Olumsuz cümle ve soru: не ve tonlama

Kanca

Türkçede "Sen mi bugün çalışıyorsun?" ile "Sen bugün mü çalışıyorsun?" farklı sorulardır. İlkinde merak edilen kişidir, ikincisinde gün. Soruyu değiştiren tek şey, "mi" ekinin cümlede nereye yerleştiğidir.

Rusçada "mi" eki yoktur, ama aynı ayrım yapılır. Rusça bunu sesle yapar: "Ты работаешь сегодня?" cümlesinin kelimeleri hiç yer değiştirmeden, ses hangi kelimede yükselirse soru o kelimeyi sorar. Olumsuzlukta da benzer bir hassasiyet vardır: "не" kelimesinin cümledeki yeri, neyin olumsuz yapıldığını belirler. Bu derste "не"nin yerini, soru tonunun odağını ve Rusçaya özgü kısa cevapları göreceksin.

Anlatım

"Не" olumsuz yapacağı kelimenin önüne gelir

Rusçada "не" [ni], olumsuz yapılmak istenen kelimenin hemen önüne konur. Çoğu zaman bu kelime fiildir: "Я не работаю" (Çalışmıyorum), "Он не знает" (Bilmiyor). Ama "не" başka bir kelimenin önüne de geçebilir ve o zaman cümlenin anlamı değişir:

İkinci ve üçüncü cümleler genellikle bir düzeltmeyle birlikte gelir: "не я, а он" (ben değil, o), "не книгу, а журнал" (kitap değil, dergi). A1.20'deki "Это не стол, а стул" cümlesi de bu kalıbın bir örneğidir.

"Не" vurgusuz bir kelimedir ve ardındaki kelimeyle birlikte tek bir ses birimi gibi söylenir: "не знаю" [ni ZNA-yu]. Yazıda ise fiilden ayrı yazılır.

"Не" ve "нет"

Bu iki kelime sık karıştırılır. "Нет" [NET] "hayır" demektir ve tek başına bir cevaptır: "Ты студент? — Нет." "Не" ise tek başına cevap olamaz; her zaman bir kelimenin önünde durur. İkisi bir arada çok sık kullanılır: "Нет, я не студент" (Hayır, öğrenci değilim). A1.39'da göreceğin gibi "нет" kelimesinin ayrıca "yok" anlamı da vardır.

Soru tonu ve odak

Rusçada evet-hayır sorusu, kelime sırası değişmeden yalnızca ses tonuyla kurulur. Ses, sorunun merkezindeki kelimenin vurgulu hecesinde keskin biçimde yükselir, ardından hemen düşer. Hangi kelimede yükselirse soru o kelimeyi sorar:

• "ТЫ работаешь сегодня?" — Bugün çalışan sen misin?
• "Ты РАБОТАЕШЬ сегодня?" — Bugün çalışıyor musun (yoksa dinleniyor musun)?
• "Ты работаешь СЕГОДНЯ?" — Bugün mü çalışıyorsun (yarın değil mi)?

Yazıda bu fark görünmez; üç cümle aynı biçimde yazılır. Konuşmada ise yükselişin yeri anlamı taşır. Rus tonlamasının bu yapısına dilbilgisinde bir ad verilmiştir ve B2'de, tonlama dersinde ayrıntısıyla göreceksin.

Kısa cevap: fiili tekrarlamak

Bir evet-hayır sorusuna Rusçada "Да" (evet) ile cevap verilebilir. Ama günlük konuşmada çok yaygın bir başka yol vardır: sorudaki fiili ya da sorulan kelimeyi tekrarlamak. "Ты работаешь? — Работаю" (Çalışıyor musun? — Çalışıyorum). "Ты знаешь Анну? — Знаю" (Anna'yı tanıyor musun? — Tanıyorum). Bu cevap "Да"dan daha doğal ve daha bilgili tınlar.

Olumsuz cevapta da aynı yol izlenir: "Ты понимаешь? — Нет, не понимаю" (Anlıyor musun? — Hayır, anlamıyorum).

Kitabi soru: "ли"

Rusçada evet-hayır sorusunu sesle değil bir kelimeyle kurmanın da bir yolu vardır: soru kelimesinden sonra gelen "ли" edatı. "Знаешь ли ты…?" (…biliyor musun?) gibi soru biçimleri yazı dilinde, resmî konuşmada ve dolaylı sorularda görülür. Günlük konuşmada nadirdir; bu yapıyı B1.18'de, dolaylı anlatım dersinde göreceksin.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede soru, ayrı yazılan ve hareket edebilen bir "mi" ekiyle kurulur. Bu ek cümlede nereye konursa sorunun odağı orası olur: "Sen mi geliyorsun?", "Sen yarın mı geliyorsun?", "Sen yarın geliyor musun?". Rusçada aynı iş ses tonuyla yapılır ve odak, yükselişin düştüğü kelimedir. İki dil aynı soruyu sorar; Türkçe bunu yazıda gösterir, Rusça yalnızca seste.

Olumsuzlukta iki dil farklı yerlere bakar. Türkçede olumsuzluk ya fiile bir ek olarak gelir ("çalışmıyorum") ya da isimden sonra "değil" olarak ("ben değil"). Rusçada ise her durumda tek bir kelime vardır, "не", ve olumsuz yapılacak şeyin önüne konur. "Не я" (ben değil), "не книгу" (kitap değil), "не работаю" (çalışmıyorum): üçünde de aynı kelime, üçünde de önde.

Kısa cevap konusunda iki dil şaşırtıcı biçimde benzer. Türkçede de "Geliyor musun?" sorusuna çoğu zaman "Evet" yerine "Geliyorum" diye cevap verilir. Rusçadaki "Работаешь? — Работаю" alışkanlığı, Türk konuşan için tamamen doğaldır.

Örnekler

Her örnekte "не"nin neyi olumsuz yaptığını ya da sorunun neyi sorduğunu bul.

İkinci ve üçüncü örneklerde "не" bir fiilin değil, bir zamirin ve bir ismin önünde duruyor; ikisi de bir "а" düzeltmesiyle tamamlanıyor. Beşinci örnekte cevap "Да" değil, sorudaki fiilin tekrarı. Altıncı örnekte "нет" ve "не" yan yana kullanılıyor: biri cevap, öteki olumsuzluk. Son örnekteki "Может быть" bir kalıptır ve "belki" anlamında, kesin bir evet ya da hayır vermek istemediğinde kullanılır.

Örnek diyalog

Deniz'in Moskova'daki ofisinde iş arkadaşı Ольга (Olga) hafta sonu nöbet listesini hazırlıyor.

Deniz'in iki cevabı bu dersin iki aracını gösteriyor. Olumsuz cevabında önce "Нет", sonra "не" ile olumsuz fiil geliyor. Olumlu cevabında ise "Да" demek yerine fiili tekrarlıyor: "Говорит". Olga'nın ilk sorusunda "в субботу" kelimesinde ses yükseldiği için soru, Deniz'in genel olarak çalışıp çalışmadığını değil, cumartesi gününü soruyor; Deniz de "В субботу?" diye bu odağı tekrarlayarak cevaba başlıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Я не пью кофе." (Eylem olumsuz.) "Не я пью кофе." (Kişi olumsuz: kahveyi içen başkası.)
2. Olumlu: "Понимаю." Olumsuz: "Нет, не понимаю."
3. "Это не книга, а тетрадь."
4. "Сегодня" kelimesinde: "Ты работаешь СЕГОДНЯ?"

Özet kartı

1. "Не" olumsuz yapılacak kelimenin önüne gelir: не работаю, не я, не книгу.
2. "Не"nin yeri olumsuzluğun kapsamını değiştirir; düzeltme "а" ile gelir: не я, а он.
3. "Нет" tek başına "hayır"dır; "не" tek başına cevap olamaz.
4. Evet-hayır sorusu ses tonuyla kurulur; kelime sırası değişmez.
5. Sesin yükseldiği kelime sorunun odağıdır; Türkçedeki "mi"nin yeri gibi.
6. Kısa cevap: sorudaki fiili tekrarlamak: Работаешь? — Работаю.
7. "Может быть" = belki; kitabi soru edatı "ли" B1.18'de.

Sonraki derse köprü

Bu derste evet ya da hayır ile cevaplanan soruları gördün. Ama bir yabancı dilde en çok ihtiyaç duyduğun sorular başka türlüdür: "Nerede?", "Ne zaman?", "Neden?". Sıradaki derste Rusçanın soru kelimelerini topluca göreceksin: "что", "кто", "где", "когда", "как", "почему"; bu kelimelerin cümlede nereye konduğunu ve soru kelimeli sorularda ses tonunun neden evet-hayır sorularından farklı davrandığını öğreneceksin.