Birinci çekim: читать, знать, работать

Kanca

Türkçede "okuyorum" kelimesinin sonundaki "-um" kimin okuduğunu söyler; "okuyorsun" kelimesindeki "-sun" da öyle. Kişi, fiilin sonuna eklenmiş küçük bir parçadadır. Rusçada da durum aynıdır: "читаю" [çi-TA-yu] "okuyorum", "читаешь" [çi-TA-yiş] "okuyorsun" demektir ve kişiyi fiilin sonu gösterir.

Rus fiillerinin büyük bir kısmı, altı kişi için altı ekten oluşan tek bir düzenle çekilir. Bu düzeni bir kez öğrendiğinde yüzlerce fiili kendi başına çekebilirsin. Bu derste Rusçanın birinci çekim grubunu, en sık kullanılan birkaç fiilini ve Rusçadaki tek şimdiki zamanın Türkçedeki iki zamana birden nasıl karşılık geldiğini göreceksin.

Anlatım

Mastar ve gövde

Rus fiillerinin sözlükteki biçimi mastardır ve çoğunlukla "-ть" ile biter: "читать" (okumak), "знать" (bilmek), "работать" (çalışmak). Bu derste "-ать" ya da "-ять" ile biten ve birinci çekime giren fiillerle çalışacağız. Çekim için mastarın sonundaki "-ть" atılır ve geriye kalan gövdeye kişi ekleri getirilir: "чита-ть" → "чита-" + ek.

Altı ek

Birinci çekimde gövdeye altı ek gelir. Tabloda her ekin kişisini ve "читать" fiilindeki karşılığını görüyorsun.

Gövde bir ünlüyle bittiği için eklerdeki "е" ve "ю" harfleri başlarına bir [y] sesi alır: [çi-TA-yu], [çi-TA-yiş]. Vurgu ekte değil gövdede olduğu için eklerin "е" harfi vurgusuz kalır ve [i]'ye yaklaşır: [yiş], [yit], [yim]. "Ты" ekinin sonundaki "ь", A1.6'da gördüğün gibi yalnızca bir yazım işaretidir ve sesi değiştirmez.

Aynı düzende sık fiiller

Bu düzeni bir fiilde öğrendiğinde, aynı gruptaki bütün fiillere uygulayabilirsin. Aşağıdaki tablo en sık kullanılanlardan yedisini üç kişide gösteriyor.

"Гулять" kelimesi "-ять" ile biter; gövdesi "гуля-" olur ve ekler aynı biçimde gelir. Bu tablodaki her fiilin vurgusu gövdede sabit kalır: "РАботать" değil "раБОтать", "ДЕлать", "поНИмать". Vurgunun yerini mastarla birlikte öğrenirsen, bütün çekim boyunca aynı kalır.

Bir şimdiki zaman, iki Türkçe karşılık

Rusçada şimdiki zaman tektir. "Я читаю" cümlesi bağlama göre hem "Okuyorum (şu an)" hem "Okurum (genellikle)" anlamına gelir. "Сейчас я читаю" (Şu an okuyorum) ve "Я часто читаю" (Sık sık okurum) cümlelerinde fiil aynıdır; farkı "сейчас" (şu an) ve "часто" (sık sık) kelimeleri yaratır.

Ne sıklıkla? Zarflarla zamanı belirlemek

Rusçada tek bir şimdiki zaman olduğu için, bir eylemin ne sıklıkla yapıldığını çoğu zaman bir zarf söyler. En sık dört zarf şunlardır: "всегда" [fsig-DA] (her zaman), "часто" [ÇAS-ta] (sık sık), "иногда" [i-nag-DA] (bazen), "никогда не" [ni-kag-DA ni] (hiçbir zaman). Zarf genellikle fiilin önüne gelir: "Я всегда слушаю музыку" (Her zaman müzik dinlerim), "Он иногда работает дома" (O bazen evde çalışır). "Никогда" kullanıldığında fiilin önüne ayrıca "не" konur: "Я никогда не опаздываю" (Asla geç kalmam). Türkçede tek olumsuzluk yeterken Rusçada iki olumsuz kelime yan yana durur; bu ikili olumsuzluğu ileride ayrıca göreceksin.

Olumsuz ve soru

Olumsuz yapmak için fiilin önüne "не" konur: "Я не знаю" (Bilmiyorum). Soru sormak için A1.17'deki gibi ses tonu yükselir: "Ты знаешь?" (Biliyor musun?). Soru kelimesiyle de kurulabilir: "Что ты делаешь?" [ŞTO tı DE-la-yiş], yani "Ne yapıyorsun?". Soru kelimelerini A1.31'de ayrıntısıyla göreceksin.

Türkçe ile karşılaştırma

Kişiyi fiilin sonundaki bir ekle göstermek, Türkçe konuşan için en doğal şeydir. Türkçenin "-(I)m, -sIn, -, -Iz, -sInIz, -lAr" ekleri Rusçadaki "-ю, -ешь, -ет, -ем, -ете, -ют" eklerine birebir karşılık gelir. İki dilde de altı kişi vardır ve her biri kendi ekini alır. Türk öğrenci bu yüzden Rusça çekimi, örneğin İngilizce konuşan bir öğrenciden çok daha kolay kavrar; İngilizcede "I read, you read, they read" diye fiil neredeyse hiç değişmez.

Fark zamanlardadır. Türkçede şimdiki zaman ("-iyor") ve geniş zaman ("-ir") ayrı eklerle gösterilir: "okuyorum" ve "okurum". Rusçada ise ikisinin işini tek bir biçim görür: "читаю". Türk öğrenci için bu bir kolaylıktır; Rusçada hangi şimdiki zamanı seçeceğini düşünmen gerekmez, anlamı zarflar ve bağlam belirler.

İkinci fark zamirle ilgilidir. Türkçede kişi eki yeterli olduğu için zamir çoğu zaman düşer: "Okuyorum." Rusçada da fiilin sonu kişiyi gösterdiği için zamir düşürülebilir ("Читаю."), ama günlük konuşmada zamirle kullanmak çok daha yaygındır: "Я читаю". A1.16'da "olmak"sız cümlede zamirin düşmediğini görmüştün; fiilli cümlede ise zamir isteğe bağlıdır ama genellikle söylenir.

Örnekler

Her örnekte fiilin ekini bul ve kişiyle eşleştir. Sonra aynı cümleyi başka bir zamirle yeniden kur.

Birinci ve son örnekler, Rusçadaki tek şimdiki zamanın Türkçede iki karşılığı olabileceğini gösteriyor. Üçüncü örnekte "дома" (evde) bir yer zarfıdır ve A1.17'de gördüğün "Он дома" cümlesinin fiilli bir uzantısıdır. Beşinci örnekteki "вы" burada saygılı tekil ya da çoğul olabilir; fiilin eki ikisinde de aynıdır.

Örnek diyalog

Deniz, cumartesi öğleden sonra Аня'yı (Anya) telefonla arıyor. Sözlüğünü bulamıyor ve Anya'nın nerede olduğunu bilip bilmediğini merak ediyor.

Bu konuşmada beş farklı kişi için aynı çekim düzeni kullanılıyor: "делаешь", "читаю", "работаю", "гуляют", "знаешь", "знаю". Anya'nın son cevabında zamir düşmüş: yalnızca "Знаю!" diyor; fiilin sonu kişiyi zaten gösterdiği için bu doğaldır. Telefonu açarken söylenen "Алло" [a-LO] da Rusçadaki "Alo"dur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. я знаю, ты знаешь, он знает, мы знаем, вы знаете, они знают.
2. "Мы работаем." "Они слушают." "Ты делаешь?"
3. "Что ты думаешь?"
4. "Okuyorum" (şu an) ve "Okurum" (genellikle). Rusçada ikisi aynı biçimdir; anlamı bağlam belirler.

Özet kartı

1. Mastar "-ть" ile biter; çekimde "-ть" atılır, gövdeye ek gelir: чита-ть → чита-.
2. Birinci çekim ekleri: -ю, -ешь, -ет, -ем, -ете, -ют.
3. Vurgusuz eklerde "е" [i]'ye yaklaşır: [çi-TA-yiş], [çi-TA-yit].
4. Aynı düzen: знать, работать, делать, понимать, слушать, думать, гулять.
5. Rusçada tek şimdiki zaman vardır: "Я читаю" = okuyorum / okurum.
6. Olumsuz: не + fiil; soru: ton ya da soru kelimesi.
7. Türkçe kişi ekleri ile Rusça çekim ekleri birebir eşleşir.

Sonraki derse köprü

Bu derste "-ать" ile biten ve gövdesi bir ünlüyle biten fiilleri çektin. Rusçada fiillerin ikinci büyük grubu ise başka bir ek takımı kullanır: "я говорю, ты говоришь, они говорят". Sıradaki derste ikinci çekimi göreceksin; "-ешь" yerine "-ишь" alan bu fiillerin çoğunlukla "-ить" ile bittiğini ve "любить" gibi bazı fiillerde birinci kişide ortaya çıkan küçük bir ses eklentisini öğreneceksin.