Çoğulun öteki hâlleri: yönelme, araç, bulunma

Kanca

Çoğul ilgi hâlinde bir ismin sonunu bulmak için cinsine, son harfine, kayan ünlüsüne ve düzensizliklerine bakman gerekiyordu. Şimdi sana iyi bir haber var: geriye kalan üç hâlde, yani yönelmede, araçta ve bulunmada bunların neredeyse hiçbiri gerekmez. "Студентам", "книгам", "окнам"; "студентами", "книгами", "окнами"; "студентах", "книгах", "окнах". Eril, dişil ve nötr isimler aynı üç eki alır.

Rus dilbilgisinin en karmaşık köşelerinden biri olan isim çekiminde bu üç hâl bir dinlenme alanı gibidir. Tek yapman gereken, gövdenin sert mi yumuşak mı bittiğine bakmak. Bu derste bu üç eki, sık kullanılan birkaç istisnayı ve çoğul belirtme hâlinin canlı-cansız ayrımını öğreneceksin.

Anlatım

Üç ek, iki dizi

Çoğulun yönelme hâli "-ам", araç hâli "-ами", bulunma hâli "-ах" ile kurulur. Bu ekler sert bir sessizle biten gövdelere gelir: "студент" → "студентам, студентами, студентах"; "книга" → "книгам, книгами, книгах"; "окно" → "окнам, окнами, окнах". Üç cinste de aynı tablo çıkar.

Gövde yumuşaksa aynı üç ek "я" ile yazılır: "-ям", "-ями", "-ях". Yumuşak gövde, tekili "-ь", "-й", "-я", "-е" ya da "-ия/-ие" ile biten isimlerdir: "словарь" → "словарям, словарями, словарях"; "музей" → "музеям, музеями, музеях"; "неделя" → "неделям"; "море" → "морям"; "здание" → "зданиям, зданиями, зданиях".

"Ж, ш, ч, щ, ц" ile biten gövdeler yazımda sert sayılır: "врач" → "врачам, врачами, врачах", "улица" → "улицам, улицами, улицах". Vurgu çoğu kelimede çoğul yalın hâldeki yerinde kalır, ama bazı kısa kelimelerde sona kayar: "город" → "городах" [ga-ra-DAH]. Bu kelimeleri vurgusuyla birlikte duymak yeterlidir.

Düzensiz çoğuldan çekim

Çoğulu düzensiz olan isimler bu üç hâli düzensiz çoğuldan kurar, ama ekler yine aynıdır. "Друзья" → "друзьям, друзьями, друзьях"; "братья" → "братьям, братьями, братьях"; "стулья" → "стульям". Bir isim çoğul yalın hâlde "-ья" ile bitiyorsa, gövde yumuşaktır ve "я" dizisi kullanılır.

Yalnız iki kelime araç hâlinde ayrı bir biçim alır. "Люди" (insanlar) ve "дети" (çocuklar) araç hâlinde "-ями" yerine "-ьми" alır: "с людьми" [s lyud'-Mİ], "с детьми" [z dit'-Mİ]. Öbür iki hâlleri düzenlidir: "людям, людях", "детям, детях". Bu iki kelime gündelik dilde çok sık geçtiği için biçimlerini ayrıca ezberlemek gerekir.

Bu hâlleri isteyenler

Edatlar tekilde nasıl çalışıyorsa çoğulda da öyle çalışır. Yönelme hâlini "к" (yanına) ve "по" (boyunca, üzerinde) ister: "к друзьям", "гулять по улицам". "По" ile kurulan "по субботам" (cumartesileri) gibi zaman ifadeleri de çoğul yönelme hâlindedir. Araç hâlini "с" (ile), "между" (arasında), "над" ve "под" ister: "с детьми", "между домами". Bulunma hâlini ise "в", "на" ve "о" ister: "в городах", "на экзаменах", "о детях".

Edatsız kullanımlar da tekildeki gibidir. "Нравиться" ve "давать" alıcıyı çoğul yönelme hâline koyar: "Детям нравится этот парк" (Çocuklar bu parkı seviyor). "Работать", "быть", "заниматься" ve "интересоваться" çoğul araç hâli alır: "Они работают врачами" (Doktor olarak çalışıyorlar), "Он занимается языками" (Dillerle uğraşıyor).

Çoğul belirtme hâli

Çoğul belirtme hâli kendi ekini taşımaz; ödünç alır. Cansız isimler çoğul yalın biçimi kullanır: "Я люблю книги", "Я вижу дома". Canlı isimler ise üç cinste de çoğul ilgi biçimini kullanır: "Я вижу студентов", "Я жду подруг", "Я люблю детей". Tekilde bu kural yalnızca eril canlılar içindi; çoğulda dişil ve nötr canlılara da genişler.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu üç hâl, Rusçanın Türkçeye en çok benzediği yerdir. Türkçede çoğul eki "-lar" bir kez eklenir ve ardından hâl eki gelir: "arkadaş-lar-a", "arkadaş-lar-la", "arkadaş-lar-da". Ekler ismin anlamından bağımsızdır ve yalnızca ünlü uyumuna bakar. Rusçanın çoğul yönelme, araç ve bulunma hâlleri de cinse bakmaz; yalnızca gövdenin sert mi yumuşak mı bittiğine bakar. Rusçadaki sert-yumuşak ayrımı, işlev olarak Türkçedeki kalın-ince ünlü uyumuna benzer.

Bir fark yine de var. Türkçe çoğul ve hâl bilgisini iki ayrı ekle verir: "-lar" ve "-a". Rusça ikisini tek bir ekte birleştirir: "друзьям" kelimesindeki "-ям" hem "çoğul" hem de "yönelme" demektir. Rusça ekin ortasından çoğulu ayıramazsın.

Türkçedeki "-la/-le" eki hem birlikteliği ("arkadaşlarla") hem aracı ("ellerle") anlatır; Rusçanın araç hâli de aynı iki işi görür. Türk öğrenci için asıl dikkat edilmesi gereken yer, çoğul belirtme hâlindeki canlı-cansız ayrımıdır: Türkçe "kitapları gördüm" ile "öğrencileri gördüm" arasında hiçbir fark gözetmez, Rusça ise "книги" ile "студентов" arasında ayrım yapar.

Örnekler

Üçüncü örnekte "с" edatı ötümlü "д" önünde [z] okunur; dördüncüde ise "л" önünde ötümsüz kalır: [s lyud'-Mİ]. Altıncı örnekteki "больших" bir sıfattır ve çoğul bulunma hâlindedir; sıfatların bütün hâllerdeki biçimi ayrıca ele alınacak. Yedinci örnekteki "общежитие" (öğrenci yurdu) "-ие" ile bittiği için yumuşak dizidedir: "в общежитиях".

Örnek diyalog

Oleg ve kardeşi İstanbul'a gelmeden önce Merve'yle yeniden görüntülü konuşuyorlar. Oleg programı merak ediyor.

Merve'nin cümlelerinde üç hâl yan yana çalışıyor: "по музеям" ve "по улицам" yönelme, "на велосипедах" bulunma, "друзьям" yine yönelme. Oleg'in "с твоими друзьями" sözünde hem isim hem iyelik sözcüğü araç hâlindedir; iyelik sözcüğü de "-ими" gibi bir ek almıştır. "Гостей" ise canlı bir isim olduğu için çoğul belirtme hâlinde ilgi biçimini kullanır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. студентам, студентами, студентах; словарям, словарями, словарях; книгам, книгами, книгах.
2. родителям, детьми, общежитиях. İkinci cümlede "дети" kelimesinin araç hâli düzensizdir.
3. книги (cansız: yalın biçim); подруг (canlı: ilgi biçimi).
4. По субботам я играю в футбол с друзьями. В больших городах много людей.

Özet kartı

1. Çoğul yönelme -ам/-ям, araç -ами/-ями, bulunma -ах/-ях; üç cinste aynı.
2. Sert gövde -а-, yumuşak gövde (-ь, -й, -я, -е, -ие, -ья) -я- dizisini alır.
3. Düzensiz çoğuldan kurulur: друзьям, братьями, стульях.
4. Araç hâlinde iki istisna: людьми, детьми.
5. Çoğul belirtme: cansız = yalın (книги), canlı = ilgi (студентов, подруг).
6. Edatlar: к/по + yönelme, с/между + araç, в/на/о + bulunma.

Sonraki derse köprü

Oleg'in "с твоими друзьями" sözünde isimle birlikte bir iyelik sözcüğü de araç hâline girdi, Merve'nin "по улицам старого города" sözünde bir sıfat ilgi hâlinde göründü. Sıradaki derste sıfatların altı hâlin tamamında, tekilde ve çoğulda aldığı biçimleri bir arada ele alacağız: "новый, нового, новому, новым, о новом" dizisini ve çoğuldaki "-ых, -ым, -ыми" eklerini.