Bakış rejimi ve görsel iktidar

Açılış: bakmak da bir eylem

Bu kurs boyunca hep aynı soruyu sorduk: izleyici nereye yerleştirilmiş?

Şimdi bir soru daha: kim yerleştirmiş, neden?

Bir eser izleyiciyi yukarıya koyduğunda, ona bir hâkimiyet konumu veriyor. Aşağıya koyduğunda, bir tabiyet konumu. Karşıya koyduğunda, bir eşitlik.

Bu konumlar tarafsız değil. Bir ilişki öneriyorlar ve öneri her zaman birinden geliyor.

Ders bu ilişkiyi çalışıyor. Ama bir uyarıyla başlıyor: bu alan, kanıtsız iddiaların en kolay üretildiği yer. Bu yüzden burada gözlem ile çıkarım arasındaki sınırı korumak, kursun geri kalanından daha zor ve daha önemli.

Bu derste ne olacak

Önce bakışın yönünü ve karşılıklılığını göreceğiz — kim kime bakıyor ve bakış geri dönüyor mu?

Sonra konumun ne önerdiğine geçeceğiz: yükseklik, mesafe ve erişim.

Ardından görünürlük ve görünmezlik sorusuna bakacağız — kimin gösterildiği kadar kimin gösterilmediği.

Son olarak bu okumanın kurallarını çalışacağız. Çünkü buradaki en büyük risk, kanıtsız bir siyasal okuma yapmak.

Sıfır noktası: bir odaya girmek

Bir odaya giriyorsun ve herkes sana bakıyor. Bir şey hissediyorsun.

Şimdi tersini düşün: bir odaya giriyorsun ve kimse bakmıyor. Bambaşka bir şey hissediyorsun.

Üçüncüsü: sen bakıyorsun ve karşındaki bakmıyor. Dördüncüsü: ikiniz de bakıyorsunuz.

Dört farklı ilişki ve hepsi yalnız bakışla kuruldu. Hiç konuşulmadı.

Bir eserde de aynısı oluyor. Bakışın yönü, bir ilişki öneriyor ve öneri gözlemlenebiliyor.

Bakışın yönü ve karşılıklılığı

Bir eserde bakışı okumanın üç sorusu var ve üçü de gözlem.

Figürler nereye bakıyor? Birbirine mi, sahne dışına mı, izleyiciye mi, hiçbir yere mi?

İzleyiciye bakan var mı? Varsa kaç figür ve hangileri?

Bakış karşılıklı mı? İzleyici bakılıyor mu, yoksa yalnız bakıyor mu?

Üçüncüsü en belirleyici. İzleyicinin bakıldığı bir eserde ilişki iki yönlü; bakılmadığı bir eserde tek yönlü.

Tek yönlü bakış, izleyiciyi görünmez bir gözlemci konumuna koyuyor: görüyor ama görünmüyor. Bu konum, bakışa bir üstünlük veriyor.

Karşılıklı bakış ise izleyicinin varlığını kabul ediyor ve o üstünlüğü kaldırıyor.

Konum ne öneriyor

Bu kursta öğrendiğimiz üç ölçü — yükseklik, mesafe, erişim — burada bir ilişki okumasına dönüşüyor.

Yükseklik. İzleyici yukarıdaysa hâkim bir konumda; aşağıdaysa tabi. Aynı hizadaysa eşit.

Mesafe. Yakın bir kadraj yakınlık kuruyor; uzak bir kadraj mesafe.

Erişim. İzleyici sahneye giriyormuş gibi mi konumlanmış, yoksa dışarıda mı tutuluyor?

Üçü birlikte bir ilişki tarifi veriyor ve üçü de ölçülebiliyor.

Ama bir uyarı: bu tarif bir öneri. Eser bir konum öneriyor; izleyicinin onu kabul edip etmediği ayrı bir soru ve gözlemle çıkmıyor.

Bu ayrım, bu dersin en önemli ayrımı. Eserin kurduğu konum gözlem; izleyicinin deneyimi çıkarım.

Görünürlük ve görünmezlik

Bir eserde kimin gösterildiği kadar kimin gösterilmediği de bir bilgi.

Ama burada dikkat gerekiyor: yokluk, ancak bir beklenti varsa kanıt oluyor. Bu kuralı GOR-101.6'da öğrendik ve burada tam olarak geçerli.

Üç adım işe yarıyor.

Bir: kimin gösterildiğini say. Kaç figür var, hangi türden, hangi konumlarda?

İki: beklentiyi kur. Aynı türden eserlerde başka kim gösteriliyor? Bu sahnede kimin bulunması beklenirdi?

Üç: farkı yaz. Beklenti ile gerçek arasındaki fark neyse, bulgu o.

İkinci adım olmadan üçüncü adım yapılamıyor. Bir eserde birinin bulunmaması, ancak benzer eserlerde bulunuyorsa anlamlı.

Bu, kanıtsız iddiaya karşı en güçlü koruma: karşılaştırma yapmadan yokluk iddiası kurulamıyor.

Kim için yapıldı: hedef izleyici

Bir eserin kime yönelik olduğu, çoğu zaman biçiminden çıkarılabiliyor.

Dört ipucu var.

Ölçek. Küçük ve elde tutulan bir nesne tekil bir izleyici; büyük ve yüksek bir yüzey kalabalık bir izleyici öngörüyor.

Erişim. Nesne nerede duruyordu? Bir iç odada mı, bir meydanda mı?

Okunabilirlik. Ayrıntılar uzaktan okunuyor mu? Yazı var mı ve kim okuyabilir?

Malzeme değeri. Pahalı malzeme sınırlı bir çevre; ucuz ve yaygın malzeme geniş bir dolaşım öneriyor.

Bu dördü birlikte hedef izleyici hakkında sağlam bir tahmin veriyor. Ve tahmin olduğu yazılmak zorunda.

Bir de sınır: bir eserin kime yönelik yapıldığı ile kimin gördüğü aynı şey değil. İkincisi belge gerektiriyor.

Bakışın kaydedilmesi

Bazı eserler bakışın kendisini konu ediniyor: içlerinde bakan figürler var ve izleyici onların bakışını izliyor.

Bu, bir tür ikinci katman kuruyor.

İzleyen figür. Sahnede bir figür bir olaya bakıyor. İzleyici hem olayı hem izleyeni görüyor.

Aynadaki bakış. Bir yansımada başka bir bakış görünüyor.

Kadraj dışına bakan figür. Sahnede biri, görüntünün dışında bir şeye bakıyor. Görünmeyen bir alan ima ediliyor.

Üçü de izleyiciyi bir bakış zincirinin parçası hâline getiriyor. Ve zincirin nerede başladığı, çoğu zaman kompozisyonun asıl sorusu.

Bu tür eserlerde okuma yöntemi: bakışları ok olarak çiz ve zinciri izle. Nerede başlıyor, nerede bitiyor, kapanıyor mu?

Sergileme bir bakış rejimi kuruyor

Bir eserin bugün nasıl sunulduğu da bir konum öneriyor ve bu, esere ait değil.

Beş karar bunu belirliyor.

Yükseklik. Göz hizası mı, yukarısı mı, aşağısı mı?

Mesafe. İzleyici ne kadar yaklaşabiliyor? Bariyer var mı?

Yalıtma. Eser tek başına mı, bir grubun içinde mi?

Aydınlatma. Vurgulanıyor mu, yoksa nötr mü?

Etiket. Ne söyleniyor, ne söylenmiyor, hangi dilde?

Bu beşi, HAZ-003'te müze okuryazarlığı olarak çalışılmıştı. Burada mekân açısından yeniden karşımıza çıkıyor.

Sonuç şu: bir müzede yaşadığın deneyimin bir bölümü esere, bir bölümü sergilemeye ait. İkisini ayırmak, bu kursun son ve en pratik disiplini.

Kim yaptırdı: sipariş ve konum

Bir eserin izleyiciye önerdiği konumu belirleyen şey çoğu zaman kimin sipariş ettiği.

Bu bilgi gözlemle çıkmıyor; belge gerektiriyor. Ama varsa, konum okumasını bambaşka bir düzeye taşıyor.

Üç durum ayırt ediliyor.

Sipariş belgesi var. Sözleşme, vakfiye ya da kayıt bulunuyor. Kimin ne istediği doğrudan okunabiliyor.

Sipariş dolaylı biliniyor. Eserde bir arma, bir yazı ya da bir portre var. Kanıt eserin içinde.

Bilinmiyor. Ne belge ne iç kanıt var. Bu durumda konum okuması yalnız eserin kendi düzenine dayanabiliyor.

Üçüncü durum en yaygın olanı ve çoğu zaman yazıda gizleniyor. "Bu eser şu mesajı vermek için yapıldı" cümlesi, sipariş bilinmiyorsa doğrulanamaz bir iddia.

Sağlam yol şu: siparişi bilmiyorsan, eserin kurduğu konumu tarif et ve orada dur. Tarif kendi başına değerli; niyete geçmek ayrı bir kanıt istiyor.

İzleyicinin direnci

Şimdiye kadar eserin izleyiciyi nasıl konumlandırdığını konuştuk. Ama izleyici pasif değil.

Üç direnç biçimi var ve üçü de tarihsel olarak gözlemlenebiliyor.

Farklı okuma. Aynı eser, farklı izleyiciler tarafından farklı okunuyor. Önerilen konum kabul edilmiyor.

Fiziksel müdahale. Eserler değiştiriliyor, kazınıyor, örtülüyor, taşınıyor. Bunlar birer okuma kaydı.

Yeniden kullanım. Bir eser başka bir bağlama taşınıyor ve orada başka bir iş görüyor.

İkincisi özellikle değerli, çünkü fiziksel bir iz bırakıyor. Kazınmış bir yüz, silinmiş bir yazı ya da örtülmüş bir sahne, bir tepkinin doğrudan kanıtı.

Bu izler, eserin kurduğu konumun her zaman kabul edilmediğini gösteriyor. Ve bu, önceki bölümdeki uyarıyı somutlaştırıyor: öneri ile deneyim aynı şey değil.

Usta katmanı: kanıtsız siyasal okuma

Bu alan, sanat tarihinde en çok kanıtsız iddia üretilen yer. Sebebi anlaşılır: bakış ve iktidar arasındaki bağ gerçek ve çekici.

Ama gerçek olması, her iddianın doğru olduğu anlamına gelmiyor.

Üç kurallı bir ölçüt gerekiyor.

Bir: gözlemi ayrı yaz. "Ufuk çizgisi figürün altında" bir gözlem. "İzleyici tabi konumda" bir çıkarım. İkisini aynı cümleye koymak, çıkarımı gözlem gibi göstermek.

İki: karşılaştırma yap. Bir konum düzeni ancak aynı türden öteki eserlerle karşılaştırıldığında anlam kazanıyor. Tek bir eserde bulunan bir düzen, o dönemin varsayılanı olabilir.

Üç: kaynağa bak. Bir eserin kim için, hangi koşulda yapıldığı biliniyorsa, iddia çok daha güçlü. Bilinmiyorsa iddia bir ihtimal olarak yazılmalı.

Bu üçü uygulandığında bakış ve iktidar okuması güçlü bir araç. Uygulanmadığında, esere dışarıdan getirilmiş bir çerçeve oluyor ve eser hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Yaygın yanlışlar

Uygulama ve kilit özet

Kilit özet: bakışın yönü, izleyicinin yüksekliği ve erişimi gözlemle bulunuyor; bunların ne anlama geldiği karşılaştırma ve kaynakla yazılıyor. İkisini ayırmak, bu alanın bütün disiplini.

Sonraki derse köprü

Bu kursta mekânı ve izleyiciyi çalıştık. Bir sonraki kursta biçimin kendisine dönüyoruz ama bu kez farklı bir soruyla: aynı konu neden farklı biçimlerde gösteriliyor ve bu farkları nasıl adlandırıyoruz? Üslup, natüralizm, soyutlama ve ifade — Katman 1'in beşinci kursu.