Ты ve вы: samimi ve resmî hitap

Kanca

Rusçada iki kişi aylarca birbirine "вы" diye seslenebilir: iş arkadaşları, komşular, bir dil kursundaki iki yetişkin. Sonra bir gün biri, çoğunlukla yaşça büyük olan ya da işte daha kıdemli olan, kısa bir cümle kurar: "Давайте на ты". Kelimesi kelimesine: "Sen'e geçelim." O andan sonra konuşmanın bütün fiilleri, zamirleri ve hatta selamları değişir.

Türkçe konuşan için "sen" ve "siz" ayrımı yabancı değildir; iki dil bu konuda birbirine çok benzer. Bu derste Rusçada kime "ты", kime "вы" dendiğini, bu seçimin cümlenin başka hangi kelimelerini etkilediğini ve "sen"e geçişin Rusçada nasıl açıkça önerildiğini göreceksin.

Anlatım

İki "siz"

"Ты" [TI] tek bir kişiye samimi hitaptır: "sen". "Вы" [VI] ise iki iş görür. Birincisi, birden fazla kişiye seslenmektir: "siz" (çoğul). İkincisi, tek bir kişiye saygıyla, resmî olarak seslenmektir: "siz" (nezaket).

Bu yüzden "Вы знаете?" [vı ZNA-yi-ti] cümlesi iki anlama gelebilir: "Siz (birkaç kişi) biliyor musunuz?" ya da "Siz (tek kişi, saygıyla) biliyor musunuz?". Hangisi olduğunu bağlam belirler. Mektupta ve resmî yazışmada tek bir kişiye yazılırken saygı için büyük harfle "Вы" yazılabilir.

Kime "ты", kime "вы"?

Rusçada "вы" şu kişilere söylenir: tanımadığın yetişkinler, yaşça senden büyük olanlar, öğretmenler, doktorlar, iş yerinde üstlerin, dükkân ve resmî kurum görevlileri. Bir yetişkini adı ve baba adıyla çağırıyorsan (Анна Петровна gibi), ona neredeyse her zaman "вы" dersin.

"Ты" ise aileye, arkadaşlara, çocuklara, yaşıtlara ve yakın tanıdıklara söylenir. Gençler birbirleriyle çoğu zaman ilk andan itibaren "ты" diye konuşur. Rusça dualarda da Tanrı'ya "ты" diye seslenilir; bu, saygısızlık değil, yakınlığın ifadesidir.

Emin olmadığın durumda "вы" güvenli seçimdir. Karşındaki "ты"yi tercih ediyorsa bunu sana kendisi söyler.

Seçim cümleyi değiştirir

"Ты" ve "вы" yalnızca zamiri değil, cümlenin başka kelimelerini de belirler. Fiil eki değişir: "ты знаешь" [tı ZNA-yiş] "biliyorsun", "вы знаете" [vı ZNA-yi-ti] "biliyorsunuz". İyelik sözcüğü değişir: "твой телефон" [TVOY ti-li-FON] "senin telefonun", "ваш телефон" [VAŞ ti-li-FON] "sizin telefonunuz". Rica ve emir biçimleri de değişir:

Tablodaki ikinci ve üçüncü satırlarda "вы" biçimleri "-те" ile biter. Bu ek Rusçada nezaketin ve çoğulluğun işaretidir; selamda da ("здравствуй" ile "здравствуйте") aynı ek görülür.

"Sen"e geçmek

Rusçada "вы"den "ты"ye geçiş çoğu zaman açıkça önerilir. Bunun kalıbı "Давайте на ты" [da-VAY-ti na TI] ya da biraz daha uzun biçimiyle "Давайте перейдём на ты" [da-VAY-ti pi-ri-YOM na TI], yani "Sen'e geçelim"dir. Öneriyi genellikle yaşça büyük, kıdemli ya da kadın olan taraf yapar. Kabul etmek için "Давай!" [da-VAY] demek yeter; artık "ты" ile konuştuğun için bu cevap da "-те" eki olmadan gelir.

Bu geçişin ters yönü de vardır ve Rusçada bunun için iki kelime bulunur: "тыкать" (birine uygunsuz biçimde "sen" demek) ve "выкать" (birine "siz" demek). "Не тыкайте мне!" cümlesi, "Bana 'sen' demeyin!" anlamında sert bir uyarıdır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ile Rusça hitap konusunda çok yakındır. İki dilde de tek bir kişiye saygıyla "siz" denir, iki dilde de aynı kelime çoğul için kullanılır, iki dilde de fiil eki hitaba göre değişir: Türkçede "biliyorsun" ve "biliyorsunuz", Rusçada "знаешь" ve "знаете". Türkçe konuşan için bu sistemi öğrenmek, İngilizce konuşan birine göre çok daha kolaydır; İngilizcede "you" kelimesi bu ayrımı yapmaz.

Fark, geçişin nasıl yapıldığındadır. Türkçede "siz"den "sen"e geçiş çoğu zaman kendiliğinden olur: biri bir gün "sen" demeye başlar ve öteki ona uyar. Rusçada ise geçiş daha çok konuşularak yapılır; "Давайте на ты" cümlesi bir tür küçük törendir.

İkinci fark, resmî hitabın biçimindedir. Türkçede saygı göstermek için "Ayşe Hanım", "Mehmet Bey", "hocam", "abi", "abla" gibi unvanlar kullanılır. Rusçada bu işi daha çok ad ile baba adı birlikte görür: "Анна Петровна", "Сергей Иванович". Bu ad biçimini A1.15'te ayrıntısıyla göreceksin.

Örnekler

Her cümlenin "ты" mı "вы" mı ile kurulduğunu bul ve aynı cümleyi öbür hitapla yeniden kur.

Birinci ve ikinci örnekler aynı soruyu iki hitapla soruyor; değişen yalnızca zamir ve fiilin sonu. "Скажите" kelimesinde "ж" harfinden sonra gelen "и" [ı] okunur: [ska-JI-ti]. Son iki örnek "sen"e geçişin önerisini ve cevabını gösteriyor; cevabın "-те" eki taşımadığına dikkat et.

Örnek diyalog

Deniz, Moskova'daki bir yazılım şirketinde stajına başladı. İlk gün iş arkadaşı Игорь (İgor) yanına geliyor.

Bu konuşmanın ortasında hitap değişiyor. İlk üç replikte İgor ve Deniz birbirine "вы" diyor; İgor'un önerisinden sonra ikisi de "ты"ye geçiyor. İgor'un "Слушайте" kelimesi "Dinleyin, bakın" anlamında bir dikkat çekme sözüdür ve henüz "вы" biçimindedir; geçişten sonra aynı söz "Слушай" olurdu. Deniz'in "Давай!" cevabı, öneriyi kabul ettiğini ve artık "ты" ile konuştuğunu aynı anda gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) "Ты", çünkü yakın bir yaşıtın. (b) "Вы", çünkü tanımadığın bir görevli. (c) "Ты", çünkü bir çocuk. (d) "Вы", çünkü yaşça büyük ve resmî bir ilişkiniz var.
2. "Вы знаете, где метро?" Zamir "вы", fiil "знаете" olur.
3. "Давай!" Öneriyi kabul ettiğin anda "ты"ye geçtiğin için cevap da "-те" eki olmadan verilir.
4. Birden fazla kişiye "Biliyor musunuz?" anlamına ya da tek bir kişiye saygıyla "Biliyor musunuz?" anlamına gelebilir.

Özet kartı

1. "Ты" tek bir kişiye samimi hitaptır; "вы" hem çoğul hem de tek kişiye resmî hitaptır.
2. "Вы": tanımadığın yetişkinler, büyükler, öğretmenler, görevliler, üstler.
3. "Ты": aile, arkadaşlar, çocuklar, yaşıtlar; emin değilsen "вы" seç.
4. Hitap fiili, iyelik sözcüğünü ve rica biçimlerini belirler: знаешь / знаете, твой / ваш, извини / извините.
5. "-те" eki nezaketin ve çoğulluğun işaretidir: здравствуйте, извините, скажите.
6. "Sen"e geçiş açıkça önerilir: "Давайте на ты" — "Давай!"
7. Türkçedeki "sen" ve "siz" ayrımı Rusçadakine çok yakındır; fark geçişin açıkça konuşulmasındadır.

Sonraki derse köprü

Bu derste "извини" ile "извините" arasındaki farkı gördün; ama "извините" kelimesinin kendisi, "lütfen" ve "teşekkürler" ile birlikte Rusçanın küçük nezaket araçlarından yalnızca biridir. Sıradaki derste bu araçları bir arada göreceksin: "спасибо" ve ona verilen cevaplar, aynı anda hem "lütfen" hem "rica ederim" hem "buyurun" anlamına gelen "пожалуйста" ve "извините" ile "простите" arasındaki ayrım.