Meslekler ve iş yerleri

Kanca

Türkçede "öğretmen" kelimesi erkeği de kadını da anlatır. Rusçada bir kadın öğretmen kendini "учительница" diye tanıtır; bir kadın doktor ise "врач" der ve kelimeye hiçbir ek almaz. İki meslek, iki ayrı davranış.

Hangi meslek adının kadın biçimi olduğunu bir kural tam olarak söylemez, ama bir eğilim vardır ve bu derste onu göreceksin. Bunun yanında meslek sormayı, nerede çalıştığını söylemeyi ve tanışma sohbetinin en sık sorusuna cevap vermeyi öğreneceksin.

Anlatım

Meslek sormak ve söylemek

En kolay soru "Кто вы по профессии?" [KTO vı pa pra-FE-si-i] (Mesleğiniz ne?) sorusudur. Cevap, Ders A1.17'deki "olmak"sız cümleyle verilir: "Я инженер" [ya in-jı-NER] (Mühendisim). Başka biri için de aynı yapı kullanılır; yazıda iki isim arasına bir tire konur: "Моя мама — врач" (Annem doktor).

Gündelik konuşmada en sık duyulan soru ise "Кем вы работаете?" [KEM vı ra-BO-ta-yi-ti] (Ne iş yapıyorsunuz?) sorusudur. Bu soru ve tam cevabı ("Я работаю врачом") araç hâli ister; bu yapı Ders A2.7'de açıklanacak. Şimdilik soruyu tanı ve cevabı "Я врач" biçiminde ver: anlaşılır ve doğrudur.

Nerede çalıştığını söylemek için "работать" ve bulunma hâli yeter: "Я работаю в банке" (Bankada çalışıyorum), "Он работает на заводе" (Fabrikada çalışıyor). Soru: "Где вы работаете?" [GDE vı ra-BO-ta-yi-ti].

Meslek adları

"Бухгалтер" kelimesinde "х" okunmaz: [bu-GAL-tir]. "Полицейский" A1.41'deki oda adları gibi isimleşmiş bir sıfattır ve sıfat gibi çekilir. "Медсестра" iki kelimenin kısaltılmış birleşimidir: "медицинская сестра", kelimesi kelimesine "tıp kız kardeşi".

Kadın biçimleri

Kadın biçimi olan mesleklerde üç ek öne çıkar.

• "-ка": студент → студентка, официант → официантка [a-fi-tsı-ANT-ka], журналист → журналистка.
• "-ница": учитель → учительница [u-Çİ-til'-ni-tsa], писатель → писательница (yazar).
• "-щица": продавец → продавщица [pra-daf-şşİ-tsa].

Ama birçok meslekte, özellikle resmî unvan gibi kullanılan adlarda, kadın biçimi ya yoktur ya da gündelik, hatta küçümseyici duyulur. "Врач", "инженер", "юрист", "программист", "бухгалтер", "директор" kadın için de aynen kullanılır: "Она врач", "Моя сестра — программист". "Врачиха" gibi biçimler gündelik konuşmada duyulsa da kaba kaçar; kullanma.

Bir de tersi var: "медсестра" kadın biçimidir ve erkek hemşire için ayrı bir kelime kullanılır: "медбрат" [mit-BRAT] (kelimesi kelimesine "tıp erkek kardeşi"). İki kelime aynı yolla kurulur: "мед-" kısaltması ve bir akrabalık adı.

İş yerleri

Önceki derslerden tanıdığın yer adları burada iş yeri olur. Edat seçimi A1.36'daki gibidir.

• Врач работает в больнице. (Doktor hastanede çalışır.)
• Учитель работает в школе. (Öğretmen okulda çalışır.)
• Повар работает в ресторане [v ris-ta-RA-ni]. (Aşçı restoranda çalışır.)
• Строитель работает на стройке [na STROY-ki]. (İnşaat işçisi şantiyede çalışır.)
• Программист работает в офисе или дома. (Yazılımcı ofiste ya da evde çalışır.)

Çalışmayan biri için iki hazır cümle sık duyulur: "Я на пенсии" [ya na PEN-si-i] (Emekliyim) ve "Я не работаю, я учусь" [ya ni ra-BO-ta-yu ya u-ÇUS'] (Çalışmıyorum, okuyorum).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe meslek adlarında cinsiyet bildirmez. "Öğretmen", "doktor", "garson" kim için söylenirse söylensin aynı kalır; gerekirse "kadın doktor" gibi bir sıfat eklenir. Rusçada ise bazı meslekler iki biçimle gelir ve kadın konuşan kendini doğru biçimle tanıtır: "Я учительница", "Я официантка". Türk öğrenci için asıl zorluk hangi mesleklerin bu ikinci biçimi almadığını hatırlamaktır.

Meslek adlarının yapımında iki dil benzer bir yol izler. Türkçe fiil kökünden meslek türetir: "öğretmek → öğretmen", "sürmek → sürücü". Rusça da aynısını yapar: "учить" (öğretmek) → "учитель", "водить" (sürmek) → "водитель", "строить" (inşa etmek) → "строитель". "-тель" eki Türkçedeki "-ici" ya da "-men" ekinin işini görür. Türkçedeki "-cı/-çi" ekinin yerini ise Rusçada "-ист" gibi yabancı kökenli ekler alır: "журналист", "программист".

Bir fark da soruda var. Türkçede "Ne iş yapıyorsunuz?" sorusunun cevabında meslek yalın kalır: "Mühendisim". Rusçada aynı sorunun en doğal cevabı mesleği araç hâline sokar; yalın cevap da doğrudur, ama sorudaki fiili tekrarlamaz.

Örnekler

Son örnekte "соседка" (kadın komşu) kadın biçimini alıyor, ama "бухгалтер" almıyor; iki kelime aynı kişiyi anlatıyor ve yan yana duruyor. Yedinci örnekteki "учусь" A1.33'teki "учиться" fiilindendir: okulda ya da üniversitede okumak. "Пенсия" (emeklilik) "-ия" ile bittiği için bulunma hâlinde "-и" alır.

Örnek diyalog

Moskova'dan Kazan'a giden gece treni. Kompartımanda Hakan ile emekli bir yolcu, Виктор (Viktor), çay içerken tanışıyor.

Rus trenlerinde yolcular arasındaki uzun sohbet bir gelenek sayılır ve meslek sorusu bu sohbetin ilk sorularındandır. Viktor'un "ещё" kelimesi burada "hâlâ" anlamındadır. Son replikteki "свою" (kendi) bir iyelik sözcüğüdür ve öznenin kendisine ait olanı gösterir; "работу" ise A1.37'deki gibi belirtme hâlindedir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. учительница, студентка, продавщица, официантка; "врач" değişmez.
2. Повар работает в ресторане. Врач работает в больнице. Строитель работает на стройке.
3. Мой папа — водитель, а моя мама — медсестра.
4. Кто вы по профессии? (Gündelik dilde: Кем вы работаете?)

Özet kartı

1. Meslek sormak: Кто вы по профессии? Cevap: Я инженер.
2. Nerede: Где вы работаете? — Я работаю в банке / на заводе.
3. Kadın biçimi: -ка (студентка), -ница (учительница), -щица (продавщица).
4. Değişmeyenler: врач, инженер, юрист, программист, бухгалтер.
5. "-тель" fiilden meslek türetir: учить → учитель, водить → водитель.
6. Çalışmayanlar: Я на пенсии. Я не работаю, я учусь.

Sonraki derse köprü

Bu derste garsonu bir meslek olarak tanıdın: "официант", "официантка". Sıradaki derste masanın öbür tarafına geçiyoruz ve kafede sipariş vereceğiz: menüyü istemek, kibarca bir şey sipariş etmek ve sonunda hesabı istemek için gereken kısa cümleler.