Türkçe ile ortak kelimeler ve sahte arkadaşlar

Kanca

Bir Rus büyükannenin evinde eski bir ahşap kutu görürsün ve sana adını söyler: "сундук" [sun-DUK]. Türkçe konuşan biri bu kelimeyi hemen tanır: "sandık". Aynı evde ütüye "утюг", kerpice "кирпич" dendiğini duyarsın. Rusça, yüzyıllar boyunca Türk halklarıyla komşu olmuş ve onlardan pek çok kelime almıştır. Bu kelimeler Türk öğrenci için Rusçanın içinde saklı küçük birer hediyedir.

Ama her tanıdık kelime bir arkadaş değildir. Bir Rus "сарай" dediğinde bir sarayı değil, odun konan bir kulübeyi kasteder; "изюм" taze üzüm değil, kuru üzümdür. Bu derste üç grup kelimeyi ayıracaksın: Rusçaya Türk dillerinden geçenler, iki dilin ortak bir üçüncü kaynaktan aldıkları ve görünüşü tanıdık olsa da anlamı ayrı bir yöne gitmiş olanlar.

Anlatım

Türk dillerinden gelen kelimeler

Dilbilimciler Rusçada Türk dillerinden geçmiş birkaç yüz kelime olduğunu kabul eder. Bunların bir kısmı gündelik hayatın en temel kelimeleridir. "Сундук" (sandık), "утюг" (ütü), "кирпич" (kerpiç, tuğla), "башмак" (ayakkabı; Türkçedeki eski "başmak"), "арбуз" (karpuz). Bunların anlamı Türkçeye çok yakındır ve Türk öğrenci bunları neredeyse hiç çaba harcamadan öğrenir.

Bazı kelimelerin kökeni ilk bakışta görünmez. "Карандаш" (kurşun kalem) kelimesinin genellikle Türk dillerindeki "kara taş" (siyah taş) birleşiminden geldiği kabul edilir: kalemin içindeki siyah grafit. "Деньги" (para) kelimesinin de Türk dillerindeki "teñge" (gümüş sikke) kelimesine dayandığı düşünülür; bugün Kazakistan'ın para birimi de "tenge" adını taşır.

Birlikte alınan kelimeler

İki dil bazı kelimeleri aynı üçüncü dilden almıştır ve bu yüzden birbirine benzer. "Чай" ve "çay", "базар" ve "pazar" (Farsçadan), "шахматы" ve "satranç" ya da "şah mat" kalıbı. Batı dillerinden gelen pek çok kelime de iki dilde ortaktır: "театр" ve "tiyatro", "автобус" ve "otobüs", "кофе" ve "kahve". Bu kelimeler çoğu zaman aynı anlamı taşır, ama okunuşları farklı yollar izlemiştir.

Sahte arkadaşlar

En çok dikkat isteyen kelimeler, iki dilde benzer görünüp başka anlam taşıyanlardır. Bunlara "ложные друзья переводчика" (çevirmenin sahte arkadaşları) denir. Türk öğrenci için en önemlileri şunlardır.

Bu kelimelerden bazıları gerçekten ortak bir kökten gelir, ama iki dilde farklı yönlere kaymıştır. "Сарай" ve "saray" aynı Farsça kökene dayanır; Türkçede anlam yükselmiş ve bir sarayı anlatmıştır, Rusçada ise alçalmış ve bir kulübeyi anlatmıştır. Bu yüzden "Я живу в сарае" demek "sarayda oturuyorum" değil, "kulübede oturuyorum" demektir.

Ortak kelimeyi kullanmanın yolu

Ortak bir kelimeyle karşılaştığında anlamı tahmin etmek için Türkçeyi kullanmak iyi bir başlangıçtır, ama son karar bağlamındır. Kelime tanıdık görünüyorsa bile cümlenin geri kalanına bak: bir saraydan söz eden bir cümlede bisiklet ve odun durmaz. Sahte arkadaşları ayrı bir listede tutmak, bu tuzaklardan kaçınmanın en kolay yoludur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile Rusça arasındaki kelime alışverişi tek yönlü değildir, ama Rusçadan Türkçeye geçen kelimeler çok daha azdır. Türkiye Türkçesinde "semaver" (самовар) ve "vodka" (водка) gibi birkaç kelime Rusçadan bilinir. Rusçaya Türk dillerinden geçen kelimeler ise çok daha kalabalıktır ve çoğu ev eşyası, giysi, yiyecek ve ticaret alanındadır.

Sahte arkadaşların bir kısmı iki dilin aynı kelimeyi farklı kaynaklardan ya da farklı dönemlerde almasından doğar. Türkçedeki "mağaza" ve Rusçadaki "магазин" aslında aynı kökene dayanır ve ikisi de dükkân anlamındadır; tuzak, Türkçedeki ikinci bir kelimeden, dedikodu dergisi anlamındaki "magazin"den gelir. Türk öğrenci için asıl tuzak, Rusça kelimeyi Türkçedeki en benzer kelimeyle eşleştirmektir.

Bir başka ilginç fark ses değişimlerindedir. Türkçedeki "karpuz" Rusçada "арбуз", "üzüm" "изюм", "sandık" "сундук" olmuştur. Bu değişimler bir kelimenin dilden dile geçerken yeni dilin ses düzenine nasıl uyduğunu gösterir; aynı süreç Türkçeye geçen kelimelerde de yaşanmıştır.

Örnekler

İkinci örnekteki "утюг" kelimesinin sonundaki "г" ötümsüzleşir: [u-TYUK]. Beşinci örnekte "сарай" bulunma hâlinde "сарае" olur ve bir kulübeyi anlatır. Yedinci örnekteki "арбузов" çoğul ilgi hâlindedir ve sondaki "в" [f] okunur.

Örnek diyalog

Ekim, Moskova. Merve konferanstan sonra Lena'nın evine misafir oldu; Lena ona büyükannesinden kalma eşyaları gösteriyor.

Diyalogda iki tür kelime yan yana duruyor: "сундук" ve "утюг" gibi Türkçeyle aynı anlamı taşıyan ortak kelimeler ve "сарай" ile "изюм" gibi sahte arkadaşlar. Merve "ловушка" (tuzak) kelimesini tam yerinde kullanıyor. "Вот это да!" şaşkınlık ve hayranlık bildiren gündelik bir ünlemdir; Türkçedeki "Vay be!" gibi kullanılır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. sandık, ütü, kerpiç (tuğla), karpuz.
2. Я купил свежий виноград на рынке.
3. Какая у тебя фамилия? Велосипед в сарае.
4. по дворцу (saray "дворец"tır; "сарай" kulübedir).

Özet kartı

1. Türk dillerinden gelenler: сундук, утюг, кирпич, башмак, арбуз; карандаш (kara taş), деньги (teñge).
2. Birlikte alınanlar: чай, базар, шахматы; театр, автобус, кофе.
3. Sahte arkadaşlar: сарай (kulübe ≠ saray), изюм (kuru üzüm ≠ üzüm).
4. Daha fazlası: магазин (dükkân ≠ magazin), журнал (dergi ≠ jurnal), фамилия (soyadı ≠ familya), кабинет.
5. Saray için дворец, taze üzüm için виноград, aile için семья.
6. Ortak kelimede Türkçeyle tahmin et, kararı bağlamla ver.

Sonraki derse köprü

Kelimelerden kalıplara geçiyoruz. Rusçada bazı ifadeler kelimelerinin toplamından bambaşka bir şey söyler: bir sınava giren arkadaşa "Ни пуха ни пера!" (kelimesi kelimesine "ne tüy ne kuş tüyü") denir ve o da "К чёрту!" diye cevap verir. Sıradaki derste bu deyimleri ve kalıp ifadeleri, Türkçedeki karşılıklarıyla birlikte göreceğiz.