Edilgen sıfat-fiil: читаемый, прочитанный ve kısa biçim

Kanca

Bir Rus dükkânının kapısında iki tabela asılır: "Открыто" ve "Закрыто". Türkçeye "Açık" ve "Kapalı" diye çevrilir, ama Rusçada bu iki kelime birer sıfat değil, birer sıfat-fiildir: "açılmış" ve "kapatılmış". Üstelik kısa biçimdedir ve nötr cinstedir, çünkü kastedilen şey bir isim değil, durumun kendisidir. Her gün gördüğün bu iki tabela bu dersin konusunu taşır.

Bir önceki derste eylemi yapanı niteleyen sıfat-fiilleri gördün. Bu derste eylemden etkileneni niteleyen sıfat-fiilleri öğreneceksin: "okunan kitap", "yazılmış mektup", "satılmış bilet". Edilgen sıfat-fiilin iki zamanını, nasıl kurulduğunu, eylemi yapanın nasıl söylendiğini ve cümlede yüklem olan kısa biçimini göreceksin.

Anlatım

Şimdiki edilgen sıfat-fiil: -емый, -имый

Şimdiki edilgen sıfat-fiil fiilin "мы" biçiminden kurulur: sonuna sıfat eki eklenir. "Читаем" → "читаемый" (okunan), "изучаем" → "изучаемый" (öğrenilen, incelenen), "любим" → "любимый" (sevilen). Bu biçim yalnızca nesne alan bitmemiş fiillerden kurulur ve gündelik konuşmada nadirdir; daha çok bilimsel ve resmî metinlerde görünür.

Ama birkaçı gündelik dile sıradan sıfat olarak yerleşmiştir. "Любимый" (en sevilen, gözde) her gün kullanılır: "мой любимый город". "Уважаемый" (saygıdeğer) resmî hitapların kalıbıdır: "Уважаемые пассажиры!" (Sayın yolcular!). "Необходимый" (gerekli) de aynı köktendir.

Geçmiş edilgen sıfat-fiil: -нный, -енный, -тый

Geçmiş edilgen sıfat-fiil çoğunlukla nesne alan bitmiş fiillerden kurulur ve çok daha sık kullanılır. Üç ek vardır ve hangisinin geleceğini fiilin mastarı gösterir.

-ать / -ять fiilleri: -нный. "Прочитать" → "прочитанный" (okunmuş), "написать" → "написанный" (yazılmış), "сделать" → "сделанный" (yapılmış). Vurgu çoğunlukla ekten önceki heceye kayar: "напи́санный" [na-Pİ-san-nıy].

-ить / -еть fiilleri: -енный. Bu grupta birinci tekil kişideki ses değişimi korunur: "купить" (куплю) → "купленный" (satın alınmış), "приготовить" (приготовлю) → "приготовленный" (hazırlanmış), "построить" → "построенный" (inşa edilmiş). Vurgu ekin üstündeyse "-ённый" yazılır: "решить" → "решённый" (çözülmüş).

Bazı kısa kökler: -тый. "Открыть" → "открытый" (açılmış, açık), "закрыть" → "закрытый" (kapatılmış), "забыть" → "забытый" (unutulmuş), "взять" → "взятый" (alınmış), "начать" → "начатый" (başlanmış).

Eylemi yapan: araç hâli

Edilgen bir yapıda eylemi yapan kişi edatsız araç hâliyle verilir: "роман, написанный Толстым" (Tolstoy tarafından yazılmış roman), "письмо, написанное бабушкой" (büyükanne tarafından yazılmış mektup). Türkçede ayrı bir kelimeyle söylenen bu bilgi Rusçada yalnızca bir hâl ekiyle verilir.

Kısa biçim: yüklem olarak

Geçmiş edilgen sıfat-fiilin bir de kısa biçimi vardır ve cümlede yüklem olarak kullanılır. Kısa biçim tek "н" ile yazılır ve özneyle cins ve sayı bakımından uyar: "прочитан", "прочитана", "прочитано", "прочитаны". "Книга прочитана" (Kitap okundu), "Билеты проданы" (Biletler satıldı), "Работа сделана" (İş yapıldı).

Zamanı göstermek için "быть" fiili eklenir: "Дом был построен в девятнадцатом веке" (Ev on dokuzuncu yüzyılda inşa edildi), "Музей будет открыт завтра" (Müze yarın açılacak). Şimdiki zamanda "быть" düşer.

Duyurularda ve tabelalarda kısa biçim çok sık geçer: "Рейс отменён" (Sefer iptal edildi), "Вход запрещён" (Giriş yasaktır), "Места забронированы" (Yerler ayrıldı). Bu kalıplar havalimanında, garda ve resmî yazılarda her gün okunur; vurgunun sona düştüğü biçimlerde "ё" yazılır ve [o] okunur. Kanca'daki "Открыто" ve "Закрыто" tabelaları da kısa biçimdir: nötr, çünkü kastedilen "dükkân" değil, genel durumdur; "Магазин закрыт" dersen eril biçim gelir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe edilgen sıfat-fiili iki ekle kurar: önce edilgen eki ("-ıl", "-n"), sonra sıfat-fiil eki: "okunan", "yazılmış", "satılmış". Rusça bu iki işi tek bir ekte birleştirir: "читаемый", "написанный", "проданный". Türkçedeki "okunan kitap" ile "читаемая книга", "yazılmış mektup" ile "написанное письмо" anlam bakımından birebir örtüşür.

Eylemi yapanı söylerken iki dil farklı araçlar kullanır. Türkçe "tarafından" kelimesini ekler: "Tolstoy tarafından yazılmış". Rusça hiçbir ek kelime kullanmaz, yalnızca araç hâlini: "написанный Толстым". Türk öğrencinin burada "от" ya da "через" gibi bir edat araması sık görülen bir hatadır.

Kısa biçim ise Türkçedeki bitmiş bir edilgen cümleye karşılık gelir: "Kitap okundu" ile "Книга прочитана", "Biletler satıldı" ile "Билеты проданы". Türkçede "kapalı" ve "açık" sıfatları dükkân tabelalarında kullanılır; Rusça aynı yerde "Закрыто" ve "Открыто" sıfat-fiillerini kullanır. "Sayın yolcular" kalıbındaki "sayın" ile "уважаемые" de aynı saygı işini görür.

Örnekler

Uzun biçimde çift "нн" yazılır ve okunuşta biraz uzatılır: [pra-çi-TAN-nı-ye]; kısa biçimde tek "н" vardır: "проданы", "сделана". Beşinci örnekteki "бабушкой" araç hâlindedir ve eylemi yapanı gösterir. Birinci ve dokuzuncu örneklerde kısa biçim özneye uyar: "магазин закрыт" (eril), "окно открыто" (nötr).

Örnek diyalog

Mart, İstanbul'daki ofis. Katya, yarın gelecek bir grubun hazırlıklarını Merve'ye soruyor.

Merve'nin cevapları kısa edilgen biçimlerle dolu: "забронирована", "заказан", "куплены", "закрыт", "написано", "отправлено". Her biri özneye uyuyor: "гостиница" dişil, "автобус" eril, "билеты" çoğul, "письмо" nötr. "Выбранный гостями" (misafirler tarafından seçilmiş) eylemi yapanı araç hâliyle gösteriyor. "Отправлено" kelimesinde "отправить" fiilinin "п → пл" değişimi korunmuştur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. написанный, купленный, открытый, решённый.
2. Книга прочитана. Билеты проданы. Письмо написано.
3. Этот дом был построен дедушкой.
4. Аптека закрыта. Окно открыто.

Özet kartı

1. Şimdiki edilgen: мы-biçimi + ый: читаемый, изучаемый; yerleşmiş: любимый, уважаемый.
2. Geçmiş edilgen: -ать → -нный (прочитанный); -ить → -енный (купленный, решённый); kısa kökler → -тый (открытый).
3. Uzun biçim çift нн yazılır; bir sıfatın bütün eklerini alır.
4. Eylemi yapan edatsız araç hâlinde: написанный Толстым.
5. Kısa biçim tek н, yüklem: книга прочитана, билеты проданы; zaman için был / будет.
6. Tabelalar: Открыто, Закрыто (nötr); ama магазин закрыт, аптека закрыта.

Sonraki derse köprü

Sıfat-fiilin kardeşi zarf-fiildir: bir eylemi nitelemek yerine bir başka eylemle aynı anda ya da ondan önce olanı anlatır. Sıradaki derste "читая" (okuyarak, okurken) ve "прочитав" (okuyup, okuduktan sonra) biçimlerini göreceğiz; Türkçenin "-arak", "-ıp" ve "-ınca" eklerine çok yakın bu yapıların nasıl kurulduğunu ve hangi durumda kullanılamadığını.