Kilise Slavcası izleri: голова ve глава, город ve град

Kanca

Misha bir tarih kitabının sayfalarını çeviriyor; Merve yanından okuyor. "Глава третья" yazan bir başlık görüyor ve şaşırıyor: "глава" baş değil miydi? Misha gülüyor: "Голова — это голова. А глава — это начальник. Или часть книги." Sonra ekliyor: "Это одно и то же слово. Просто одно русское, а другое — церковнославянское."

Rusça sözlükte yan yana duran pek çok çift aslında aynı kökün iki biçimidir: "город" ve "град", "сторона" ve "страна", "короткий" ve "краткий". Biri Doğu Slavların kendi konuşmasından, öbürü yüzyıllar boyunca kilisenin ve kitabın dili olmuş Kilise Slavcasından gelir. Bu derste bu çiftlerin nasıl ayrıldığını, anlamlarının nasıl farklılaştığını ve bugünkü Rusçada hangi üslubu taşıdıklarını göreceğiz.

Anlatım

İki kardeş dil

Kiril ve Metodiy'in çevresinde 9. yüzyılda oluşturulan ilk Slav yazı dili, Güney Slav konuşmasına dayanıyordu; bugün ona Eski Kilise Slavcası deniyor. Kiev Rus'u 10. yüzyılın sonunda Hristiyanlığı kabul edince bu dil, dinî metinlerle birlikte Doğu Slavlara geldi ve yüzyıllarca kilisenin, bilginin ve yüksek yazının dili oldu. Doğu Slavlar ise gündelik hayatta kendi konuşmalarını kullanmayı sürdürdü.

İki dil birbirine çok yakındı, ama bazı ses gruplarında düzenli olarak ayrılıyordu. Modern Rusça bu iki kaynağın karışımından doğdu ve iki biçimi de pek çok durumda sözlüğünde sakladı.

Tam ses ve yarım ses

En belirgin fark, Rus dilbiliminin "полногласие" (tam seslilik) dediği olgudur. Doğu Slav konuşmasında ünsüzler arasında "-оро-", "-оло-", "-ере-" grupları vardır; Kilise Slavcasında bunların karşılığı "-ра-", "-ла-", "-ре-"dir. Böylece aynı kök iki biçim kazanır: "город" ve "град", "голова" ve "глава", "золото" ve "злато", "ворота" ve "врата", "берег" ve "брег", "сторона" ve "страна", "короткий" ve "краткий", "молоко" ve "млеко".

Anlam ayrılığı

Bu çiftlerin bazılarında iki biçim zamanla farklı anlamlar aldı. "Голова" baş, "глава" ise yöneten kişi ya da bir kitabın bölümüdür. "Сторона" yan ve taraf, "страна" ise ülkedir. "Короткий" fiziksel olarak kısa, "краткий" ise özlü, kısa ve öz bir anlatımdır: "краткий ответ", "краткое содержание".

Bazı çiftlerde Kilise Slavcası biçimi yalnız türemiş kelimelerde ve kalıplarda yaşar. "Молоко" günlük kelimedir; "млечный" ise yalnız "Млечный Путь" (Samanyolu) gibi yüce ve terimsel kalıplarda kalmıştır. "Город" günlük kelimedir; "град" bugün şiirde ve yer adlarında yaşar: "Волгоград", "Калининград".

Üslup ayrılığı

Anlamı aynı kalan çiftlerde fark üsluptadır. Kilise Slavcası biçimi yüce, şiirsel ya da eski bir ton taşır: "злато" ve "врата" bir masalda, bir şiirde ya da törensel bir metinde görülür; gündelik konuşmada "золото" ve "ворота" söylenir. Bu yüzden bir metinde "брег" ya da "град" görmek, okura metnin yüksek bir üslupta yazıldığını haber verir.

Başka izler

Aynı ikiliğin başka ses değişmelerinde de izi vardır. Doğu Slav "ж" bazı kelimelerde Kilise Slavcası "жд" ile karşılaşır ve iki farklı kelime doğar: "невежа" (kaba, terbiyesiz kişi) ve "невежда" (cahil kişi). Doğu Slav "ч" de Kilise Slavcası "щ" ile karşılaşır: "горячий" (sıcak) ve "горящий" (yanan).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de üslup katmanlarını farklı kaynaklardan gelen kelimelerle kurar. Osmanlıca döneminde Arapça ve Farsçadan gelen kelimeler bugün de Türkçenin yüce ve resmî katmanında yaşar: "kalp" ile "yürek", "hayat" ile "yaşam", "şehir" ile "kent" farklı tonlar taşır. Bir Türk okur, eski bir şiirde "dil" (gönül) ya da "nur" kelimesini görünce metnin yüksek bir üslupta yazıldığını sezer; Rus okur da "град" ya da "злато" kelimesinde aynı şeyi sezer.

Fark, kaynakların akrabalığındadır. Türkçedeki çiftler çoğu zaman tamamen farklı köklerden gelir: "yürek" Türkçe, "kalp" Arapça kökenlidir. Rusçadaki çiftler ise aynı kökün iki kardeş dildeki biçimleridir; bu yüzden birbirine benzer ve dikkatli bakınca ilişkileri görülür. "Город" ile "град" arasındaki ilişkiyi fark etmek, "kent" ile "şehir" arasındaki ilişkiyi fark etmekten çok daha kolaydır.

Anlam ayrılığı da iki dilde görülür. Türkçede "akıl" ile "us" ya da "sevda" ile "aşk" bazı bağlamlarda farklı renkler kazanmıştır; Rusçada "голова" ile "глава" tamamen ayrı kavramlara dönüşmüştür. Türk öğrencinin bu çiftlerden çıkaracağı en pratik ders şudur: tanımadığı bir "-ра-" ya da "-ла-" kelimesinde, tanıdığı bir "-оро-" ya da "-оло-" kelimesini aramak.

Örnekler

"Голова" kelimesinde iki vurgusuz "о" [a] okunur: [ga-la-VA]; "глава" kelimesinde ise ünlü zaten "а"dır. "Волгоград" kelimesinin sonundaki "д" ötümsüzleşir: [val-ga-GRAT]. "Невежей" kelimesi "невежа"nın araç hâlidir; "быть" fiilinin emir biçimiyle kullanılınca araç hâli ister.

Örnek diyalog

Akşam, Moskova'da öğrenci yurdu. Misha ders çalışıyor; Merve yanında.

Misha'nın "двумя путями" (iki yoldan) cümlesi dersin özünü özetliyor: aynı kök, iki kardeş dilden geçerek iki biçim kazanmış. Merve'nin son sorusu, bir kural öğrenen birinin onu hemen yeni bir örneğe uygulamasıdır. "Церковнославянский" (Kilise Slavcası) uzun bir bileşik kelimedir: "церковь" (kilise) ve "славянский" (Slav).

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Сторона": yan, taraf.
2. краткий (özlü bir özet anlamında).
3. "Город" (şehir).
4. "Берег" (kıyı).

Özet kartı

1. Rusça iki kardeş kaynağı birleştirir: Doğu Slav konuşması ve Kilise Slavcası.
2. Tam seslilik: -оро-, -оло-, -ере- (Doğu Slav) / -ра-, -ла-, -ре- (Kilise Slavcası).
3. Anlam ayrılığı: голова / глава, сторона / страна, короткий / краткий.
4. Üslup ayrılığı: город / град, золото / злато, ворота / врата; Kilise Slavcası biçimi yüce ve şiirsel.
5. Kalıplarda yaşayanlar: Млечный Путь, Волгоград, Калининград.
6. Başka izler: ж / жд (невежа / невежда), ч / щ (горячий / горящий).

Sonraki derse köprü

Kilise Slavcası Rusçaya yalnız kelimeler değil, bazı yapılar da bıraktı. Sıradaki derste eski ve edebî yapılara bakacağız: klasik metinlerde ve törensel konuşmada hâlâ karşılaşılan eski biçimlere, bugün yalnız kalıplarda yaşayan dilbilgisi kalıntılarına ve bir metne yüce ya da eski bir hava veren cümle yapılarına.