Altı hâl: Türkçenin hâl ekleriyle karşılaştırma

Kanca

İngilizce konuşan bir Rusça öğrencisi için "hâl" kelimesi çoğu zaman bir kâbustur: isimlerin sonu cümledeki görevine göre değişir ve bu fikir ona tamamen yabancıdır. Türkçe konuşan için ise aynı fikir her gün kullandığı bir araçtır. "Kitap, kitabı, kitaba, kitapta, kitaptan, kitapla": bir Türk, bir ismi altı farklı biçimde çekmeyi daha okula başlamadan bilir.

Rusçanın da altı hâli vardır. Önceki derslerde bunlardan birkaçını gizlice kullandın: "в Москве", "из Турции", "у меня", "книгу". Bu derste altı hâlin haritasını çıkaracağız: her birinin adını, cevap verdiği soruyu ve Türkçede hangi eke karşılık geldiğini. Haritanın amacı ezber değil, yön bulmak; her hâlin kendi dersi ileride gelecek.

Anlatım

Altı hâl, bir kelime

Aşağıdaki tabloda "книга" (kitap) kelimesi altı hâlde görülüyor. Her satırda hâlin Türkçe adı, Rusça adı, sorusu ve Türkçede en yakın karşılığı var:

Hâllerin Rusça adları uzundur ve ilk başta zor görünür. Ama her hâl, cevap verdiği soruyla birlikte öğrenildiğinde akılda kalır: "кому?" (kime?) sorusunu duyan, yönelme hâlini düşünür.

Her hâl ne iş görür?

Yalın hâl öznenin hâlidir: "Книга на столе" (Kitap masanın üstünde). Sözlükteki biçim de budur.

İlgi hâli Rusçanın en çok iş gören hâlidir. Türkçedeki tamlayan ekinin ("kardeşin kitabı") işini görür: "книга брата" [KNİ-ga BRA-ta]. Aynı zamanda "yok" cümlelerinde ("У меня нет книги", Kitabım yok) ve "-den" anlamı veren edatlardan sonra ("из Москвы", Moskova'dan) kullanılır.

Yönelme hâli bir şeyin kime verildiğini, kime söylendiğini gösterir: "Я даю книгу брату" (Kitabı kardeşime veriyorum). A1.27'deki "мне" (bana) bu hâlin bir zamir biçimidir.

Belirtme hâli fiilin doğrudan nesnesidir: "Я читаю книгу" (Kitabı okuyorum). A1.26'daki "в субботу" ifadesindeki "-у" de bu hâldir.

Araç hâli bir şeyin ne ile ya da kiminle yapıldığını söyler: "Я пишу ручкой" (Kalemle yazıyorum), "с другом" (arkadaşla).

Bulunma hâli her zaman bir edatla kullanılır: "о книге" (kitap hakkında), "в книге" (kitapta). "В Москве", "в парке" gibi yer bildiren ifadeler de bu hâldedir.

Edatlar ve hâller

Türkçede hâli yalnızca ek gösterir. Rusçada ise hâller çoğu zaman bir edatla birlikte çalışır: "в" + bulunma hâli (içinde), "из" + ilgi hâli (-den), "с" + araç hâli (ile). Edat yönü, ek ise hâli gösterir ve ikisi birlikte anlamı kurar. Bu yüzden Rusçada bir edat öğrenirken, onun hangi hâli istediğini de birlikte öğrenmek gerekir.

Ekler cinse göre değişir

Tabloda yalnızca dişil bir isim, "книга", gördün. Eril ve nötr isimlerde ekler farklıdır: "брат" (erkek kardeş) ilgi hâlinde "брата", yönelme hâlinde "брату", araç hâlinde "братом" olur. Hâllerin her biri kendi dersinde, üç cinsin ekleriyle birlikte anlatılacak. Bu derste yalnızca haritaya bakıyoruz.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin de altı temel hâli vardır: yalın (kitap), belirtme (kitabı), yönelme (kitaba), bulunma (kitapta), ayrılma (kitaptan) ve tamlayan (kitabın). Bunlara bir de "ile" eki eklenir. Türk öğrenci için Rusça hâl sistemi bu yüzden kavram olarak tanıdıktır. Ama iki sistem birebir örtüşmez ve üç noktada dikkat ister.

Birincisi, Türkçenin ayrılma hâli ("-den") Rusçada ayrı bir hâl değildir. "Moskova'dan" Rusçada "из Москвы" olur; yani bir edat ve ilgi hâli. Rusçanın ilgi hâli böylece Türkçenin hem tamlayan hâlinin hem ayrılma hâlinin işini görür.

İkincisi, Türkçenin yönelme hâli ("-e") Rusçada ikiye bölünür. Bir kişiye yönelme ("kardeşime") Rusçada yönelme hâliyle söylenir: "брату". Bir yere yönelme ("Moskova'ya") ise "в" edatı ve belirtme hâliyle söylenir: "в Москву". Türkçede ikisi de "-e" ekiyle kurulduğu için Türk öğrenci bu ayrımı bilinçli olarak yapmak zorundadır.

Üçüncüsü, tamlamada kelime sırası terstir. Türkçede tamlayan önde, tamlanan arkadadır: "kardeşin kitabı". Rusçada ise sahip olunan önde, sahip arkada durur: "книга брата", kelimesi kelimesine "kitap kardeşin".

Örnekler

Her örnekte parantezde adı verilen hâli taşıyan ismi bul ve ekini Türkçedeki karşılığıyla eşleştir.

Dördüncü örnekte iki hâl bir arada: "книгу" fiilin nesnesi (belirtme), "брату" kitabın verildiği kişi (yönelme). Yedinci örnekte de iki hâl var: "из Москвы" çıkış noktası, "в Казань" varış noktası. Türkçede ikincisi "-a" ekiyle söylenir, Rusçada ise "в" ve belirtme hâliyle. Sekizinci örnekteki "с" edatı, ötümlü "д"den önce [z] okunur.

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'daki dil kursunda öğretmeni Анна Петровна (Anna Petrovna) ile ders sonrası konuşuyor. Deniz bir şeyi merak ediyor.

Anna Petrovna'nın cevabındaki "падеж" (hâl) kelimesi sonunda ötümsüzleşir: [pa-DEŞ]. Çoğulu "падежи"dir; "шесть падежей" biçimi ise sayıdan sonra gelen bir ilgi hâli çoğuludur ve A2.3'te anlatılacak. "В турецком языке" (Türk dilinde) ifadesi, bir sonraki derste göreceğin bulunma hâlinin bir örneğidir: "в" edatı ve "-е" eki.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Yalın, ilgi, yönelme, belirtme, araç, bulunma.
2. "книга брата." Rusçada sahip olunan (книга) önde, sahip (брата) arkada durur; Türkçede sıra terstir.
3. Bir edat ve ilgi hâliyle: "из Москвы" (Moskova'dan).
4. "Kardeşime" yönelme hâliyle söylenir: "брату". "Moskova'ya" ise "в" edatı ve belirtme hâliyle: "в Москву".

Özet kartı

1. Rusçada altı hâl vardır: yalın, ilgi, yönelme, belirtme, araç, bulunma.
2. Her hâlin bir sorusu vardır: кто? / кого? / кому? / кого? / кем? / о ком?
3. İlgi hâli Türkçenin tamlayan ve ayrılma hâllerinin işini görür: книга брата, из Москвы.
4. Türkçenin "-e" eki Rusçada ikiye bölünür: kişiye yönelme (брату), yere yönelme (в Москву).
5. Tamlamada sıra terstir: книга брата = kardeşin kitabı.
6. Hâller çoğu zaman edatla birlikte çalışır: в + bulunma, из + ilgi, с + araç.
7. Ekler cinse göre değişir; her hâl kendi dersinde üç cinsle birlikte öğrenilecek.

Sonraki derse köprü

Haritayı çıkardık; şimdi ilk hâle yakından bakıyoruz. Sıradaki derste bulunma hâlini göreceksin: "в Москве", "в парке", "на работе" gibi yer bildiren ifadelerin eril, dişil ve nötr isimlerde nasıl kurulduğunu ve "о" edatıyla "hakkında" anlamını. Bu hâl, Türkçedeki "-de" ekine en çok benzeyen hâldir ve bu yüzden hâller yolculuğuna başlamak için en kolay kapıdır.