İma ve kibar eleştiri

Kanca

Moskova ofisine yeni bir stajyer geldi: Artyom. İlk işi, Kazan turu için bir broşür hazırlamak. Broşür uzun, rakamlarla dolu ve kapakta yalnızca bir otel binasının fotoğrafı var. Merve'den görüşünü istiyorlar. Merve'nin aklındaki cümle açık: "Bu broşür sıkıcı." Ama ağzından çıkan şu: "В целом хорошо, Артём. Но, может быть, стоит немного сократить текст?"

İkinci cümle birincisiyle aynı şeyi söylüyor, ama Artyom'u kırmıyor, ona bir yol gösteriyor ve kararı ona bırakıyor. Bu derste Rusçada bir eleştiriyi yumuşatmanın, bir isteği doğrudan söylemeden ima etmenin ve bir öneriyi soru kılığında sunmanın dilbilgisel araçlarını öğreneceğiz. Aynı araçları tanımak, sana yöneltilen kibar bir eleştiriyi kaçırmamak için de gereklidir.

Anlatım

Öneri kılığında eleştiri

Bir eleştiriyi yumuşatmanın en yaygın yolu, onu bir öneriye çevirmektir. "Может быть, стоит…" (Belki … değer, belki … iyi olur) kalıbı kişiyi değil, işi hedef alır: "Может быть, стоит сократить текст?" Benzer işi "Можно было бы…" (… yapılabilirdi) kalıbı görür: "Здесь можно было бы добавить фотографию." Burada "бы" ile kurulan dilek kipi, öneriyi bir seçenek olarak sunar.

Konuşmacı kendini öne koyarak da yumuşatabilir: "Я бы, наверное, начала с фотографии" (Ben olsam galiba fotoğrafla başlardım). Bu cümle bir emir değil, bir kişisel tercihtir; karar yine karşı taraftadır.

Olumsuz soru

Rusçada olumsuz soru, kibar bir önerinin ya da hafif bir itirazın en zarif aracıdır. "Не кажется ли вам, что здесь слишком много цифр?" (Burada çok fazla rakam varmış gibi gelmiyor mu size?) Bu soru cevap beklemez; konuşmacının fikrini, karşı tarafı da düşünmeye davet ederek söyler. "А вы не думали о том, чтобы…?" (… yapmayı hiç düşünmediniz mi?) kalıbı da aynı işi görür ve yeni bir fikri sorulu bir hediye gibi sunar.

Hafifletme: "не совсем", "не самый"

Olumsuz bir yargı, karşıtının olumsuzuyla söylenir. "Плохо" yerine "не очень хорошо" ya da "не совсем удачно" (pek başarılı değil) denir. "Это плохое решение" yerine "Это не самое удачное решение" (En başarılı çözüm değil). Bu yapı Türkçedeki "pek iyi değil" ile aynıdır ve yargıyı korur ama sesini kısar.

Eleştiriyi çerçevelemenin hazır kalıpları da vardır: "В целом хорошо, но…" (Genel olarak iyi, ama…), "Есть несколько моментов, на которые стоит обратить внимание" (Dikkat edilmesi gereken birkaç nokta var), "Немного смущает…" (… biraz kafamı karıştırıyor, beni biraz rahatsız ediyor), "Есть над чем поработать" (Üzerinde çalışılacak şeyler var).

İma ile istek

Bazen bir istek hiç istek gibi söylenmez. "Здесь немного душно" (Burası biraz havasız) aslında "Pencereyi açar mısın?" demektir. "Уже поздно…" (Geç oldu…) bir misafire gitme vaktinin geldiğini anlatabilir. "Ты не видел мою ручку?" (Kalemimi gördün mü?) çoğu zaman "Kalemimi verir misin?" anlamına gelir. Bu cümleleri anlamak, Rusçada kelimelerin ötesini duymak demektir.

Eleştiriye cevap

Kibar eleştiriye verilen cevap da kalıplaşmıştır: "Спасибо за замечание" (Uyarınız için teşekkürler), "Учту" (Dikkate alacağım), "Согласен, надо доработать" (Katılıyorum, üzerinde biraz daha çalışmak lazım). "Доработать" (geliştirip tamamlamak) iş dilinde bir işin üzerinden geçmek için en sık kullanılan fiildir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe, eleştiriyi yumuşatmanın araçları bakımından Rusçaya çok yakındır. "Belki biraz kısaltsak iyi olur" ile "Может быть, стоит сократить", "Ben olsam fotoğrafla başlardım" ile "Я бы начала с фотографии", "Pek başarılı olmamış" ile "Не совсем удачно" birbirinin karşılığıdır. İki dil de dilek-şart kipini, olumsuzun olumsuzunu ve konuşmacının kendini öne koymasını aynı amaçla kullanır.

Olumsuz soru da iki dilde ortaktır, ama Türkçede daha az törenseldir. Türkçede "Sence burada biraz fazla rakam yok mu?" gündelik bir cümledir. Rusçadaki "Не кажется ли вам, что…" ise daha resmî bir tondadır ve iş toplantılarında, yazışmada sık duyulur; arkadaşlar arasında "Тебе не кажется, что…?" biçimine iner.

Türkçede eleştiri çoğu zaman bir övgüyle başlar: "Eline sağlık, ama…", "Güzel olmuş, yalnız…". Rusçadaki "В целом хорошо, но…" aynı yapıyı kurar. Türk öğrencinin dikkat etmesi gereken yer, "но"dan sonra gelen kısmın asıl mesaj olduğudur; Rus konuşmacı da Türk konuşmacı gibi asıl söyleyeceğini "ama"dan sonra söyler.

Örnekler

"Смущает" kelimesindeki "щ" uzun bir [şş] olarak okunur. "Над чем" öbeğinde "д" ötümsüz "ч" önünde [t] olur: [nat ÇEM]. "Удачное" kelimesinde "ч" ve "н" yan yanadır ve ikisi de açıkça okunur: [u-DAÇ-na-ye].

Örnek diyalog

Pazartesi öğleden sonra, Moskova ofisi. Merve, stajyer Artyom'un hazırladığı Kazan broşürüne bakıyor.

Merve dersin üç aracını sırayla kullanıyor: bir övgüyle açılış ("в целом неплохо", "видно, что вы много работали"), olumsuz soruyla bir itiraz ("не кажется ли вам…?") ve kendini öne koyan bir öneri ("я бы, наверное…"). "Многовато" (biraz fazla) kelimesi "много" kelimesinin yumuşatılmış biçimidir; "-овато" eki bir niteliği hafifletir: "дороговато" (biraz pahalı), "длинновато" (biraz uzun). "Кремль" burada Kazan Kremlini'dir; Moskova dışındaki pek çok tarihî Rus şehrinin de kendi kremlini vardır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Это не самый удачный заголовок. (ya da: Немного смущает заголовок.)
2. Не кажется ли вам, что здесь многовато фотографий?
3. Я бы, наверное, сократил (сократила) текст.
4. Gitme vaktinin geldiğini ima ediyor olabilir.

Özet kartı

1. Eleştiriyi öneriye çevir: Может быть, стоит…; Можно было бы…
2. Kendini öne koy: Я бы, наверное, …
3. Olumsuz soru: Не кажется ли вам, что…?; А вы не думали о том, чтобы…?
4. Hafiflet: не совсем удачно, не самое удачное, -овато eki (многовато, дороговато).
5. Çerçevele: В целом хорошо, но…; Есть над чем поработать; Немного смущает…
6. İma: Здесь душно, Уже поздно; cevap: Спасибо за замечание, учту.

Sonraki derse köprü

Bu derste kelimelerin söylediğinden fazlasını duymayı öğrendik. Sıradaki derste bu beceriyi edebî metinlere taşıyacağız: bir öykü parçasını okurken yazarın açıkça söylemediğini nasıl sezeceğimize, edebî dilin gündelik dilden hangi biçimlerle ayrıldığına ve uzun bir metni sözlüğe boğulmadan nasıl okuyacağımıza bakacağız.