Olmak" fiili olmayan cümle: Я студент

Kanca

Türkçede "Moskova Rusya'nın başkentidir" cümlesinin sonunda küçük bir ek durur: "-dir". Konuşmada çoğu zaman düşer: "Moskova, Rusya'nın başkenti." Rusçada aynı cümle şöyle yazılır: "Москва — столица России". Türkçedeki "-dir" ekinin yerinde bir tire var. Tire okunmaz, ama yazıda o boşluğu işaretler.

H.4'te bu yapıyla ilk kez karşılaştın: "Я врач", "Он дома". Bu derste bu yapıyı bir adım öteye taşıyacağız: tirenin hangi durumlarda konup hangilerinde konmadığını, bu cümlelerin nasıl olumsuz yapıldığını, nasıl soruya çevrildiğini ve "это" kelimesiyle kurulan kısa tanıtma cümlelerini göreceksin.

Anlatım

Cümlenin iki parçası

"Olmak"sız bir Rusça cümle iki parçadan oluşur: kim ya da ne olduğu söylenen kişi veya şey (özne) ve onun hakkında söylenen şey (yüklem). Yüklem bir isim, bir sıfat ya da bir yer bildiren kelime olabilir:

Dört cümlenin hiçbirinde fiil yoktur. Rusça, iki parçayı yan yana koyar ve aradaki "olmak" ilişkisini dinleyene bırakır.

Tire ne zaman konur?

Yazıda tire, iki ismin yan yana geldiği yerde ve özne bir zamir değilken konur: "Москва — столица России", "Мой брат — врач" (Erkek kardeşim doktor), "Света — художник" (Sveta ressam). Tire, iki ismi ayırarak hangisinin özne, hangisinin yüklem olduğunu gösterir.

Tire şu durumlarda konmaz. Özne bir zamirse: "Я студент", "Он врач". Yüklem bir sıfat ya da bir yer bildiren kelimeyse: "Суп горячий", "Он дома". Yüklemin önünde "не" varsa: "Он не врач". Konuşmada ise tirenin yerinde kısa bir duraklama duyulur ya da hiçbir şey duyulmaz.

Tire sayılar ve tanımlar arasında da kullanılır: "Два плюс два — четыре" [DVA plyus DVA çi-TI-ri], yani "İki artı iki dörttür". Sözlüklerdeki tanımlar da bu biçimde yazılır.

Olumsuz cümle: не

"Olmak"sız cümleyi olumsuz yapmak için yüklemin önüne "не" [ni] konur: "Я не врач" [ya ni VRAÇ], yani "Doktor değilim". "Он не дома" [ON ni DO-ma], "O evde değil". "Не" vurgusuz söylenir; ses olarak hemen sonraki kelimenin bir parçası gibi duyulur.

Olumsuz cümleyi düzeltmeyle bitirmek Rusçada çok yaygındır: "Я не врач, я учитель" (Doktor değilim, öğretmenim). Bu durumda ikinci parça virgülle ya da "а" (ise, fakat) bağlacıyla gelir.

Soru: ton yükselir

"Olmak"sız cümleyi soruya çevirmek için kelime sırasını değiştirmen gerekmez; yalnızca ses tonu değişir. "Он студент." düz söylenince bir bilgi, "Он студент?" diye soru tonuyla söylenince bir sorudur. Rusça soru tonunda sesin asıl yükseldiği yer, sorunun merkezindeki kelimedir: "Он студент?" sorusunda yükseliş "студент" kelimesinin vurgulu hecesine düşer. Bu tonlama yapısının adını ve ayrıntısını B2'de, tonlama dersinde göreceksin.

"Это": bu, şu

Tanıtma ve gösterme cümlelerinde Rusça "это" [E-ta] kelimesini kullanır: "Это Анна" (Bu Anna), "Это моя мама" (Bu benim annem), "Это мой дом" (Bu benim evim). "Это" burada değişmez; gösterilen şey eril, dişil ya da çoğul olsa da aynı kalır. "Bu ne?" ve "Bu kim?" sorularını bu kelimeyle kurmayı A1.20'de göreceksin.

Geçmişte ve gelecekte

"Olmak" fiili Rusçada tamamen yok değildir; yalnızca şimdiki zamanda düşer. Geçmişte ve gelecekte geri gelir: "Я был студентом" (Öğrenciydim), "Я буду врачом" (Doktor olacağım). Bu biçimleri A2'de, geçmiş ve gelecek zaman derslerinde göreceksin. Bu derste yalnızca şimdiki zamanla çalışıyoruz.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin isim cümlesi de aslında fiilsizdir. "Öğrenciyim" kelimesinde bir fiil yoktur; "öğrenci" ismine bir kişi eki gelmiştir. Üçüncü kişide bu ek çoğu zaman tamamen düşer: "O öğrenci." Rusça bu açıdan Türkçenin üçüncü kişisine benzer: hiçbir kişide ek almaz, kişiyi yalnızca zamir gösterir.

Rusçadaki tire, Türkçedeki "-dır, -dir" ekine yakın bir iş görür. Türkçede "-dır" eki özellikle tanımlarda ve kesin yargılarda kullanılır: "Ankara Türkiye'nin başkentidir", "İki artı iki dörttür". Rusçada tam bu cümleler tireyle yazılır: "Анкара — столица Турции", "Два плюс два — четыре". Konuşmada "-dır" düşebildiği gibi Rusçadaki tire de seste yalnızca kısa bir duraklamaya dönüşür.

Olumsuzlukta iki dil ayrılır. Türkçede olumsuzluk sözcüğü yüklemden sonra gelir: "Doktor değilim". Rusçada ise yüklemden önce gelir: "Я не врач". Türk öğrenci bu sırayı ilk başta ters bulur; "не" kelimesini olumsuz yapılacak kelimenin hemen önüne koymayı bir alışkanlık hâline getirmek gerekir.

Soruda da fark var. Türkçede soru, ayrı bir soru ekiyle yapılır: "Öğrenci misin?" Rusçada böyle bir ek gerekmez; ses tonu yeter. "Ты студент?" yazıda soru işaretiyle, konuşmada yükselen bir tonla soru olur.

Örnekler

Her cümlede özneyi ve yüklemi ayır; tire varsa nedenini söyle.

İkinci, üçüncü ve sekizinci örneklerde iki isim yan yana geldiği ve özne bir zamir olmadığı için tire var. Birinci örnekte özne zamir, dördüncü örnekte yüklem bir sıfat olduğu için tire yok. Beşinci ve altıncı örneklerde "не" yüklemin hemen önüne geliyor. Dördüncü örnekteki "горячий" sıfatının sonu, "суп" ismine uyuyor; sıfatların isimle nasıl uyuştuğu A1.21'in konusu.

Örnek diyalog

Deniz, bir arkadaşının doğum günü partisinde Олег (Oleg) ile tanışıyor. Odada Oleg'in arkadaşı Света (Sveta) da var.

Bu konuşmanın hiçbir cümlesinde "olmak" fiili yok. Oleg'in "Света — художник" cümlesinde tire var, çünkü iki isim yan yana geliyor ve özne bir zamir değil. "Я не студент" cümlesinde tire yok, çünkü özne zamir ve yüklemin önünde "не" var. Oleg'in son cümlesindeki "правда?" kelimesi, kelimesi kelimesine "gerçek mi?", anlamca Türkçedeki "değil mi?" sorusunun karşılığıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Анна — врач." (iki isim, özne zamir değil) "Она врач." (özne zamir, tire yok) "Казань — город." (iki isim)
2. "Я не учитель, я студент." Kadın konuşuyorsa: "Я не учительница, я студентка."
3. Soru: "Он дома?" (yalnızca ton yükselir). Olumsuz: "Он не дома."
4. "Два плюс три — пять."

Özet kartı

1. Şimdiki zamanda özne ile yüklem arasına fiil girmez; ikisi yan yana durur.
2. Yüklem bir isim, bir sıfat ya da bir yer kelimesi olabilir: Я студент, Суп горячий, Он дома.
3. Tire iki isim arasına konur, özne zamir değilse: Москва — столица России.
4. Zamir özneyle, sıfat ya da yer yükleminden önce ve "не" ile tire konmaz.
5. Olumsuz: "не" yüklemden önce: Я не врач.
6. Soru: kelime sırası aynı kalır, ton yükselir: Ты студент?
7. Rusçadaki tire, Türkçedeki "-dır" ekine yakın bir iş görür.

Sonraki derse köprü

Bu derste "Суп горячий" ve "Это моя мама" gibi cümlelerde kelimelerin sonlarının birbirine uyduğunu gördün: "суп" ile "горячий", "мама" ile "моя". Bu uyumun arkasında Rusçanın en temel kurallarından biri yatıyor: her ismin bir cinsi vardır. Sıradaki derste isimlerin eril, dişil ve nötr diye üçe ayrılmasını ve bir kelimenin son harfinin, onun cinsi hakkında neden çoğu zaman güvenilir bir ipucu verdiğini göreceksin.