Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Киевская Русь (9. yüzyıl), Крещение Руси (10. yüzyıl sonu): Kilise Slavcası.
- Золотая Орда (13.–15. yüzyıl): деньги, таможня (tamga), ямщик (yam), казна.
- Пётр Первый: Petersburg (1703), imparatorluk (1721), Avrupa dillerinden terimler; 19. yüzyılda Fransızca.
- 1917 devrimi, СССР (1922–1991); 1917–1918 yazım reformu (ять, son ъ); kısaltma kelimeler (колхоз).
- Bugün Rusça: Rusya'nın devlet dili; Belarus'ta da devlet dili; Kazakistan ve Kırgızistan'da resmî kullanım.
- тюркский (Türk dilleri) ≠ турецкий (Türkiye Türkçesi).
Kanca
Misha bir tarih sınavına çalışıyor ve Merve'ye bir soru soruyor: "Знаешь, откуда слово «таможня»?" Merve bilmiyor. Misha gülümsüyor: "От тюркского «тамга». Это знак, печать." Merve şaşırıyor: Türkçede "damga" diye bildiği kelime, Rusçada gümrük kapısının adına dönüşmüş. Bir kelime, iki halkın yüzyıllar süren karşılaşmasını taşıyor.
Bir dil, onu konuşanların tarihiyle birlikte büyür. Rusçanın kelimeleri, yazımı ve bugün konuşulduğu topraklar, bin yılı aşan bir tarihin izlerini taşır. Bu derste Rusça konuşulan dünyanın tarihini büyük dönemleriyle özetleyecek, her dönemin dile bıraktığı izlere bakacak ve bu tarihi Rusça anlatmanın kelimelerini öğreneceğiz. Amaç bir tarih dersi değil; bir dilin içindeki tarihi görebilmek.
Anlatım
Kiev Rus'u ve Hristiyanlık
Doğu Slavların ilk büyük devleti 9. yüzyılda oluşan "Киевская Русь"tur (Kiev Rus'u). 10. yüzyılın sonunda, prens Vladimir döneminde Hristiyanlık kabul edildi; bu olaya Rus tarihinde "Крещение Руси" (Rus'un vaftizi) denir. C2.1'de gördüğün Kilise Slavcası, bu olayla birlikte Doğu Slavlara geldi ve yüzyıllarca yazının dili oldu.
Altın Orda dönemi
13. yüzyılda Moğol seferleri Rus prensliklerini Altın Orda'ya ("Золотая Орда") bağladı. Bu dönem yaklaşık iki buçuk yüzyıl sürdü ve 15. yüzyılın sonunda sona erdi. Rusçaya pek çok Türk kökenli kelime bu dönemde ya da bu temaslar yoluyla girdi. B2.12'de "деньги" kelimesinin Türk dillerindeki "teñge"den geldiğini görmüştün. "Таможня" (gümrük) "tamga" (damga, mühür) kelimesinden, "ямщик" (posta arabacısı) "yam" (posta istasyonu) kelimesinden türemiştir. "Казна" (hazine) kelimesi de bu yolla gelmiştir.
Moskova ve imparatorluk
Altın Orda'nın gücü azaldıkça Moskova prensliği öne çıktı ve dağınık prenslikleri kendi çevresinde topladı. 18. yüzyılın başında I. Petro ("Пётр Первый") ülkeyi Avrupa'ya açan reformlar yaptı, 1703'te Sankt-Peterburg'u kurdu ve 1721'de imparatorluk ilan etti. Petro'nun reformları Rusçaya Hollandaca, Almanca ve Fransızcadan pek çok denizcilik, askerlik ve yönetim terimi getirdi. 19. yüzyılda ise Fransızca, Rus aristokrasisinin salon dili oldu; bu da Rusçaya çok sayıda Fransızca kelime kazandırdı.
Devrim ve Sovyet dönemi
1917 devrimleri imparatorluğu sona erdirdi ve 1922'de Sovyetler Birliği ("Советский Союз", СССР) kuruldu. Bu dönem dile iki önemli iz bıraktı. Birincisi bir yazım reformuydu: 1917–1918 yıllarında "ять" (ѣ) gibi bazı eski harfler alfabeden çıkarıldı ve kelime sonundaki sert işaret ("ъ") kaldırıldı. Klasik metinlerin eski baskılarında bu harfleri görürsün. İkincisi, kısaltmalardan kurulan yeni kelimelerdi: "колхоз" (kolektif çiftlik) ya da "СССР" gibi. 1941–1945 yılları, Rus tarihinde "Великая Отечественная война" (Büyük Vatanseverlik Savaşı) adıyla anılır. Sovyetler Birliği 1991'de dağıldı.
Bugün Rusça
Bugün Rusça, Rusya Federasyonu'nun devlet dilidir. Belarus'ta da devlet dillerinden biridir; Kazakistan ve Kırgızistan'da resmî olarak kullanılır. Eski Sovyet topraklarının pek çok yerinde ve dünyanın farklı ülkelerindeki topluluklarda konuşulmaya devam eder. Bu geniş coğrafya, B2.22'de gördüğün bölgesel söyleyiş farklarının da arka planıdır.
| Dönem | Rusça adı | Dile bıraktığı iz |
|---|---|---|
| 9.–13. yüzyıl | Киевская Русь, Крещение Руси | Kilise Slavcası |
| 13.–15. yüzyıl | Золотая Орда | Türk kökenli kelimeler |
| 18. yüzyıl | Пётр Первый | Avrupa dillerinden terimler |
| 1917–1991 | СССР | yazım reformu, kısaltmalar |
| 1991 sonrası | Российская Федерация | geniş bir Rusça konuşan dünya |
Türkçe ile karşılaştırma
Rusça ile Türkçenin tarihi birçok noktada kesişir ve bu kesişmeler iki dilin sözlüğünde de görülür. Altın Orda döneminde Rusçaya giren "таможня", "ямщик" ve "деньги" gibi kelimeler, Türk dillerinin Rus dünyasındaki yüzyıllık varlığının izleridir. Tersi yönde, Türkçeye de Rusçadan kelimeler geçmiştir; "semaver" bunların bilinen bir örneğidir.
Yazım reformu bakımından iki dil karşılaştırılabilir bir deneyim yaşadı. Rusça 1917–1918'de alfabesinden bazı harfleri çıkararak yazımını sadeleştirdi; Türkçe ise 1928'de Arap harflerinden Latin harflerine geçerek çok daha köklü bir alfabe değişikliği yaşadı. İki dilde de eski metinleri okumak için reform öncesi yazımı tanımak gerekir: Rus öğrenci eski bir baskıdaki "ѣ" harfini, Türk okur da Osmanlıca bir metnin harflerini öğrenmek zorundadır.
Avrupa dillerinden kelime alma da iki dilde benzer zamanlarda yoğunlaştı. Rusça Petro döneminde ve 19. yüzyılda Fransızca ile Almancadan, Türkçe Tanzimat döneminden itibaren özellikle Fransızcadan çok sayıda kelime aldı. Bu yüzden iki dilde de "бюро" ile "büro", "пляж" ile "plaj" gibi aynı kaynaktan gelen kelime çiftleri bulunur.
Örnekler
"Петербург" kelimesinin sonundaki "г" ötümsüzleşir: [pi-tir-BURK]. "Союз" kelimesinin sonundaki "з" de [s] olur: [sa-YUS]. "Исчезла" kelimesinde "сч" grubu, "счастье" kelimesindeki gibi uzun bir [şş] verir: [i-ŞŞEZ-la].
Örnek diyalog
Akşam, Moskova'da öğrenci yurdu. Misha tarih sınavına çalışıyor; Merve yanında.
Merve'nin son cümlesi dersin ana fikrini özetliyor: bir dilin kelimeleri, onu konuşan halkın tarihinin bir arşividir. Misha "тюркский" (Türk dillerine ait) kelimesini kullanıyor, "турецкий" (Türkiye Türkçesine ait) değil; bu ayrım tarihsel bağlamda önemlidir. "Неужели" (yoksa, gerçekten mi) şaşkınlık bildiren bir soru kelimesidir. Merve'nin dördüncü repliğindeki "damga" Türkçe bir kelimedir; okunuşta yalnız Rusça kısım verildi.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"Тюркский" ile "турецкий"yi karıştırmak
— "Турецкий" yalnız Türkiye Türkçesini anlatır; Altın Orda dönemindeki diller için yanlıştır. Doğrusu: genel Türk dilleri için "тюркский".
Yaygın yanlışEski baskılardaki "ѣ" harfini bir yazım hatası sanmak
— Bu harf 1917–1918 reformundan önce düzenli olarak kullanılıyordu. Doğrusu: reform öncesi bir harf olduğunu bilmek; bugün yerinde çoğunlukla "е" yazılır.
Yaygın yanlış"Великая Отечественная война" ifadesini İkinci Dünya Savaşı'nın tamamı sanmak
— Bu ad Rus tarih yazımında 1941–1945 yıllarını anlatır. Doğrusu: savaşın tamamı için "Вторая мировая война".
Mini alıştırma
Cevaplar
- Türk dillerindeki "tamga" (damga, mühür) kelimesinden.
- Пётр Первый основал Петербург.
- "Ять" (ѣ); ayrıca kelime sonundaki "ъ" kaldırıldı.
- "Тюркский" Türk dillerinin tamamına, "турецкий" yalnız Türkiye Türkçesine ve Türkiye'ye ait olanı anlatır.
Özet kartı
- Киевская Русь (9. yüzyıl), Крещение Руси (10. yüzyıl sonu): Kilise Slavcası.
- Золотая Орда (13.–15. yüzyıl): деньги, таможня (tamga), ямщик (yam), казна.
- Пётр Первый: Petersburg (1703), imparatorluk (1721), Avrupa dillerinden terimler; 19. yüzyılda Fransızca.
- 1917 devrimi, СССР (1922–1991); 1917–1918 yazım reformu (ять, son ъ); kısaltma kelimeler (колхоз).
- Bugün Rusça: Rusya'nın devlet dili; Belarus'ta da devlet dili; Kazakistan ve Kırgızistan'da resmî kullanım.
- тюркский (Türk dilleri) ≠ турецкий (Türkiye Türkçesi).
Sonraki derse köprü
Bir halkın tarihi yalnız sözlüğünde değil, sanatında da yaşar. Sıradaki derste Rus kültürünün öbür büyük alanlarına geçeceğiz: müziğe, tiyatroya ve resme; Çaykovski'nin balelerinden Stanislavski'nin tiyatro yöntemine ve Rus resminin büyük adlarına, bunları Rusça konuşmanın kelimeleriyle birlikte.