A1 Tekrar ve Seviye Sınavı

Kanca

Şu cümleye bak: "В субботу я обычно встаю поздно, завтракаю дома и гуляю в парке." Cumartesileri genellikle geç kalktığını, evde kahvaltı ettiğini ve parkta yürüdüğünü söylüyor. Bu kısa cümlede Kiril harfleri, vurgusuz "о"nun [a] okunuşu, belirtme hâlindeki bir gün adı, "-ва-"sını kaybeden bir fiil, birinci çekim iki fiil ve bulunma hâlinde bir isim bir arada duruyor. Hepsi ayrı derslerde öğrenildi.

A1'in sonunda asıl beceri budur: tek tek kuralları bilmek değil, onları bir cümlede birlikte kullanabilmek. Bu derste A1'i dört eksende toparlayacak, Türkçe konuşanın en sık takıldığı yerleri yan yana görecek ve kısa bir sınavla nerede durduğunu ölçeceksin.

Anlatım

Birinci eksen: harf, ses ve vurgu

Kiril alfabesi üç gruba ayrılarak öğrenildi: Latin harflere benzeyen ve aynı sesi veren harfler (а, к, м, о, т), benzeyip başka ses veren aldatıcı harfler (в, н, р, с, у, х) ve yeni şekiller (б, г, д, ж, ш, щ, ц, ч, ы, э, ю, я). Yumuşatma işareti "ь" önündeki sessizi yumuşatır; "ы" Türkçedeki [ı]ya yakındır.

Rusçada vurgu sabit değildir ve kelimeyle birlikte öğrenilir. Vurgu okunuşu da değiştirir: vurgusuz "о" [a] gibi, vurgusuz "е" ve "я" çoğunlukla [i] gibi duyulur. "Молоко" üç "о" taşır, ama yalnız sonuncusu vurgulu olduğu için [ma-la-KO] okunur. Kelime sonundaki ötümlü sessizler ötümsüzleşir: "хлеб" [HLEP], "глаз" [GLAS].

İkinci eksen: isim, sıfat ve iyelik

Her isim üç cinsten birindedir ve cins çoğu zaman kelimenin sonundan okunur: sessizle biten eril ("стол"), "-а/-я" ile biten dişil ("книга"), "-о/-е" ile biten nötr ("окно"). İstisnaları hatırla: "-ь" ile biten isimlerin cinsi ayrıca öğrenilir ("словарь" eril, "тетрадь" dişil); "папа", "дедушка", "дядя" erkeği gösterdikleri için erildir.

Sıfat ve iyelik sözcüğü ismin cinsine ve sayısına uyar: "новый дом", "новая квартира", "новое окно", "новые книги"; "мой брат", "моя сестра", "наши дети". "Синий" yumuşak dizidedir: "синяя куртка". Çoğul "-ы" ya da "-и" ile yapılır ve г, к, х, ж, ш, щ, ч'den sonra hep "-и" yazılır: "книги".

Üçüncü eksen: fiiller

Şimdiki zamanda "olmak" fiili düşer: "Я студент", "Мама — врач". Fiiller iki çekim ailesine ayrılır: birinci çekim "е" taşır ("читаю, читаешь, читает"), ikinci çekim "и" ("говорю, говоришь, говорит"). Sık düzensizler ayrı öğrenildi: "хочу / хочет / хотим", "могу", "живу", "пишу", "ем / едим", "пью / пьёт", "встаю".

Dönüşlü "-ся" eki çekimin en sonuna gelir: "занимаюсь", "одеваемся"; ünlüden sonra "-сь" olur. Olumsuzluk fiilin önündeki "не" ile kurulur, soru ise çoğunlukla yalnız tonlamayla. Rusçada tek bir şimdiki zaman vardır; alışkanlığı da şu anı da aynı biçim taşır ve aradaki farkı "обычно", "сейчас" gibi kelimeler söyler.

Dördüncü eksen: hâllere ilk adımlar

A1'de altı hâlin üçüne doğrudan, üçüne ise kalıplar yoluyla dokundun:

• Bulunma hâli yeri ve konuyu bildirir: "в Москве", "на работе", "о книге". "В" ile "на" arasındaki seçim kap ve yüzey farkına, etkinliğe ve geleneğe dayanır.
• Belirtme hâli fiilin nesnesidir; cansız isimlerde yalnız "-а/-я" ile bitenler değişir: "читаю газету", "пью воду", ama "читаю журнал".
• İlgi hâli "нет" sonrasında ("нет времени"), ambalajda ("бутылка воды") ve sayıdan sonra ("пять рублей") göründü.
• Yönelme ve araç hâli ise şimdilik yalnız kalıplarda yaşıyor: "мне нравится", "с молоком".

Sahiplik "у меня есть", yokluk "у меня нет" ile söylenir. Ağrı da aynı iskeletle kurulur: "у меня болит горло".

Gündelik durumlar

A1'in pratik hedefleri günlük hayatın ilk sahneleridir: selamlaşmak ve vedalaşmak, kendini ve aileni tanıtmak, "ты" ile "вы" arasında doğru seçimi yapmak, sayı, saat ve tarih söylemek, kafede sipariş vermek, pazarda fiyat sormak, yol sormak, eczanede derdini anlatmak, gününü ve sevdiklerini anlatmak. Bunların her birinde birkaç hazır kalıp seni ilk cümleden ileri taşır.

Rusçanın yabancılar için düzenlenen resmî sınavı ТРКИ'nin (TORFL) A1'e karşılık gelen basamağı "элементарный уровень" (temel düzey) adını taşır. Bu sınav kelime ve dilbilgisi, okuma, dinleme, yazma ve konuşma bölümlerinden oluşur. Bu dersin sonundaki kısa sınav o yapıyı taklit etmez; yalnızca A1'de öğrendiklerini kendi başına ölçmene yardım eder.

Türkçe ile karşılaştırma

A1 boyunca Türkçe konuşanın avantajları açıkça görüldü. Artikel yoktur; şimdiki zamanda "olmak" düşer, tıpkı Türkçedeki "Öğrenciyim" cümlesinde ayrı bir fiil olmadığı gibi. Hâl ekleri fikri tanıdıktır. "У меня есть" kalıbı Türkçedeki "bende var" ile, "мне нравится" ise "hoşuma gidiyor" ile aynı yapıdadır. Dönüşlü "-ся" Türkçedeki "-n-" ekinin işini görür, "никогда не" türünden çifte olumsuzluk da Türkçe konuşan için yabancı değildir.

Zorluklar ise iki yerde toplandı. Birincisi cinsiyettir: Türkçede hiçbir isim cins taşımaz, Rusçada her isim taşır ve sıfat, iyelik, hatta geçmiş zaman (A2'de) ona uyar. İkincisi hâllerin biçimidir: Türkçede bir hâl tek bir eke ve ünlü uyumuna bağlıdır, Rusçada aynı hâl cinse ve kelimenin sonuna göre farklı ekler alır ve çoğu zaman bir edatla birlikte gelir. A2'nin büyük kısmı bu ikinci zorluğa ayrılmıştır.

Bir de alışkanlık meselesi var. Türkçede yazı ile ses neredeyse birebirdir; Rusçada vurgusuz ünlüler yazıldığından farklı okunur. Her yeni kelimeyi vurgusuyla birlikte sesli söylemek, A1'den A2'ye taşınacak en değerli alışkanlıktır.

Örnekler

Her örnek A1'in bir başka köşesinden geliyor: tanışma, sıfat uyumu, yer edatları, nesne, sahiplik ve yokluk, fiyat, rutin, beğeni ve yol sormak. Birini okurken duraksadıysan, o konunun dersine dönüp bir kez daha bakmak iyi bir işarettir.

Örnek diyalog

Bir yıl sonra. Deniz, Rusçaya ilk başladığı günlerde tanıştığı Аня (Anya) ile telefonda konuşuyor.

Bu kısa konuşmada A1'in neredeyse bütün iskeleti var: selamlaşma, şimdiki zaman, "olmak"sız cümle, yer edatları, "у тебя есть" kalıbı, sıfat uyumu, beğeni sorusu ve "люблю" ile anlatılan bir alışkanlık. Deniz'in cevapları kısa ve basit, ama hiçbirinde kalıp eksik değil. A1 düzeyinde iyi bir konuşma tam olarak böyle görünür.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. мо-ло-КО [ma-la-KO], ха-ра-ШО [ha-ra-ŞO], во-ДА [va-DA], спа-СИ-бо [spa-Sİ-ba]. Vurgusuz "о" her birinde [a] gibi okunur.
2. моя сестра, новое окно, синяя рубашка, наши дети.
3. я живу, ты хочешь, он ест, они встают.
4. в банке, книгу, времени, воды. Dört cümlenin dördünü de doğru yaptıysan hâllere girişin sağlam.
5. Можно счёт? У меня болит ухо. Поверните налево. Этот город мне нравится.

Özet kartı

1. Ses: vurgu kelimeyle öğrenilir; vurgusuz "о" [a], vurgusuz "е/я" [i]; sondaki ötümlü sessiz ötümsüzleşir.
2. İsim: üç cins, sondan okunur; çoğul -ы/-и; yedi harften sonra -и.
3. Uyum: sıfat ve iyelik ismin cinsine ve sayısına uyar.
4. Fiil: "olmak"sız şimdiki zaman, iki çekim ailesi, düzensizler, sonda -ся.
5. Hâller: bulunma (в/на), belirtme (-у/-ю), ilgi (нет, ambalaj, sayı).
6. Kalıplar: у меня есть / нет / болит, мне нравится, Я буду…, Сколько стоит?, Как пройти к…?

Sonraki derse köprü

A1'de ilgi hâlini birkaç kalıbın içinde kullandın, ama asıl işini henüz görmedin. A2'nin ilk dersinde bu hâlin merkezine geçeceğiz: Türkçedeki "kardeşimin kitabı" türünden tamlamaları kuran ve "kimin?", "neyin?" sorularına cevap veren biçimlere.