Etkili sinopsis yazmak

Açılış sahnesi

Burcu raporun sinopsis bölümünü yüksek sesle okuyor. Masadakiler SON SEFER'i hiç okumadı. Hikâyeyi yalnız bu sayfadan öğrenecekler, tıpkı yapımcı gibi.

«SON SEFER ne yazık ki uzun bir hava betimiyle açılır. Bavul ancak otuzuncu sayfa civarında gelir.»

Selim kaşlarını kaldırıyor ama susuyor. Burcu okumayı sürdürüyor. Derya ikinci yarıda edilgenleşir. Sürücü yine bir martıyla uğraşır. Hayri'nin eski polis olduğu, hiç hazırlanmadan ortaya çıkar. Son paragrafa geliyor: «Finalde, tamamen tesadüfen, bir sahil güvenlik teknesi gelir ve her şeyi çözer.»

Nermin Hanım Emre'ye dönüyor. «Anlat bakalım. Bu film ne?»

Emre düşünüyor. «Bir kadın bir bavul buluyor. Sonra... kötü bir film oluyor galiba.»

Selim gülüyor. «Ben de onu öğrendim. Kadının adını unuttum ama filmin kötü olduğunu biliyorum.»

Burcu sayfaya bakıyor. Yazdığı her bulgu doğru. Her biri analiz dosyasında kanıtıyla duruyor. Ama dinleyenlerin aklında bir hikâye kalmamış, bir hüküm kalmış. Raporun yorum bölümü daha yazılmadı. Hüküm şimdiden içeri girmiş. Burcu bunu kendi sesinden duyunca fark ediyor; kâğıt üstünde fark etmemişti.

Nermin Hanım kâğıdı masanın üstünden Burcu'nun önüne itiyor. «Yazar bunu okuyunca kendi hikâyesini mi tanır, senin fikrini mi?»

Raporun sinopsisi olayları anlatır ve hükmü yoruma bırakır; onu bitiren okur hikâyeyi bilmeli, okurun fikrini değil.

Bu derste ne olacak

Burcu'nun raporundaki sinopsis bölümünü birlikte yazacağız. İlk taslağın neden bir hükme dönüştüğünü göreceğiz. Sonra sinopsisi olayların sırasıyla yeniden kuracağız. Başkarakteri, amacını, önündeki engelleri ve dönüm noktalarını cümlelere yerleştireceğiz. Finalin nasıl açıkça yazıldığına bakacağız. Hangi ayrıntının sinopsisten çıkıp yoruma gittiğini konuşacağız. İki ters tehlikeyi birbirinden ayıracağız: analizin sinopsise sızması ve okurun metni sessizce düzeltmesi. Sinopsisin raporu okuyan iki kişiye, yapımcıya ve yazara, aynı anda nasıl hizmet ettiğini de soracağız. Sonunda sinopsisin son hâli tek parça duracak. Filmler havada iki uçağın arasından, karlı bir ormandan, geleceğe uzanan bir savaştan, eski bir mezarlıktan ve ormandaki bir kulübeden geliyor.

Sıfır noktası

Sinopsis bir hikâyeyi düzyazıyla, sonu dahil anlatır. Onu yazar da yazabilir, metni okuyan biri de. İki metin aynı biçimde görünür, ama işleri farklıdır.

Yazar kendi sinopsisini çoğu zaman metni tanıtmak için yazar. Hikâyesini en iyi hâliyle anlatır. Bir sahneyi büyütür, bir zayıflığı geçiştirir. Bu onun hakkıdır. Okurun sinopsisi ise bir raporun içinde durur. Yapımcı metni açmadan hikâyeyi oradan öğrenir. Raporun geri kalanı da o hikâyeye dayanır. Yorum «ikinci yarıda Derya edilgenleşiyor» dediğinde, yapımcı ikinci yarıda ne olduğunu sinopsisten bilmelidir.

Bu yüzden rapordaki sinopsisin tek bir görevi var: olanı anlatmak. Neyin iyi, neyin aksak olduğunu söylemez. Merak da uyandırmaz. Okurunu bir sonraki sayfaya çekmeye uğraşmaz. Okur onu bitirince filmin başından sonuna ne olduğunu bilir.

Biçimi de buna göre sadedir. Çoğu raporda sinopsis birkaç paragraftır ve bir sayfayı geçmez. Geniş zamanla yazılır: Derya bavulu açar, adamlar gelir. Olaylar okurun gözü önünde sırayla olur. Başkarakter ilk cümlelerde adıyla girer. Yan kişiler ya adıyla ya da rolüyle anılır.

Bu kulağa kolay gelir. Ama sinopsisi yazan kişi metni en iyi tanıyan kişidir. Analizi de yeni bitirmiştir. Her sahnenin nerede aksadığını biliyor. Bildiği şey cümlelerine sızar. Bir sıfat, bir zarf, bir «yine», bir «ancak». Okur farkına varmadan yorumu sinopsisin içine taşır.

Ters yönde de bir kayma olur. Okur metni anlatırken onu toparlar. Eksik bir gerekçeyi kendisi tamamlar. Belirsiz bir anı netleştirir. Sinopsis metinden daha iyi bir hikâye anlatır. Yapımcı bu sinopsisi okuyup sorunları yorumda görünce şaşırır. Sinopsiste hepsi yerli yerindeydi.

Raporu yazar da okuyacaksa sinopsisin bir işi daha var. Yazar hikâyesini zaten biliyor. Sinopsiste kendi hikâyesinin bir okurun aklında nasıl kaldığını görür. Okur bir yeri yanlış anlamışsa, yazar bunu da bilmek ister.

İyi bir rapor sinopsisinin ölçüsü bu yüzden basit. Metni okumuş biri onu okuyunca «evet, bu oydu» der. Metni okumamış biri onu okuyunca hikâyeyi başkasına anlatabilir. Okurun kendisi ise sinopsiste görünmez.

Mekanizma

Raporun içindeki sinopsis

Burcu raporun öbür başlıklarına bakıyor: değerlendirme tablosu, notlar, ilk sayfadaki tavsiye kutusu. Hepsi bir hikâyeye gönderme yapacak. Martı sahneleri yorumda anılacak, orta noktadaki telefon da. Yapımcı bu sahnelerin yerini sinopsisten bilmeli.

Emre itiraz ediyor. «Yapımcı zaten yorumu okuyacak. Sinopsiste de söylesen ne olur?»

«Yapımcı hükmü iki kez okur. İkincisinde kanıtı aramaz, çünkü ikna olmuştur.»

Sızıntı

Burcu taslağın üstünden kırmızı kalemle geçiyor. «Ne yazık ki» çıkıyor. «Uzun bir hava betimi» çıkıyor; açılışın uzunluğu bir olay değil. «Ancak otuzuncu sayfa civarında» da çıkıyor. Sayfa yeri bir ölçü, ölçü de bir bulgu.

«Edilgenleşir» kelimesinde duruyor. Olay değil, teşhis bu. Sinopsis teşhisi değil, teşhisin dayandığı olayı yazar. Umut'un ablasına danışmadan adamların yanına gitmesi bir olay. Okur onu okuyunca teşhisi kendisi kurabilir.

En zor kelime «tesadüfen». Selim bunun bir olgu olduğunu söylüyor. «Tekneyi gerçekten kimse çağırmıyor.» Burcu kabul ediyor. Ama «tesadüf» kelimesi bir kusurun adı. Sinopsis tekneyi geldiği gibi yazar: oradan geçen bir tekne iskeleye yanaşır. Teknenin önceki sayfalarda hiç görünmediği yoruma kalır.

«Her şeyi çözer» de çıkıyor. Tekne her şeyi çözmüyor. Borç olduğu yerde duruyor.

Adlandırmalar da sızar. Taslakta adamlar bir yerde «iki tip» diye geçiyor. Bu bir küçümseme, metindeki adları değil. Senaryo onlara «takım elbiseli» ve «sürücü» diyor. Sinopsis de iki adam der.

Olayların sırası

SON SEFER bir kış gecesinde başlıyor, ertesi gün bitiyor. Burcu çapaları buna göre seçiyor. O gece. Gecenin sonunda. Ertesi sabah. Sayfa numarası hiçbir cümlede kalmıyor.

Metnin bir sahnesinde gündüz ile gece birbirine karışıyor. Burcu bunu sinopsise taşımıyor. Hikâyenin zamanı belli, karışıklık yazımın hatası. Çapa hikâyeyi izler, hatayı değil.

Telefon da bir sıra sorusu getiriyor. Arayan geçmişte olan bir şeyi anlatıyor. Burcu o geçmişi sinopsisin başına almıyor. Derya onu gecenin sonunda öğreniyor, okur da orada öğreniyor.

Kimin cümlesi

Taslakta «bavul tezgâhın altına saklanır» yazıyor. Edilgen cümle Derya'nın ilk yarıdaki hamlesini siliyor. Burcu öznesini geri koyuyor: Derya bavulu tezgâhın altına sürer. Adamları Hayri'nin kulübesine o yollar.

İkinci yarıda tersi oluyor. Taslakta «Derya ile Umut adamlarla buluşmaya karar verir» yazıyor. Metinde kararı Umut tek başına veriyor. Burcu cümleyi Umut'a veriyor. Sinopsis Derya'yı ilk yarıda olduğundan küçük, ikinci yarıda olduğundan büyük göstermemeli.

Düzeltilmiş hikâye

Taslakta bir cümle daha var: «Adamlar bavulu geri almak için adaya gelmiştir.» Burcu bunu nereden bildiğini kendine soruyor. Metin adamların neden geldiğini söylemiyor. Telefon bile söylemiyor. «Geri almak» bir sahiplik, sahiplik de Burcu'nun tahmini.

Emre'nin aklına bir kurtarma geliyor: sahil güvenliği bir cümleyle erkenden anmak. Bir devriye teknesi, bir anons. «O zaman final hazırlanmış olur.» Nermin Hanım kalemini bırakıyor. «Sinopsis hazırlanmış olur. Metin değil.»

Kalanlar

Martılar sinopsiste yok. Hikâyede bir şey değiştirmiyorlar. Ama gerilimi iki kez söndürüyorlar ve bu bir bulgu. Burcu onları yorum için ayrı bir kâğıda alıyor. Kamera satırları da oraya gidiyor. Gündüzle gecenin karıştığı sahne de.

Borç ise sinopsiste kalıyor. Derya'nın amacını o kuruyor. Son sayfalarda borçtan hiç söz edilmemesi ise sinopsise girmiyor. Bir yokluğu anlatmak, yokluğa dikkat çekmektir. O da yoruma devrediliyor.

Övgü de aynı yoldan gider. Taslakta saldırı sahnesinin önünde «sağlam kurulmuş» yazıyordu. Çay ocağında bardak sayılması da uzun bir cümleyle anlatılıyordu, çünkü Burcu onu seviyor. Burcu'nun iki yargısı da yerinde. Yine de birer yargı. Saldırı sinopsiste bir olay olarak kalıyor. Bardaklar ise güçlü yanların listesine gidiyor.

Hayri'nin eski polisliği küçük bir cümleyle kalıyor. Metinde olan bir bilgi, ve bir konuşmada açılıyor. Hazırlanmamış olması ise yorumun konusu.

Son hâl

Burcu sinopsisi baştan yazıyor. Analiz dosyasını kapatıyor, yalnız senaryoyu açık tutuyor. Sonra yeniden, sesli okuyor.

Kış. Marmara'da, adı geçmeyen küçük bir ada. Derya iskelenin çay ocağında gece çalışır. Bahşişlerini her gece bir zarfa ayırır; para kardeşi Umut'un borcuna gidecektir.

O gece son vapur kalktıktan sonra iskelede sahipsiz bir bavul kalır. Bir yolcu vapurdan inmemiş, bavulu inmiştir. Derya bavulu açar ve içinde para bulur. Parayı sabaha kadar elinde tutmaya karar verir. Bir süre sonra çay ocağının önüne bir araba yanaşır. Derya bavulu tezgâhın altına sürer. İçeri giren iki adam inmeyen yolcuyu sorar. Derya onları iskele görevlisi Hayri'nin kulübesine yollar. Gecenin sonunda telefon çalar. Arayan adını vermez. İnmeyen yolcuyu tanıtır, paranın kimden kaldığını anlatır.

Ertesi sabah adamlar iskeleyi arar, sonra Hayri'nin kapısına gider. Umut adaya gelir. Adamlar çay ocağında Derya'ya saldırır, Derya karşılık verir. Bundan sonra bavulla ilgili kararları Umut verir. Bir konuşmada Hayri'nin yıllar önce polis olduğu öğrenilir. Umut, ablasına danışmadan iki adamla buluşmaya gider.

Umut ile iki adam iskelede karşı karşıya gelir. Derya da oradadır. O sırada oradan geçmekte olan bir sahil güvenlik teknesi iskeleye yanaşır, projektörü tahtaları tarar. Bavul sahil güvenliğe kalır. Derya olanları iskelenin kenarından izler. Son görüntüde iskele boştur; bir direğe bağlı ip rüzgârda sallanır.

Emre dinledikten sonra hikâyeyi kendi sözleriyle anlatıyor. Derya'nın adını, borcu, bavulu, telefonu, Umut'u ve tekneyi sırasıyla sayıyor. Filmin iyi ya da kötü olduğuna dair tek kelime etmiyor. Bilmiyor.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Sinopsisi analiz dosyası kapalıyken yaz. Senaryo açık dursun, bulgular dursun. Dosyadaki her kelime cümleye sızmaya hazır bekler.

Her sıfata bir kamera sor. Kamera bu sıfatı görebilir mi? «Kış» görülür, «uzun» görülmez. Görülmeyen sıfat çoğu zaman okurun ölçüsüdür.

Olgu ile kategorinin adını ayır. «Oradan geçen bir tekne» bir olgu. «Tesadüf» o olgunun kategorisi. Kategori bir hükümdür, bir kusurun adını taşır.

Bulgunun dayandığı olayı sinopsiste bırak. Hükmü çıkarırken olayı da çıkarırsan onarıcı sinopsise kayarsın. Umut'un buluşmaya tek başına gitmesi sinopsiste kalmalı. Yorum ona dayanacak.

Öznelerin listesini çıkar. Sinopsisin cümlelerinin öznelerini alt alta yaz. Liste hikâyenin kime ait olduğunu gösterir. Sonra aynı listeyi senaryodan çıkar. İki liste ayrılıyorsa sinopsis yanlış kişiyi anlatıyor.

İlk cümleyi bir durumla aç, bir havayla değil. Senaryo rüzgârla açılabilir. Sinopsis Derya ile, çay ocağıyla ve borçla açılır. Okur ilk paragrafta kimi izleyeceğini ve neyin onu orada tuttuğunu bilmeli.

Amacı bir eylem olarak yaz. «Derya parayı istiyor» bir arzu. «Parayı sabaha kadar elinde tutmaya karar verir» bir karar. Engeller de bu kararın karşısına eylemle gelir: bir araba yanaşır, iki adam bir yolcuyu sorar.

Metin belirsizse belirsiz yaz. Arayan adını vermiyorsa sinopsis de vermez. Ama «belirsiz kalır» diye de işaretlemez. Belirsizliği adlandırmak onu bir bulguya çevirir.

Metin açıksa açık yaz. Final bir şeyi saklamıyorsa sinopsis de saklamaz. Okurun nezaketi, yazarın vermediği bir gizi yaratmak değildir.

Sinopsisi yazarın gözüyle bir kez oku. Yazar onu kendi hikâyesinin aynası olarak okuyacak. Yanlış anladığın bir yer varsa ya senin okuman aksıyor ya metin o yeri taşımıyor. İki ihtimal de yazarı ilgilendirir; yeri yorumdur.

Kısa sinopsisi raporun ölçüsüne göre kes. Raporun en uzun bölümü sinopsis olmamalı. Yapımcı hikâyeyi öğrenmek için okur, hükmü öğrenmek için devam eder.

Ad bütçesini başkarakterin çevresine harca. SON SEFER'de üç ad yeter: Derya, Umut, Hayri. İki adam rolleriyle anılır. Adı olan her yeni kişi okurdan bir dikkat ister.

Tonu sıfatla değil olayla taşı. Gerilim kelimesi sinopsiste geçmeden de görünür: bir araba yanaşır, bir bavul tezgâhın altına sürülür. Tür zaten raporun üst bilgisinde yazılı.

Dönüm noktalarına kendi cümlelerini ver. Sıradan bir olay ile hikâyeyi çeviren olay aynı ağırlıkta durursa okur farkı göremez. Bavulun bulunuşu, telefon ve Umut'un tek başına gidişi ayrı cümleler alır. Çay demlemek almaz.

Bağlaçları denetle. «Sonra» olayları yalnız dizer. «Bu yüzden» bir neden iddia eder. Metin o nedeni kurmadıysa, bağlaç sessiz bir onarımdır.

Sinopsis metnin bittiği yerde biter. Son görüntüden sonra bir sonuç cümlesi eklenmez. «Böylece» diye başlayan bir kapanış, okurun yorumudur.

Kendi beğenini en son ara. Burcu bu metni sevmedi. Sinopsisi bitirince bunu bir kez daha soruyor: hangi cümle bunu ele veriyor? Bulduğu cümleyi siliyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Rapor sinopsisi okurun kendi sözleriyle, sonu dahil ve hükümsüz yazdığı olay anlatımıdır.
• Raporun öbür bölümleri sinopsise dayanır; yapımcı hikâyeyi oradan öğrenir.
• Hüküm sızıntısı sıfatla, zarfla, karşılaştırmayla ya da sayımla içeri girer.
• Bir kusurun adı sinopsiste kalmaz; kusurun dayandığı olay kalır.
• Zaman çapaları sırayı hikâyenin zamanına bağlar, sayfa numarasına değil.
• Özne sadakati her olayı, metinde onu yapan kişiye verir.
• Amaç ve engeller eylemle yazılır; başkarakter ilk paragrafta girer.
• Onarıcı sinopsis metnin boşluklarını doldurur ve metni olduğundan iyi gösterir.
• Devredilen ayrıntı atılmaz; yorumda ya da notlarda yer alır.
• Dönüm noktaları kendi cümlelerini alır; bağlaç metnin kurmadığı bir nedeni iddia etmez.
• Final açıkça yazılır; metin belirsizse sinopsis de belirsiz kalır.
• Sinopsis son görüntüyle biter, bir sonuç cümlesiyle değil.

Sonraki derse köprü

Sinopsis olayları anlattı. Kırmızı kalemin sildiği her şey ise ayrı bir kâğıtta bekliyor: martılar, kamera satırları, teknenin kimse çağırmadan gelişi, borcun son sayfalardaki yokluğu. Sinopsiste yeri olmayan bu hükümler raporun başka bir sayfasında bir dereceye dönüşecek. Önce her birinin hangi başlığa ait olduğu bulunmalı. Martılar tonun mu sorunu, yapının mı? Kamera satırları teknik sunumda mı tartılır? Konsepti güçlü, yürütmesi aksak bir metne tek bir derece yetebilir mi? Sıradaki ders değerlendirme ölçütleri.