Rus edebiyatına giriş: Puşkin'den Çehov'a

Kanca

Moskova'da büyük bir kitapçı. Merve, Rusçayı öğrenmeye başladığından beri ilk kez bir klasik kitabı aslından okumaya karar verdi ve raflar arasında kayboldu. Puşkin, Lermontov, Gogol, Turgenyev, Dostoyevski, Tolstoy, Çehov: hepsinin adını Türkçe çevirilerden biliyor, ama hangisinden başlayacağını bilmiyor. Misha yanına geliyor: "Начни с Чехова. Рассказы короткие, язык живой."

19. yüzyıl Rus edebiyatı, dünya edebiyatının en etkili dönemlerinden biridir ve bu dönemin dili bugünkü Rus yazı dilinin temelini kurmuştur. Bu derste Puşkin'in doğumundan Çehov'un ölümüne kadar geçen yüzyılın başlıca yazarlarını, en bilinen eserlerini ve her birinin dilinin bir Rusça öğrencisi için ne anlama geldiğini göreceğiz. Amaç bir edebiyat tarihi ezberlemek değil, okumaya nereden başlayacağını bilmek.

Anlatım

Puşkin: dilin kurucusu

Aleksandr Puşkin (1799–1837), modern Rus edebî dilinin kurucusu sayılır. Kilise Slavcasının yüce katmanını ve halkın konuşma dilini tek bir esnek dilde birleştirdi. En bilinen eseri, manzum bir roman olan "Евгений Онегин"dir; ilk dizesi Ruslar arasında çok tanınır: "Мой дядя самых честных правил…" Lirik şiirleri de ezbere bilinir: "Я помню чудное мгновенье…" Puşkin 1837'de bir düelloda aldığı yarayla öldü.

Bir Rusça öğrencisi için Puşkin'in düzyazısı, şiirinden daha kolay bir başlangıçtır: "Повести Белкина" (Belkin'in Öyküleri) ve "Капитанская дочка" (Yüzbaşının Kızı) kısa, açık cümlelerle yazılmıştır.

Lermontov ve Gogol

Mihail Lermontov (1814–1841), Puşkin'den sonraki kuşağın şairidir ve 1840'ta yayımlanan "Герой нашего времени" (Zamanımızın Kahramanı) romanıyla Rus psikolojik düzyazısının öncülerinden biri oldu. Şiiri de bilinir: "Белеет парус одинокой…" dizesindeki "одинокой" yazımı, bugün "одинокий" olan biçimin eski yazılışıdır.

Nikolay Gogol (1809–1852), grotesk ve mizahın ustasıdır. "Мёртвые души" (Ölü Canlar) romanı ve "Шинель" (Palto) öyküsü onun en bilinen eserleridir. "Мёртвые души"den gelen "Какой же русский не любит быстрой езды?" (Hangi Rus hızlı gitmeyi sevmez ki?) cümlesi bugün de alıntılanır.

Büyük romanlar

19. yüzyılın ikinci yarısı büyük romanların dönemidir. İvan Turgenyev (1818–1883), 1862'de yayımlanan "Отцы и дети" (Babalar ve Oğullar) romanıyla "нигилист" kelimesini Rus kamuoyuna yaydı. Fyodor Dostoyevski (1821–1881), "Преступление и наказание" (Suç ve Ceza) ve "Братья Карамазовы" (Karamazov Kardeşler) gibi romanlarda insanın ahlaki çatışmalarını işledi. Lev Tolstoy (1828–1910), "Война и мир" (Savaş ve Barış) ve "Анна Каренина" ile geniş bir toplum tablosu çizdi.

Bu romanlar uzundur ve dilleri yer yer ağırdır; bir öğrenci için en iyi yol, önce bir bölümü Türkçe çevirisiyle yan yana okumaktır.

Çehov: kısa öykünün ustası

Anton Çehov (1860–1904), kısa öykünün ve modern tiyatronun ustasıdır. Öyküleri kısa, dili sade ve gündeliktir; bu yüzden Rusça öğrencileri için en iyi başlangıç noktasıdır. Oyunları da bugün dünyanın her yerinde sahnelenir: "Чайка" (Martı), "Три сестры" (Üç Kız Kardeş), "Вишнёвый сад" (Vişne Bahçesi). "Дядя Ваня" (Vanya Dayı) oyunundaki bir replik, bugün de bir ideal olarak alıntılanır: "В человеке должно быть всё прекрасно: и лицо, и одежда, и душа, и мысли."

Türkçe ile karşılaştırma

Türk okurlar Rus klasiklerini uzun zamandır çeviriden tanır; Dostoyevski, Tolstoy ve Çehov Türkiye'de en çok okunan yabancı yazarlar arasında yer alır. Bu, Türk öğrencinin elindeki önemli bir kozdur: bir romanın konusunu ve karakterlerini zaten bildiği için aslını okurken dikkatini dile verebilir.

İki edebiyatın tarihsel ritmi de karşılaştırılabilir. Rus romanı 19. yüzyılın ilk yarısında olgunlaşmaya başladı; Türk romanı ise Tanzimat döneminde, 19. yüzyılın ikinci yarısında doğdu. İki edebiyatta da yazarlar bir yandan halkın konuşma diline yaklaşan, bir yandan da yüksek bir yazı dili kuran bir yol izledi. Puşkin'in Rusçada yaptığı birleştirmeyi Türkçede birden fazla kuşak, sadeleşme tartışmalarıyla birlikte yaptı.

Türk öğrencinin Rus klasiklerinde karşılaşacağı zorluk, eski yazım ve eski kelimelerdir. C2.2'de gördüğün eski yapılar burada canlı biçimde karşına çıkar. "Одинокой" gibi eski bir yazım, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış bir metindeki eski bir biçim gibi ilk anda yabancı gelir, ama anlamı kısa sürede çözülür.

Örnekler

"Мгновенье" kelimesinde "мгн" grubunun üç sesi de okunur. "Честных" kelimesinde "стн" grubundaki "т" söylenmez: [ÇES-nıh]. "Езды" kelimesi "езда" (sürüş, gidiş) kelimesinin ilgi hâlidir; "любить" fiili olumsuz cümlede ilgi hâli alabilir.

Örnek diyalog

Cumartesi öğleden sonra, Moskova'da büyük bir kitapçı. Merve ve Misha raflar arasında.

Misha'nın önerileri bir okuma planı çiziyor: önce Çehov'un kısa öyküleri, sonra Puşkin'in düzyazısı, büyük romanlar için ise çeviriyle yan yana okuma. "Параллельно с переводом" (çeviriyle paralel olarak) bir dil öğrencisinin en verimli okuma yöntemlerinden biridir. Misha'nın "главный" kelimesi, C2.1'de gördüğün "глава" kökünü taşır: en baştaki, en önemli.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Turgenyev; "нигилист" kelimesini yaydı.
2. Лучше всего начать с Чехова.
3. O büyülü anı hatırlıyorum.
4. Bir tiyatro oyunu; Çehov'un eseri.

Özet kartı

1. Puşkin (1799–1837): modern Rus edebî dilinin kurucusu; Евгений Онегин, Повести Белкина.
2. Lermontov: Герой нашего времени; Gogol: Мёртвые души, Шинель.
3. Turgenyev: Отцы и дети (нигилист); Dostoyevski: Преступление и наказание; Tolstoy: Война и мир, Анна Каренина.
4. Çehov (1860–1904): kısa öykü ve tiyatro; Чайка, Три сестры, Вишнёвый сад.
5. Başlangıç planı: Çehov'un öyküleri → Puşkin'in düzyazısı → büyük romanlar çeviriyle yan yana.
6. Eski yazımlar (одинокой) hata değil, dönemin biçimidir.

Sonraki derse köprü

Çehov'un ölümüyle Rus edebiyatı yeni bir yüzyıla girdi. Sıradaki derste 20. yüzyılın üç büyük adına geçeceğiz: Anna Ahmatova'nın şiirine, Mihail Bulgakov'un düzyazısına ve Boris Pasternak'ın hem şiirine hem romanına; bu yazarların, çalkantılı bir yüzyılın içinde Rus dilini nasıl yeniden biçimlendirdiğine bakacağız.