümleyi yeniden okur. Bu tepkiler sahicidir ve değerlidir. Ama kendi başlarına bir analiz sayılmazlar.

Beğeni, okurun metinle karşılaşmasından doğan kişisel bir hükümdür. «Sevdim», «sıkıldım», «bayıldım», «okuyamadım». Bu sözler okurun zevkini, alışkanlıklarını, o geceki yorgunluğunu da taşır. Gerilim izlemeyen bir okur, iyi kurulmuş bir saldırı sahnesinden kaçmak isteyebilir. Uzun betimlemeyi seven bir okur, bir gerilimin ilk sayfalarında oyalanmaktan hoşlanabilir. İkisi de dürüst tepkiler. İkisi de senaryo hakkında ancak yarım bilgi verir.

Analizin sorusu başka: bu metin neye uğraşıyor, bunu başarıyor mu? Ölçü okurdan değil, metinden gelir. Bir gerilim senaryosunu romantik komedinin ölçüsüyle tartmak analiz sayılmaz. Bir sanat filmini aksiyon temposuyla tartmak da sayılmaz.

Bu yüzden analiz işe üç soruyla başlar. Metin ne istiyor? Kime sesleniyor? Hangi türün sözleşmesine giriyor? Bu cevaplar belli olunca okurun tepkisi bir veriye dönüşür. Okurun gerildiği yer, gerilimin işlediği yer olabilir. Okurun dinlendiği yer, gerilimin söndüğü yer olabilir.

Analiz beğeniyi silmez, onu ham malzeme olarak kullanır. Okur önce ne yaşadığını dürüstçe yazar. Sonra o yaşantının sayfadaki nedenini arar. Bulduğu nedeni bir yorumla anlamlandırır. En sonda, gerekiyorsa, yazara bir yön gösterir.

Bu sıra atlanınca iki ayrı yanılgı doğar. Birinde beğeni analiz kılığına girer. «Bu sahne zayıf» cümlesi çoğu zaman «Bu sahneyi sevmedim» demektir. Okur kendi zevkini bir ölçüymüş gibi sunar. Ötekinde analiz beğeniyi bastırır. Okur «nesnel» görünmek için yaşadığını yazmaz. O zaman sıkıldığı, güldüğü, nefesini tuttuğu yerler kaybolur. Oysa analizin bakacağı yerleri en iyi bu tepkiler gösterir.

Kişisel tercih bir kusur da sayılmaz. Her okurun sevdiği türler, sevdiği cümleler, katlanamadığı sahneler vardır. Usta bir okur bunlardan kurtulmaya çalışmaz. Onları bilir ve hesaba katar. Kendi zevkinin nereye çektiğini bilen okur, o çekimi sayfaya karışmadan önce yakalar.

Başkasının senaryosunu okumanın bir zorluğu daha var. Yazar odada olmaz. Okurun cümleleri ona yazılı bir belge olarak ulaşır. Belgede okurun zevki ile metnin sorunu karışık durursa, yazar neyi düzelteceğini bilemez. Bir beğeniyi düzeltilecek bir kusur sanabilir. Ya da gerçek bir sorunu bir okurun zevki diye kenara koyabilir.

Mekanizma

İlk gece

Burcu senaryonun çıktısını bir gece önce mutfak masasında, tek oturuşta okudu. Bir gerilimin ilk sayfalarında sıkılacağını sanıyordu. Sıkılmadı; tersine, ilk sayfalarda kendini kaptırdı. Yanında iki kalem vardı. Kurşun kalemi kendi tepkilerine, mavi kalemi sayfadaki gözlemlere ayırmıştı. Okurken yalnız kurşun kalem dolaştı. Mavi kalem kapağı kapalı, masanın kenarında bekledi. Son sayfadan sonra defterin ilk sayfasına tek kelime düştü.

Senaryonun adı SON SEFER. Yazarının ilk uzun metraj denemesi. Marmara'da adı verilmeyen küçük bir adanın iskelesinde, bir kış gecesi ve ertesi gün geçiyor. Derya otuzlarında, iskelenin çay ocağında gece çalışıyor. Kardeşi Umut'un borcunu kapatmaya uğraşıyor. Son vapurdan inmeyen bir yolcunun bavulu iskelede kalıyor ve içinden para çıkıyor. İki adam o bavulun peşinde.

Atölyeden dönünce Burcu kenar notlarını defterin sol sayfasına geçiriyor. Hepsi kısa: «Çok güzel.» «Sıkıldım.» «Burada güldüm.» «Okumak istemedim.» «Bayıldım.»

Burcu sol sayfanın başına «ben» yazıyor, sağ sayfanın başına «metin». Yağhane'ye gelen notlarda bir başlık itirazını zevk notu diye ayırmıştı. Şimdi aynı ayrımı kendi kalemine uygulamak zorunda.

Metnin istediği

Sağ sayfaya geçmeden önce bir soruya cevap arıyor: bu senaryo ne yapmaya çalışıyor? Cevabı kendi zevkinde değil, sayfalarda arıyor. Sahne başlıklarının çoğu GECE. Olaylar tek bir gecenin içine sıkışmış; sabah olmadan bir şeylerin çözülmesi gerekiyor. Kara mizahlı satırlar gerilimin arasına küçük dozlarla sokulmuş.

Burcu sağ sayfanın en üstüne tek cümle yazıyor. Bir kış gecesi, kapana kısılmış bir kadınla birlikte seyircinin de nefesini tutmak, arada da onu güldürmek. Altına küçük harflerle ekliyor: «sayfadan çıkardım, yazara sormadım.»

Kime, hangi sözleşmeyle

Burcu gerilim izlemeyen biri. Bu senaryonun seslendiği seyirci ise tam o türün seyircisi. Bunu deftere yazmak onu biraz bozuyor. Kendi tepkisi, senaryonun hedef izleyicisinin tepkisi olmayabilir.

Gerilim seyircisi salona belli bir bilgiyle girer. Tehlikenin erken sezdirileceğini, gerilimin basamak basamak artacağını bekler.

Film tür vaadini ilk sahnelerinde kurar. Beklenti ise vaatten önce salondadır. Gerilim seyircisi ilk sayfalarda bir şeyin ters gideceğini sezmek ister. Burcu'nun en çok sevdiği yer tam orası.

Burcu kendini o seyircinin yerine koymayı deniyor. Gerilimi seven, cuma gecesi salona bu yüzden gelmiş biri. Bu kişi poyrazı sever mi? Belki. Ama poyrazın içinde bir tehlike sezmezse ne kadar bekler? Burcu bunu kestiremiyor. Yalnız soruyu yazıyor. Kendi zevkiyle o seyircinin zevki arasında bir mesafe olduğunu bilmek, bir hükümden daha çok işine yarayacak.

Sevilen sayfa

Açılış uzun bir hava betimi. Poyraz iskelenin teneke saçağını yokluyor, dalga tahta direklere vuruyor, iskele lambası rüzgârda sallanıyor. Betim birkaç sayfa sürüyor. Burcu kenara «Çok güzel» yazmıştı. Bir cümlesini gece yüksek sesle okumuştu: «Poyraz, iskelenin tenekelerini birer birer yokluyor.»

Burcu bunun nedenini biliyor. Kendi taslağının ilk sayfasındaki kilit tarifini de bir zamanlar uzun bulmuş, kesmeye kıyamamıştı. Kendi cümlelerine benzeyen cümleleri seviyor.

Betimin ortasında bir başka cümle daha aklına geliyor: yapımcının yazar hakkında yazdığı, kendini epey beğendiğine dair söz. Burcu o sözü bir karta yazıp ters çevirmişti. Kartı çevirmiyor. Betimi yazarın kişiliğiyle değil, salondaki seyircinin sabrıyla tartacak.

Şimdi bu sayfayı adım adım açıyor. Solda beğeni: «Çok güzel.» Sağa önce etkiyi yazıyor: «Okurken yavaşladım, dinlendim, ikinci kez okudum.» Sonra bu etkinin sayfadaki nedenini: «İlk sayfalarda kimse bir şey istemiyor. Derya ancak betimin sonunda görünüyor. Bavul çok daha sonra geliyor.» Ardından yorumunu: «Açılış gerilimden çok yalnızlık kuruyor. Bilinçli olabilir; sayfada bunu söyleyen bir işaret bulamadım.» En sonda öneriyi: «Betimin içinde tehlikenin ilk işareti var mı? Yazara sorulacak.»

Dinlenmek Burcu için bir ödüldü. Gerilim seyircisi için bir bekleyiş olabilir. Aynı etki iki okurda iki ayrı anlam taşıyor. Burcu satırın yanına «hedef izleyici?» yazıyor.

Sevilmeyen sahne

Saldırı sahnesine geçiyor. Solda: «Okumak istemedim.» Sağda etki: «Nefesimi tuttum, sayfaları hızlı çevirdim, sandalyede geri çekildim.»

Nedeni ararken sahneyi bu kez mavi kalemle okuyor. Aksiyon satırları kısa, çoğu tek cümle. Sekans okurun önceden tanıdığı yerlerde geçiyor: çay ocağı, semaverin arkası, bardakların dizildiği raf, iskelenin dar ucu. Derya'nın bardak saydığı ilk sahnelerden beri okur bu küçük odanın neresinin nerede olduğunu biliyor. Saldırı başlayınca bu bilgi işe yarıyor. Okur her kaçışı, her saklanma yerini hemen görüyor.

Burcu'nun sevmediği şey, sahnenin işlediğini gösteren bir iz. Gerilimin istediği tam da bu: nefes tutturmak, okuru kaçmak isteyeceği bir yere kapatmak. Öneri satırına tek kelime yazıyor: «Koru.»

Zincir

İki örnek aynı yoldan geçti. Burcu bu yolu defterin arka kapağına adım adım yazıyor.

Her halka kendi sorusunu taşır. Etki: ne yaşadım? Neden: sayfanın neresi bunu yaptı? Yorum: bu ne anlama geliyor, başka türlü okunabilir mi? Öneri: yazar neye bakabilir? Nedeni bulunmamış bir yorum, zevkin süslü bir hâli olarak kalır. Yoruma dayanmayan bir öneri ise yazarın elinde yalnız bir reçetedir.

Zincirin ilk halkası beğeni, ama zincir orada kalmıyor. Burcu her satırın ucuna sayfa göndermesini de yazıyor: «ilk sayfalar», «ilk yarının sonuna doğru», «saldırının ilk iki sayfası». Bu göndermeler yazarın aynı yeri bulmasını sağlıyor. Göndermesi olmayan bir gözlem, yazarın gözünde yalnız bir izlenim olarak kalır.

Aynı yeri gösterdiklerinde

Bazen beğeni ile analiz aynı yeri işaret eder. Burcu Derya'nın bardak saydığı sahneleri sevdi. Analiz de onları sağlam buluyor. Derya kim olduğunu anlatmıyor, işini yapıyor. Semaveri sabaha hazırlarken okur onun yorgunluğunu da titizliğini de görüyor. Son görüntüyü de sevdi: boş iskele, sallanan bir ip.

Burcu bunları da zincirden geçiriyor. Beğendiği yerin gerekçesi yazılınca yazar neyi koruması gerektiğini öğrenir. «Güzel» kelimesi ise yazara hiçbir şey öğretmez.

Yatmadan önce defteri baştan karıştırıyor. Sol sayfa hâlâ kısa sözlerle dolu. Sağ sayfa uzamış. İlk sayfadaki «Sevmedim» yerinde duruyor, ama artık hiçbir hükmün başında değil.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Beğeniyi önce yaz, sonra kenara koy. İlk tepkiyi silmeye çalışma. Okumanın en taze verisi odur. Yalnız onu analizin başlığına değil, ayrı bir sayfaya yaz.

Okuma koşulunu da kaydet. Gece mi okudun, yorgun muydun, bir oturuşta mı bitirdin? Sıkılma bazen sayfadan, bazen saatten gelir. Koşulu yazmazsan ikisini ayıramazsın.

Ölçüyü metinden al. Metnin amacını tek cümlede topla. O cümleyi senaryonun kendi sayfalarına dayandır. Yazarın niyetini tahmin ettiğin yerde «tahmin» de.

Kendi türünü bil. Hangi türleri izlediğini, hangilerinden kaçtığını bir kez kâğıda dök. Kaçtığın türün senaryosunu okurken tepkini iki kez tart.

Hedef izleyiciyle kendini karıştırma. Senaryonun seslendiği seyirci sen olmayabilirsin. Onun yerine okumaya çalış, ama onun adına hüküm verme.

Kendi sesine benzeyen sayfaya dikkat et. Kendi cümlelerine benzeyen bir betim seni kolayca kayırır. Okurken içinden «bunu ben yazmış olabilirdim» diyorsan, o sayfayı ikinci kez, mavi kalemle oku.

Hoşnutsuzluğu ölç, atma. Okumak istemediğin sahne çoğu zaman en çok işleyen sahnedir. Hoşnutsuzluğun bir etki ölçümüdür; nereden geldiğini bul.

Her halkanın sorusunu ayrı tut. Etkiyi yazarken nedeni, nedeni yazarken çözümü düşünme. Halkalar karıştığında okurun zevki sessizce yoruma, yorum da reçeteye dönüşür.

Sıfatları ayıkla. «Zayıf», «güzel», «sıkıcı» gibi sözler beğeninin kılık değiştirmiş hâlidir. Her sıfatı sayfadaki bir olayla ya da bir replikle değiştir.

Yorumu yorum diye işaretle. Kanıtını sayfada gösteremediğin okumayı yine yazabilirsin. Ama yanına bunu açıkça not et. Yazar senin tahminini senin kesin bulgun sanmasın.

Öneriyi soru biçiminde ver. Senaryo başkasının. Öneri bir yön gösterir, yolu yazar seçer. «Şunu çıkar» yerine «bu iş nerede görülüyor?» diye sor.

Güçlü yanı da gerekçesiyle yaz. «Bayıldım» yazarı sevindirir ama ona bir şey öğretmez. Bardak sayan bir kadının neden işlediğini yazarsan yazar neyi koruyacağını bilir.

Okumayı bölme. İlk okumayı tek oturuşta bitir. Ara verirsen tepkilerin ara verdiğin yere göre değişir. Sıkılmanın sayfadan mı, kesintiden mi geldiğini bilemezsin.

İki kalem kullan. Tepkini bir renkle, gözlemini başka bir renkle yaz. Renkler karışmazsa, ertesi sabah hangi satırın sana, hangisinin metne ait olduğunu bir bakışta görürsün.

Ortak yeri de sına. Sevdiğin bir sahne analizde de güçlü çıkabilir. Bu bir rastlantı sayılmaz, ama bir kanıt da sayılmaz. Gerekçeyi yine sayfadan yaz.

Tepki yoğunluğunu not et. «Sıkıldım» ile «elimden bıraktım» aynı şey sayılmaz. Tepkinin ne kadar güçlü olduğu, sorunun ağırlığı hakkında ilk ipucunu verir.

Belgeyi yazarın yerinden oku. Bitirdiğin metni, senaryonun sahibi eline almış gibi baştan geç. Kişisel zevkin hâlâ bir hüküm gibi görünen bir satırda duruyorsa, o satırı sol sayfaya geri taşı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Beğeni okurun yaşadığını söyler; analiz o yaşantının sayfadaki nedenini bulur.
• Beğeni cümlesi metnin kendisinden çok, okurla metnin karşılaşmasını anlatır.
• Kişisel tercih bir kusur sayılmaz; bilinir ve hesaba katılır.
• Analizin ölçüsü metnin amacıdır; amaç metnin kendi sayfalarından okunur.
• Tür beklentisi seyircinin filme önceden taşıdığı bilgidir; aynı etki farklı beklentilerde farklı anlam taşır.
• Okur her zaman hedef izleyici olmaz.
• Kayırılan sayfa okurun zevkine yakın olduğu için sorununu gizler.
• Sevimsiz güç okurun hoşlanmadığı ama amacı yerine getiren öğedir.
• Analiz zinciri beğeniden etkiye, nedene, yoruma ve öneriye ilerler.
• Yorum kanıtıyla yazılır; kanıtı olmayan yorum açıkça işaretlenir.
• Öneri yazara bir yön gösterir; çözümü yazar seçer.
• Güçlü yan da gerekçesiyle yazılır ki yazar neyi koruyacağını bilsin.
• Burcu'nun denemesi: açılışa bir soru, saldırı sahnesine «Koru.»

Sonraki derse köprü

İki örnek, Burcu'nun defterinde zincirin sonuna kadar yürüdü. Biri sevdiği sayfaydı, öbürü sevmediği sahne. Ama senaryoda yüzlerce satır var: dalgalar, virgüller, kamera komutları, bavulun geldiği sayfa. Bunların hangisine önce bakılmalı? Bir betimin cümleleri, filmin konsepti ve yapısı tartılmadan düzeltilebilir mi? Gece yazılan ilk tepkiler, ikinci okumanın gürültüsünde kaybolmadan nerede saklanır? Sıradaki ders analiz sırası: ilk okuma deneyiminden başlayıp geniş sorulardan dar sorulara, sayfanın biçimine kadar inen yol.