Taşıma fiilleri: нести/носить, везти/возить, вести/водить

Kanca

Türkçede bir çocuğu okula "götürürsün": yürüyerek de, arabayla da. Rusça bu iki durumu iki ayrı fiille söyler. Elinden tutup yürüyerek götürüyorsan "веду сына в школу", arabayla götürüyorsan "везу сына в школу". Bir çanta taşıyorsan ise üçüncü bir fiil gelir: "несу сумку". Türkçenin "götürmek" ve "taşımak" fiilleri Rusçada nasıl taşındığına göre üçe ayrılır.

Bu üç fiil, hareket fiillerinin tanıdık mantığıyla çalışır: her biri bir tek yön / çok yön çifti kurar, önek aldığında da görünüş çiftine dönüşür. Bu derste "нести / носить", "везти / возить" ve "вести / водить" fiillerini, çekimlerinin düzensiz yerlerini ve önekli biçimlerin en sık kullanılanlarını öğreneceksin.

Anlatım

Üç taşıma, üç fiil

Нести / носить: elde, üstte taşımak. Yürüyen biri bir şeyi elinde, sırtında ya da kucağında taşıyorsa "нести" kullanılır: "Я несу сумку" (Çantayı taşıyorum). Çekim: "несу, несёшь, несёт… несут"; geçmiş: "нёс" [NYOS], "несла", "несли".

Везти / возить: taşıtla götürmek. Bir şey ya da biri bir taşıtla götürülüyorsa "везти" kullanılır; sürücü sen de olsan, başkası da olsa: "Таксист везёт нас в аэропорт" (Taksici bizi havalimanına götürüyor). Çekim: "везу, везёшь… везут"; geçmiş: "вёз" [VYOS], "везла", "везли".

Вести / водить: yol göstererek götürmek. Biri bir insanı ya da hayvanı yürüyerek bir yere götürüyor, ona yol gösteriyorsa "вести" kullanılır: "Мама ведёт сына в школу" (Annesi oğlunu okula götürüyor). Çekim: "веду, ведёшь… ведут"; geçmiş: "вёл" [VYOL], "вела", "вели".

Tek yön ve çok yön

Her üç fiil de "идти / ходить" gibi bir çift oluşturur. İlki tek yönlü, şu anki ya da belirli bir hareketi anlatır: "Сейчас я несу книги в библиотеку". İkincisi tekrarlanan, alışkanlık hâlindeki ya da gidiş-dönüş hareketi anlatır: "Каждое утро папа возит детей в школу" (Babası her sabah çocukları okula götürür).

Çok yönlü fiillerin çekimi ikinci çekimdir ve birinci tekil kişide sessiz değişimi vardır: "носить → ношу, носишь", "возить → вожу, возишь", "водить → вожу, водишь". Dikkat: "возить" ve "водить" birinci tekilde aynı biçimi alır: "вожу". Hangisi olduğunu bağlam söyler.

Mecaz ve sabit anlamlar

Çok yönlü fiillerin ikisi gündelik dilde çok önemli sabit anlamlar taşır. "Носить" giysi, gözlük ya da takı için "giymek, takmak, kullanmak" demektir: "Она всегда носит очки" (Hep gözlük takar), "Он носит бороду" (Sakal bırakıyor). "Водить" ise araba için "kullanmak, sürmek" demektir: "Он хорошо водит машину" (İyi araba kullanır). Bu anlamlarda tek yönlü eş kullanılmaz.

Önekli taşıma fiilleri

Hareket öneklerinin hepsi bu üç köke de eklenir ve aynı anlamları taşır. En sık kullanılanlar "при-" (getirmek) ve "от-" (bir yere götürüp bırakmak) önekleridir.

"Принеси мне стакан воды" (Bana bir bardak su getir), "Я привезла подарки из Турции" (Türkiye'den hediyeler getirdim), "Можно я приведу друга?" (Bir arkadaşımı getirebilir miyim?). Üç fiil de "getirmek" diye çevrilir, ama Rusça neyin nasıl geldiğini söyler: elde, taşıtla ya da yanında yürüyerek.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu alanda iki temel fiil kullanır: "taşımak" ve "götürmek / getirmek". Bu fiiller taşımanın biçimine bakmaz: bir çantayı da, bir çocuğu da, bir kutuyu arabayla da "götürürsün". Rusça ise her seferinde iki soru sorar: taşınan şey elde mi, bir taşıtta mı? Taşınan bir insan mı, yanında yürüyor mu? Bu yüzden "çocuğu okula götürmek" Rusçada yürüyerek "вести", arabayla "везти" olur.

Sabit anlamlarda da iki dil farklı fiiller seçer. Türkçe gözlüğü "takar", elbiseyi "giyer", sakalı "bırakır"; Rusça bunların hepsini "носить" ile, kelimesi kelimesine "üstünde taşımak" diye söyler. Türkçe arabayı "sürer" ya da "kullanır"; Rusça "водить" der, yani arabaya "yol gösterir".

"Getirmek" konusunda iki dil yakındır. Türkçedeki "getirmek" ile Rusçadaki "при-" önekli fiiller aynı yönü anlatır: konuşanın bulunduğu yere doğru. Türkçedeki "götürüp bırakmak" ise Rusçadaki "от-" önekli fiillere karşılık gelir: "Kitabı kütüphaneye götür" Rusçada "Отнеси книгу в библиотеку" olur.

Örnekler

İkinci örnekteki "очки" (gözlük) Rusçada yalnız çoğul kullanılır ve "чк" birleşiminde "ч" kısa bir [ç] olarak okunur. Beşinci örnekteki "аэропорт" kelimesinde "а" ile "э" ayrı ayrı söylenir: [a-e]. Sekizinci örnekte "из" edatı ötümsüz "т" önünde [is] okunur.

Örnek diyalog

Şubat, Yaroslavl. Oleg'in büyükannesi yeni bir daireye taşınıyor. Merve telefonda.

Bu konuşmada üç taşıma fiili de yerinde kullanılıyor. Oleg kutuyu elde taşıyor ("несу"), eşyaları arabayla götürüyor (sorudaki "везёт") ve artık araba kullanıyor ("вожу машину"). Mişa büyükannesini yürüterek götürüyor ("веду") ve kediyi kucağında taşıyor ("несу"). Oleg'in "переехать" fiili ise önceki dersten tanıdık: taşınmak. "Новоселье" Rusçada yeni bir eve taşınanlara yapılan ziyaret ve kutlamadır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Я веду собаку гулять (yanında yürüterek götürmek). Автобус везёт туристов в музей (taşıtla).
2. Моя сестра носит очки. Ты умеешь водить машину?
3. Принеси мне книгу. Мы привезли подарки из Москвы.
4. ношу (her gün, alışkanlık); несёт (şu an, tek yön).

Özet kartı

1. Нести / носить: elde taşımak; несу, нёс; ношу, носишь.
2. Везти / возить: taşıtla götürmek; везу, вёз; вожу, возишь.
3. Вести / водить: yol göstererek götürmek; веду, вёл; вожу, водишь.
4. Tek yönlü: şu anki hareket; çok yönlü: alışkanlık, gidiş-dönüş.
5. Sabit anlamlar: носить очки (gözlük takmak), водить машину (araba kullanmak).
6. Önekler: принести, привезти, привести (getirmek); отнести, отвезти, отвести (götürüp bırakmak).

Sonraki derse köprü

Hareket fiilleri burada bir yere kadar tamamlandı; sıradaki modülde cümleleri birbirine bağlamaya geçiyoruz. Türkçede "ki" kelimesi hem bir bilgiyi ("biliyorum ki geldi") hem bir isteği ya da amacı ("istiyorum ki gelsin") bağlayabilir. Rusça bu iki işi ayırır: bir bilgiyi "что", bir isteği ya da amacı "чтобы" ile bağlar; sıradaki derste bu iki bağlacı ve "чтобы"nun ardından gelen fiil biçimini göreceğiz.