Belirtme hâli (винительный падеж): cansız nesneler

Kanca

Bir Rus arkadaşın sana "Я читаю журнал" ve "Я читаю газету" diye iki cümle söylüyor. İkisinde de bir şey okunuyor ve iki kelime de cümlenin nesnesi. Ama dergi (журнал) olduğu gibi kalmış, gazete ise "газета" iken "газету" olmuş.

Bu farkın arkasında basit bir düzen var. Cansız nesnelerde belirtme hâli yalnız bir grup isimde görünür bir iz bırakır; geri kalanlarda kelime sözlükteki biçimiyle durur. Bu derste o grubu tanıyacak ve hangi kelimenin değişip hangisinin değişmediğini bir bakışta söyleyebileceksin.

Anlatım

Belirtme hâli ne iş görür?

Bir fiilin etkilediği şeye nesne denir. "Okuyorum" fiilinin nesnesi okunan şeydir, "seviyorum" fiilinin nesnesi sevilen şey. Rusçada bu nesne belirtme hâline (винительный падеж) girer. Hâlin sorusu cansız nesneler için "что?" (neyi?), canlılar için "кого?" (kimi?) olur; bu derste yalnız "что?" ile ilgileniyoruz.

"Ты что читаешь?" [tı ŞTO çi-TA-yiş] (Ne okuyorsun?) sorusunun cevabındaki kelime belirtme hâlindedir: "Газету" [ga-ZE-tu] (Gazete). Cevap tek kelime olsa bile ek düşmez.

Değişen grup: -а ve -я ile biten isimler

Belirtme hâlinin cansız isimlerde tek görünür eki dişil isimlerdedir. Sonu "-а" ile biten isim "-у", sonu "-я" ile biten isim "-ю" alır:

Vurgu bu kelimelerde yerinden oynamaz; yalnız son ünlü değişir. "Вода" kelimesi bir istisnadır: yalın hâlde vurgu sondadır [va-DA], belirtme hâlinde başa geçer [VO-du]. Bu tür vurgu kaymasını şimdilik kelimeyle birlikte öğrenmek yeterli.

Değişmeyen grup

Geri kalan bütün cansız isimler belirtme hâlinde yalın hâlle aynıdır:

• Eril isimler: "журнал" → "журнал", "чай" (çay) → "чай", "словарь" (sözlük) → "словарь".
• Sonu yumuşatma işaretiyle biten dişiller: "тетрадь" (defter) → "тетрадь", "соль" (tuz) → "соль".
• Nötr isimler: "письмо" (mektup) → "письмо", "молоко" (süt) → "молоко".
• Cansız çoğullar: "книги" → "книги", "новости" (haberler) → "новости".

Bu yüzden bir dişil "-ь" isminin cinsini ayırt etmek burada sorun çıkarmaz: hangi cinsten olursa olsun "-ь" ile biten cansız isim değişmez. Dikkat edilecek tek soru şudur: kelime "-а" ya da "-я" ile mi bitiyor?

Nesnenin önündeki sıfat da aynı düzene uyar, ama sıfat eklerinin belirtme hâli ayrı bir derste işlenecek. Şimdilik değişmeyen grupla örnek kurabilirsin: "Я знаю русский алфавит" [ya ZNA-yu RUS-kiy al-fa-VİT] (Rus alfabesini biliyorum) cümlesinde hem sıfat hem isim eril ve cansız olduğu için hiçbiri değişmez.

Tanıdık bir iz: в субботу

Bu eki daha önce, adını koymadan görmüştün. Ders A1.26'da hafta günlerini öğrenirken "в среду" (çarşamba günü) ve "в субботу" (cumartesi günü) biçimleri geçti. "Среда" ve "суббота" "-а" ile biter; "в" edatı zaman bildirirken belirtme hâli ister ve son ünlü "-у" olur. "В понедельник" ise eril olduğu için değişmez. Aynı kural, iki ayrı yerde.

Canlılar ayrıca

Bu dersteki kural yalnız cansız nesneler içindir. Rusça canlı bir varlığı nesne yaptığında, özellikle eril isimlerde başka bir ek kullanır: "журнал" değişmez ama "брат" (erkek kardeş) nesne olunca değişir. Bu ayrım Ders A2.8'de ele alınacak. Şimdilik nesne olarak eşya, yiyecek, içecek ve yer adları kullan.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin belirtme eki "-i, -ı, -u, -ü" nesneye bir anlam katar: nesnenin belli olduğunu söyler. "Kitap okuyorum" genel bir etkinliği, "kitabı okuyorum" bilinen belli bir kitabı anlatır. Nesne belli değilse ek düşer.

Rusçada belirtme hâli belirlilikle ilgilenmez. "Я читаю книгу" hem "kitap okuyorum" hem "kitabı okuyorum" demektir; hangisinin kastedildiğini bağlam söyler. Türk öğrenci bu yüzden "kitap okuyorum" cümlesini çevirirken eki atlamak ister, çünkü kendi dilinde orada ek yoktur. Rusçada nesne her zaman belirtme hâlindedir.

Öteki yönde Türkçe daha düzenlidir. Türkçede belirtme eki her ismin sonuna gelir, ünlü uyumuna göre biçim değiştirir. Rusçada cansız isimlerin çoğu bu hâlde hiç değişmez; ek yalnız "-а/-я" ile biten isimlerde görünür. Böylece Türk öğrencinin işi bir yandan zorlaşır (belirsiz nesnede de ek gerekir), bir yandan kolaylaşır (eklenecek isim sayısı azdır).

Örnekler

Sekizinci örnekte iki nesne yan yana: "хлеб" eril olduğu için yalın kalıyor, "вода" "-а" ile bittiği için "воду" oluyor. "Покупаю" (alıyorum, satın alıyorum) birinci çekim bir fiildir. Son örnekteki "вижу" (görüyorum) "видеть" fiilinin birinci tekil biçimidir; "д" bu biçimde "ж"ye döner. "Тетрадь" iki cümlede de aynı kalıyor: önce özne, sonra nesne, ama "-ь" ile bittiği için biçim değişmiyor.

Örnek diyalog

Novosibirsk'te bir yurt mutfağı. Тимур (Timur) bir kâğıda bir şeyler yazıyor; oda arkadaşı Kerem yanına geliyor.

Listedeki eril "хлеб" ve nötr "молоко" yalın kalıyor; "рыба", "гречка" (karabuğday), "вода" ve "газета" ise "-у" alıyor. Kerem'in "Воду и газету" cevabında fiil yok, ama nesneler belirtme hâlinde kalıyor: cümle "Купи воду и газету" (su ve gazete al) cümlesinin kısaltmasıdır. "Ещё" (daha, başka) kelimesinde "щ" [şş] okunur ve vurgu sondadır: [yi-ŞŞO]. Karabuğday lapası Rusya'da sofraların sıradan bir yiyeceğidir ve market listelerinde sık görülür.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. газету, суп, песню, тетрадь, окно. Yalnız "-а/-я" ile bitenler değişir.
2. Я люблю рыбу, а суп не люблю. "Суп" eril olduğu için değişmez.
3. Анна пишет письмо. "Письмо" nötr; değişmez.
4. Мы покупаем хлеб и молоко. Eril ve nötr cansız isimler belirtme hâlinde yalın kalır.

Özet kartı

1. Belirtme hâli (винительный падеж) fiilin nesnesini gösterir; cansız nesnede soru "что?".
2. "-а" → "-у": газета → газету, рыба → рыбу.
3. "-я" → "-ю": песня → песню, история → историю.
4. Eril, nötr, sonu "-ь" olan dişil ve çoğul cansız isimler değişmez.
5. Türkçeden farklı olarak belirsiz nesne de bu hâldedir: "книгу" hem "kitap" hem "kitabı".
6. "В субботу", "в среду" da aynı hâldir: zaman bildiren "в" bu hâli ister.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir şeyi okuyan, alan, seven birini anlattık; nesne hep belirtme hâline girdi. Sıradaki derste sahip olmayı söyleyeceğiz ve Rusça bunu Türkçeye çok yakın bir yoldan yapar: "У меня есть книга" kelimesi kelimesine "bende kitap var" demektir. Bu cümlede "книга" bir nesne değil, var olan şeydir; o yüzden belirtme hâline girmez, yalın kalır.