Etik uyarlama

Açılış sahnesi

Nezihe Hanım KAR OKULU dosyasını masaya geri bırakıyor. Sayfaların kenarında kurşun kalemle küçük onay işaretleri var. Köyün adı hiçbir yerde geçmiyor. Saim'in kimlerden toplandığı jenerikte yazılı. Ateşlenen çocuğun adı filmde hiç anılmıyor. Münevver Hanım'ın izni kâğıtta.

«Benim açımdan önünüzde bir engel görmüyorum,» diyor.

Selim arkasına yaslanıyor. Emre çekim takvimini açıyor bile.

Tam o sırada Selim'in telefonu titriyor. Arayan, köyün bugünkü muhtarı Kadriye Hanım. Münevver Hanım ona filmden söz etmiş. Selim telefonu hoparlöre alıyor.

Kadriye Hanım selamı kısa kesip sözü dolandırmadan soruyor. «Bizi yine yoksul mu göstereceksiniz?»

Birkaç kış önce köye bir televizyon ekibi gelmiş. Yalnız çökmüş damları, yamalı çorapları, çamurlu yolu çekmişler. Köyde o yayını kimse bir daha açmamış.

Telefon kapanınca masada kimse konuşmuyor. Emre takvimi sessizce kapatıyor.

Selim Nezihe Hanım'a dönüyor. «Bu sorunun da hukuki bir cevabı var mı?»

Nezihe Hanım çantasını topluyor. «Ben size neyin risk olduğunu söyleyebilirim. Neyin doğru olduğunu söyleyemem. O kısım sizin.»

Bir uyarlamanın yasal olması, anlattığı insanlara karşı adil olduğunu göstermez; o ikinci soruyu yazar kendisi sorar.

Bu derste ne olacak

Nezihe Hanım'ın onayı ile Kadriye Hanım'ın sorusu arasındaki boşlukta çalışacağız. Önce bir kaynağın doğduğu yeri ve onu bugün yaşatan insanları tanıyacağız. KAR OKULU'nun köyünü kentten gelen bir gözle değil, kendi içinden görmeyi deneyeceğiz. Selim'in Deli Dumrul taslağında inançla ilgili anlara nasıl dokunulacağını tartacağız. KOMŞU PAYI'nın cenaze sayfalarını bir danışmana okutacağız. Sonra kazancın kime döndüğünü, kalemin kimin elinde durduğunu ve adların nereye yazıldığını soracağız. Örnekler bir marangoz tezgâhından, buz tutmuş bir denizden, Oklahoma'da fırtınalı bir akşamdan, Kyoto'da bir köprüden ve Mumbai'de bir helâ çukurundan geliyor.

Sıfır noktası

Hukuk bir uyarlamaya belli sorular sorar. Bu eseri kullanma iznin var mı? Film yaşayan birinin adını, onurunu ya da özel hayatını zedeliyor mu? Bu soruların cevabı belgelerde ve bir hukukçunun masasında bulunur. Cevaplar ülkeden ülkeye değişir. Burada söylenenler hukuki bir görüş sayılmaz.

Hukukun hiç sormadığı sorular da var. Bu hikâye kimden geliyor? Onu bugün kim yaşatıyor? Film bittiğinde anlatılan insanların elinde ne kalacak? Seyirci onları nasıl hatırlayacak? Bu soruların hiçbiri bir sözleşmeyle kapanmaz.

KAR OKULU bu aralığın tam ortasında duruyor. Nezihe Hanım dosyada bir engel görmüyor. Kadriye Hanım ise eski bir yara görüyor. İkisi aynı anda haklı olabilir. Biri bir riskin ölçüsünü veriyor. Öbürü bir köyün hatırasını taşıyor.

Bu aralık yalnız gerçek olaylarda açılmaz. Hakları temiz bir romanda da açılır. Kamu malı sayılan bir halk anlatısında belki en geniş hâliyle açılır. Kimsenin izni gerekmeyen bir metin, birçok insanın saygısını taşıyor olabilir.

Kaynağın bir de doğduğu yer var. Bir anlatı bir köyde, bir inancın içinde, bir dönemin yarasında doğar. O yerden koparılınca kelimeler aynı kalır ama ağırlıkları değişir. Bir köyün kışı, dışarıdan gelen biri için bir manzaradır. İçeride yaşayan için bir hafızadır. Yaşanmış bir deneyimi anlatmak, o hafızayı ödünç almaktır. Ödünç alınan şeyin sahibine sorulur.

Etik kararlar estetik kararlarla karıştırılmamalı. Bir köy perdede yoksul da görünebilir, varlıklı da. İkisi de dürüst bir film doğurabilir. Bu dersin ölçüsü başka yerde. Anlatılan insanların sözü dinlendi mi? Kazancın bir kısmı onlara döndü mü? Adları istedikleri yerde mi? Bunlar sorulabilir, yazılabilir, sonradan da denetlenebilir.

Bir de yazarın yeri var. Senarist çoğu zaman anlattığı topluluğun dışından gelir. Bu onu susturmaz. Ama ona bir ödev verir: bilmediğini bilmek ve bilenlere sormak.

Mekanizma

Kaynağı bugün kim yaşatıyor

Selim'in masasında Dede Korkut kitabı duruyor. Deli Dumrul'un hikâyesi kimsenin değil gibi görünüyor. Selim bunu bir serbestlik olarak okuyor. Anlatıyı istediği yöne bükebileceğini düşünüyor.

Sonra bir halkbilimciye, Mehlika Hanım'a yazıyor. Cevap kısa geliyor. Bu hikâyeler yalnız kitapta yaşamıyor. Bazı evlerde hâlâ anlatılıyor. Bazı sözleri bugün de saygıyla tekrarlanıyor. İçlerinde anıldığında sesi alçaltılan adlar var.

Dumrul'un hikâyesinde de böyle bir ad var: Azrail. Selim'in ilk taslağında Azrail kapıdan bir korku filmi yaratığı gibi giriyor. Mum titriyor, kemikler çatırdıyor, ses birden yükseliyor. Dumrul'un Tanrı'ya yalvarışı da bu gürültünün altında fısıltıyla geçiyor.

Mehlika Hanım sahneyi okuyunca bir soru soruyor. «Bu hikâyeyi dinleyerek büyümüş biri salonda otursa ne görür?» Kendisi cevaplıyor. O seyirci için Azrail bir canavar değil, bir melek.

Selim sahneyi silmiyor, yönünü değiştiriyor. Azrail korkutucu kalıyor, ama yaratık sesleri gidiyor. Oda susuyor. Dumrul'un yalvarışı artık bir ses dokusu değil. Dumrul onu kendi derdi için, kendi sesiyle söylüyor. Kelimeler aynı. Ama bir ürperti efektinden çıkıp bir insanın sözüne dönüşüyor.

İnanç bir filmde sorgulanabilir, tartışılabilir, eleştirilebilir de. Ölçü başka bir yerde. Film o inancı ciddiye alıyor mu, yoksa onu bir süs gibi mi asıyor?

Köye kentten bakmak

Emre KAR OKULU'nun açılışından önceki sayfayı yeniden okuyor. Münevver Hanım çamurlu bir yokuşu tırmanıyor. Yol kenarında yamalı giysili çocuklar duruyor. Bir kadın ona kapıdan bakıyor, sonra kapıyı kapatıyor.

Kadriye Hanım'ın sorusu tam bu sayfaya dokunuyor. Sahnedeki her görüntü kentli bir gözün seçimi. Çamur, yama, kapanan kapı. Köy burada bir yoksunluk manzarası. Öğretmen ise ışık taşıyan kişi.

Atölye bu çerçeveyi sınıyor. Münevver Hanım köye o yıl gelmişti. Onun gözüne köyün yabancı görünmesi doğal. Ama film yalnız onun gözünde kalırsa köy hep yabancı kalır. Burcu bir deneme yapıyor. Aynı yokuşta öğretmene bir çocuk yol gösteriyor. Hangi taşın kaydığını, hangi kapının önünde köpek yattığını biliyor. Bu sahnede bilmeyen kişi öğretmen. Köy ona kendi bilgisini öğretiyor.

Dil de aynı sınavdan geçiyor. Emre köylülerin repliklerini ağır bir ağızla yazmış. Saim'in her cümlesi bir gülümseme bekliyor. Selim bunu işaretliyor. Ağız bir karakterin sesi olabilir. Ama yalnız köylüler ağızla konuşup öğretmen düz konuşursa, seyirci kimin akıllı olduğunu sesten öğrenir.

Bu sayfalar köyde bir okuma için ayrılıyor. Kadriye Hanım ve iki yaşlı kadın onları okuyacak. İtirazları bir veto olmayacak. Ama dosyaya yazılacak.

Danışman kimin adına konuşur

Burcu'nun KOMŞU PAYI taslağında cenaze sabahının sayfaları var. Musalla taşı, helallik, taziye evi. Burcu bunları kendi gördüklerinden yazmış. Şimdi emin olmak istiyor. Sayfaları emekli bir din görevlisine, Lokman Bey'e okutuyor.

Lokman Bey'in notları küçük ve somut. Bir duanın sahnedeki yeri yanlış. Bir hitap fazla resmî. Bir gözlemi ise Burcu'yu şaşırtıyor. Taziye evinde insanlar güler de. Ölenin eski bir şakası hatırlanır, bir hatırası anlatılır. Lokman Bey bunun yadırganmadığını yazıyor.

Notunun sonuna bir uyarı da düşüyor. «Ben kendi bildiğimi yazdım. Başka bir şehirde, başka bir ailede bu sabah başka geçer.»

Bu satır danışmanlığın sınırını gösteriyor. Danışman bilgi verir. Bir topluluğun tamamı adına izin veremez. Tek bir danışman seçmek, onu farkında olmadan bütün bir inancın sözcüsü yapabilir. Burcu ikinci bir okuma istiyor. Cebeci'de yaşamış, annesinin cenazesini kendi evinden kaldırmış bir kadından. İki okuma birbirini tutmazsa ikisi de dosyaya giriyor. Seçimi Burcu yapacak. Ama neyi seçtiğini bilerek yapacak.

Kazanç kime döner

Yapımcı KAR OKULU'nu köyde çekmek istiyor. Gerçek kar, gerçek yokuş, gerçek damlar. Ekip birkaç hafta kalacak, sonra gidecek.

Selim bu tanımı kendi projesine tutuyor. KAR OKULU köyün hatırasından doğdu. Rüstem'in oğlunun kaydı, köylülerin anlattıkları, kazanların ve küreklerin hikâyesi. Film bunların hepsini kente götürecek. Köyde ne kalacak?

Atölye bir liste çıkarıyor, hepsi deneme. Setin işlerinin bir kısmı köyden insanlara verilebilir: yol açmak, yemek pişirmek, eşya taşımak. Film kentteki galadan önce köyde gösterilebilir. Çekimden kalan odun ve sobalar köye bırakılabilir. Kadriye Hanım'a da bir soru gidiyor: köy bu filmden ne ister? Listeyi atölye başlatıyor, köy tamamlayacak.

Bu kararların hiçbiri hukuken zorunlu görünmüyor. Sözleşmeler köye bir şey borçlu olmayabilir. Kazanç payı aralığın etik yakasında duruyor.

Kalem kimin elinde

Burada güç dengesi de görünür oluyor. Hikâyeyi köy yaşadı. Sayfayı ise Emre yazıyor. Kurgu masasında Selim oturacak. Parayı yapımcı koyuyor. Köyün elindeyse yalnız Kadriye Hanım'ın sorusu duruyor.

Atölye bu dengeyi eşitleyemez. Senaryonun bir yazarı olacak. Ama dengeyi görünür kılabilir. Selim bir usul öneriyor. Köyde okunan sayfalar için bir değişiklik istenirse, cevap yazılı gidecek. İstek kabul edilmezse nedeni de yazılacak. Köy itirazının nereye gittiğini bilecek.

Ad nereye yazılır

KAR OKULU'nda bu soru birkaç kez açıldı. Münevver Hanım'ın defteri bir kaynak. Rüstem'in oğlunun kaydı bir kaynak. Ateşlenen çocuk ise filmde kendisinin olmamasını istedi. Atölye onun adını perdede hiç anmamaya karar verdi. Kredi burada bir izin sorusu. Ad yazmak bazen bir onurdur, bazen bir ifşa.

Selim'in Deli Dumrul'unda soru başka biçimde açılıyor. Anlatının çekirdeği kimsenin değil. Ama Selim onu bir hazırlayanın aktarımından okudu. Dipnotlar ona bilmediği kelimeleri öğretti. Aktarımın hak sorusu hukukçunun masasında. Teşekkür ise Selim'in kendi kararı. Jenerikte hazırlayana bir satır açıyor.

KOMŞU PAYI'da kaynak filmin yazarı yaşıyor. Haklarını yapımcıya vermiş, adının nerede geçeceği de sözleşmede yazılı. Burcu bir adım daha öneriyor. Ankara sürümünün ilk taslağı kaynak filmin yazarına gidecek. Onay almak için değil, haber vermek için.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

İki dosya tut. Biri hukukçunun dosyası: izinler, sözleşmeler, riskler. Öbürü etik dosya: kime soruldu, ne cevap verdi, neye uyuldu, neye uyulmadı. İkincisini kimse senden istemez. Ama ilk itiraz geldiğinde elindeki tek cevap odur.

Hukukçuya etik soru sorma. «Bunu yapabilir miyiz?» sorusunun hukuki cevabı ile etik cevabı ayrıdır. Nezihe Hanım ilkine cevap verdi. İkincisi masada kaldı.

Kaynağın bugün kimde yaşadığını sor. Kamu malı bir anlatının da taşıyıcıları vardır. Onları bulmak, hukuken serbest bir metinde nereye dikkatle basacağını gösterir.

İnanca dokunan her sahneye bir soru sor. Bu söz, bu ritüel, bu ad burada neden var? Cevap «ürperti» ya da «atmosfer» ise sahneyi yeniden düşün. Cevap bir karakterin derdi ise yerindedir.

Açılış sayfasını topluluğun gözüyle oku. İlk görüntüler seyirciye bir dünyanın kimin gözünden görüleceğini öğretir. Kentli bir gözle açılan film, köyü sonuna kadar o gözle taşıyabilir.

Bilgiyi topluluğa ver. Bir sahnede kim neyi biliyor? Hep dışarıdan gelen karakter biliyorsa, topluluk yalnız öğrenen kalır. Bilgiyi bir kez de onların eline ver.

Ağzı dengeli dağıt. Yerel konuşma bir sesin dokusudur. Yalnız bir grubun ağzı varsa, o doku bir rütbeye dönüşür.

Tek danışmana yaslanma. Bir kişinin bilgisi değerlidir ama bir halkın bütün sesi değildir. İki okuma birbirini tutmuyorsa, ikisini de yaz ve seçimini bilerek yap.

Danışmana bilgi için git, izin için değil. Danışmanın onayı bir topluluğun onayı yerine geçmez. Ondan ne öğrendiğini yaz. Onu bir kalkan gibi kullanma.

Tanıtım metnini de oku. Film köyü dikkatle anlatabilir. Afiş ve fragman ise «unutulmuş köy» gibi tek bir sloganla o emeği silebilir. Tanıtım metni de anlatılan insanlara okunur.

Kararı tarihiyle yaz. Kime ne sorulduğu, ne cevap geldiği ve neye uyulduğu yazılı durmazsa, yapım el değiştirdiğinde bu sözler de kaybolur.

Kazanç payını çekimden önce konuş. Sonradan kurulan bir vakıf iyi bir şeydir. Ama bir sorunun ardından gelir. Önceden yapılan bir liste, sorunun hiç doğmamasını sağlayabilir.

Listeyi topluluğa tamamlat. Atölyenin önerileri bir başlangıçtır. Köyün ne istediğini köy söyler. Bazen bir okul sobası ister, bazen yalnız doğru gösterilmeyi.

İtirazın gideceği yeri baştan yaz. Bir topluluk sayfaları okuyacaksa, itirazının ne olacağını bilmeli. Kabul edilmeyen bir isteğin nedeni de yazılı gitmeli.

Krediyi sor, varsayma. Bir adı jeneriğe yazmak, sahibinin isteğine bağlıdır. Teşekkür bir nezakettir. Ama sorulmadan verildiğinde bir yük olabilir.

Hukuken gerekmeyen teşekkürü de düşün. Bir aktarımı hazırlayanın, bir çevirmenin, bir anlatıcının emeği seni o kaynağa ulaştırdıysa, bir satır onun hakkıdır.

Kaynak yaratıcıya haber ver. Hakları satılmış bir eserin yazarı bile uyarlamayı önceden duymak isteyebilir. Haber vermek izin istemek değildir. Ama bir saygı biçimidir.

Estetik tercihi etik kuralla karıştırma. Yoksulluğu göstermek yasak değil. Bir köyü yalnız yoksulluğuyla tanımlamak ise bir seçimdir. O seçimin bedelini kimin ödediğini sor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Hukuk riski ölçer; anlatılan insanlara karşı adaleti yazar kendisi tartar.
• Hukuk–etik aralığı, hakları temiz bir kaynakta bile açık kalabilir.
• Kamu malı bir anlatının da onu bugün yaşatan bir taşıyıcı topluluğu vardır.
• Dekor inancı, kutsal sayılan bir şeyi anlamı için değil ürperti için kullanır.
• Dışarıdan bakış bir topluluğu ziyaretçinin gözünden tanımlar; bilgiyi topluluğa vermek bu bakışı kırar.
• Danışmanlık bilgi getirir; tek bir danışmanın sözü bir halkın onayı yerine geçmez.
• Sömürücü uyarlama malzemeyi alıp gider; kazanç payı bir kısmını bilinçli olarak geri döndürür.
• Güç dengesi eşitlenemeyebilir ama görünür kılınabilir.
• Kaynak kredisi sahibinin isteğine bağlıdır; ad anmak bazen onur, bazen ifşadır.
• Estetik seçimler serbesttir; etik ölçü sorulmuş sorular ve tutulmuş sözlerdir.

Sonraki derse köprü

Burcu YAĞHANE'nin ilk sahnesini yazmaya hazırlanıyor. Yapımcı bir teslim günü istedi, takvim şimdiden daralıyor. Ama ilk sahneden önce Burcu'nun kendine yazacağı bir sayfa var. Bu köyü, bu yağhaneyi neden o anlatmalı? Romanı ona teyzesi Dilber Hanım sevdirdi. Bu, başka bir yazarın kolayca bulamayacağı bir erişim mi, yoksa yalnız güzel bir hatıra mı? Haftalar sonra yorulduğunda o sayfa ona neyi hatırlatacak? Sıradaki ders o sayfanın adını koyuyor: proje niyeti.