Aziz Matta'nın Çağrılışı

Öğrenme hedefi

Caravaggio'nun Roma'daki San Luigi dei Francesi kilisesinde bulunan Aziz Matta'nın Çağrılışı'nın nasıl bir siparişle, hangi şapel için ve hangi İncil anlatısından yola çıkılarak yapıldığını açıklayabileceksin. Resmi, aynı şapeldeki öbür iki Matta resmiyle birlikte bir program olarak düşünebilecek; Caravaggio'nun seçtiği dönüşüm anını ve İsa'nın elinin bir başka ünlü eli nasıl andırdığını gösterebilecek; resmin bugün de yapıldığı yerde durmasının, onu izleme biçimimizi nasıl etkilediğini tartışabilecek; kompozisyonun iki grubu ve ışık demetini bir iskelet olarak çizebilecek ve aynı ışığın farklı yaşlardaki ve farklı hayatlardaki tenleri nasıl ayırdığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Bir parmağın gösterdiği an

Karanlık bir odada, bir masanın çevresinde beş adam oturur. Biri paraları sayar, biri gözlüğünün arkasından bakar, ikisi gösterişli şapkalar ve tüylerle süslenmiş genç adamlardır. Sağdan, kapının yanından, iki figür içeri girmiştir. Bunlardan biri kolunu uzatır ve parmağıyla masadakilerden birini gösterir. Tam o anda yukarıdan, sağdan, çapraz bir ışık demeti odaya düşer ve yüzleri aydınlatır. Masadakilerden biri kendi göğsünü gösterir gibidir: «Ben mi?» Hiçbir şey henüz olmamıştır; kimse ayağa kalkmamıştır. Ama bir hayatın yönünün değişeceği an, bir parmağın ucunda asılı durur. Bu an neden bu kadar güçlüdür ve Caravaggio onu nasıl kurdu?

Bağlam

Roma'daki San Luigi dei Francesi, kentteki Fransız topluluğunun kilisesidir. Kilisenin Contarelli Şapeli'nde, sol duvarda yaklaşık 322 × 340 santimetrelik bir tuval asılıdır: Caravaggio'nun 1599–1600 yıllarında yaptığı Aziz Matta'nın Çağrılışı. Karşı duvarda aynı ressamın Aziz Matta'nın Şehit Edilişi, iki resmin arasındaki sunakta ise 1602 tarihli Aziz Matta'nın Esini vardır. Üç resim de, kaynaklara göre, bugün hâlâ ilk yerleştirildikleri şapelde durur.

Şapelin adı, onu yaptıran Fransız kardinal Matthieu Cointerel'den gelir; İtalyanca adıyla Matteo Contarelli. Kaynaklara göre kardinal, Caravaggio'nun siparişinden on yıldan uzun bir süre önce ölmüş ve vasiyetinde, şapelin kendi adını taşıyan aziz Matta'nın hayatından sahnelerle süslenmesi için para ve ayrıntılı talimatlar bırakmıştı. Caravaggio'ya bu işin verilmesi ise uzun ve karışık bir sürecin sonucuydu.

Ana anlatım

Sipariş Caravaggio'ya nasıl geldi?

Şapel programı (chapel programme), bir şapelin duvarlarını, tavanını ve sunağını süsleyen resimlerin, heykellerin ve süslemelerin, tek bir konu ya da bir azizin hayatı çevresinde birbirine bağlı bir bütün olarak tasarlanmasıdır. Contarelli Şapeli'nin programı, Matta'nın çağrılışını, esinini ve şehit edilişini içeriyordu. Kaynaklara göre şapelin kubbesi, dönemin Roma'sının en gözde ressamlarından Giuseppe Cesari tarafından fresklerle süslendi; Cesari, Caravaggio'nun daha önce yanında çalıştığı ustaydı. Ama Cesari kral ve papa siparişleriyle meşgul olunca iş uzadı.

Bu noktada Caravaggio'nun hamisi Kardinal Francesco Maria del Monte devreye girdi. Kaynaklara göre del Monte, Aziz Petrus Bazilikası'nın mülklerini yöneten Vatikan dairesinin başındaydı ve Caravaggio'ya ilk büyük kilise siparişini ve birkaç figürden fazlasını içeren ilk resmini kazandırdı. İki yan duvar resminin sözleşmesi Temmuz 1599 tarihlidir; son ödeme Temmuz 1600'de yapıldı. O güne kadar daha çok küçük boyutlu, birkaç figürlü resimler yapan genç bir ressam, bir anda Roma'nın en görünür kiliselerinden birinin duvarlarına çıktı.

Caravaggio hangi anı seçti ve kim Matta?

Dönüşüm anı (moment of conversion), bir kişinin inancının, hayatının ya da kimliğinin köklü biçimde değiştiği kısa ve ani anın, olayın hemen öncesi ya da tam ortası seçilerek resmedilmesidir. Matta İncili'nin dokuzuncu bölümündeki kısa anlatıya göre İsa, vergi toplama yerinde oturan Matta adında bir adam görür ve ona «Ardımdan gel» der; Matta kalkar ve onu izler. Caravaggio kalkma anını değil, ondan hemen önceki çağrıyı gösterir. Adamlar henüz masadadır, paralar henüz sayılmaktadır; değişim, yalnızca bir bakışta ve bir jestte başlamıştır.

Çağrı jesti (gesture of calling), bir figürün kolunu ve parmağını uzatarak başka bir figürü seçtiği, çağırdığı ya da ona bir güç ya da görev aktardığı beden hareketidir. Kaynaklara göre İsa'nın uzanan eli, Michelangelo'nun Sistina Şapeli tavanındaki Âdem'in Yaratılışı'nda Âdem'in gevşek elini neredeyse ayna görüntüsü gibi andırır. Bazı araştırmacılar bunu, Hristiyan metinlerinde İsa'nın «ikinci Âdem» olarak anılmasıyla ilişkilendirir: ilk Âdem hayatı alırken, burada İsa bir insana yeni bir hayat verir.

Masadaki adamlardan hangisinin Matta olduğu uzun süre tartışıldı. Sanat tarihçilerinin çoğu onu ortadaki sakallı adam olarak görür; bu adam, kendi göğsünü gösterir gibi «Ben mi?» diye sorar. Bu okuma, aynı şapeldeki öbür iki resimde Matta'nın aynı sakallı modelle boyanmasıyla desteklenir. Başka bir görüş ise sakallı adamın, masanın sol ucunda başını eğmiş, paraları sayan genci işaret ettiğini ve asıl Matta'nın o genç olduğunu öne sürer. Bu belirsizlik, resmin anını daha da yoğunlaştırır: çağrı herkese mi, birine mi?

Resim neden yerinde görülmelidir?

Yerinde eser (work in situ), bir sanat eserinin, müzeye taşınmadan, ilk yapıldığı ya da yerleştirildiği mimari mekânda, o mekânın ışığı, ölçüsü ve işleviyle birlikte durmasıdır. Aziz Matta'nın Çağrılışı böyle bir eserdir. Onu bir müze salonunda değil, küçük ve loş bir şapelde, bir kilisenin yan bölümünde, başını hafifçe kaldırarak görürüz. Resim, şapelin yan duvarında durduğu için izleyici ona hiçbir zaman tam karşıdan, uzak bir mesafeden bakamaz.

Resmin içindeki ışık da bu mekânla birlikte düşünülmelidir. Işık demeti, resmin sağ üstünden, İsa'nın başının üstünden odaya girer; kaynaklara göre bazı araştırmacılar bu yönü, şapelin gerçek ışık koşullarıyla ve izleyicinin şapele girdiğinde gördüğü düzenle ilişkilendirir. Kilisede bugün, ziyaretçilerin bir jeton atarak şapeli kısa bir süre aydınlattığı da aktarılır. Resim, karanlık bir şapelde birdenbire ışığa kavuştuğunda, kendi içindeki ışık demetinin etkisini izleyicinin deneyiminde de tekrarlar.

Doğalcılık (naturalism), figürleri, mekânları ve nesneleri idealleştirmeden, gündelik hayatta görüldükleri gibi, sıradan insanların yüzleriyle, giysileriyle ve kusurlarıyla gösteren resim anlayışıdır. Caravaggio'nun vergi toplayıcıları, dönemin Roma'sının sokaklarından çıkmış gibi, kendi çağlarının giysileri içindedir: gösterişli şapkalar, kadife kollar, bir kılıç. İsa ve Petrus ise daha sade, zamansız giysiler içinde ve çıplak ayaklıdır. İki dünya aynı odada karşılaşır.

Göz nasıl dolaşır ve ışık tenleri nasıl ayırır?

Resmin iskeleti iki bölümden oluşur. Solda, masanın çevresinde oturan beş figür yatay ve kalabalık bir grup kurar; sağda, ayakta duran İsa ve Petrus dikey ve daha sade bir grup oluşturur. İki grubu, üstteki çapraz ışık demeti ve İsa'nın yatay uzanan kolu birbirine bağlar. Işık, sağ üstten sola doğru inerek masadaki yüzlere çarpar; İsa'nın eli bu ışığın altında, onunla hemen hemen aynı yönde uzanır. Göz çoğu izleyicide önce aydınlanan yüzlere, sonra İsa'nın eline, oradan eli izleyerek geri, masadaki sakallı adama ve paraları sayan gence döner. Pencerenin koyu çerçevesi, üst tarafta bu hareketi sınırlayan bir çatı gibidir.

Işık, masadaki yüzleri yalnızca aydınlatmaz, aynı zamanda onları birbirinden ayırır. Çocuk denecek yaştaki gencin yüzü pürüzsüz, yuvarlak ve parlak bir tendedir; gözlüklü yaşlı adamın yüzü ise çizgili, sarkık ve gölgeli bir tende. Sakallı adamın yüzü, kırk yaşlarında bir adamın güneşte ve işte yıpranmış teni gibidir. Caravaggio aynı ışığı farklı yaşlardaki tenlere düşürerek, tenin yalnızca bir renk değil, aynı zamanda bir doku ve bir hayat zamanı olduğunu gösterir. Yandan ve yukarıdan gelen sert ışık, tenin gözeneklerini, kırışıklıklarını ve sarkmalarını görünür kılar; cepheden gelen yumuşak ışık ise onları siler.

Bu, farklı tenlerden figürler boyarken de akılda tutulacak bir derstir. Tenin rengi kadar, onun dokusu, yaşı ve ışığa verdiği yanıt da bir kişiyi anlatır. Aynı konu yaklaşık altmış yıl sonra, 1661'de Madrid'de, köle olarak doğmuş ve sonra özgürlüğüne kavuşmuş Afrika kökenli İspanyol ressam Juan de Pareja tarafından yeniden boyandı. Kaynaklara göre Pareja, bugün Prado'da bulunan bu resmin sol tarafına, elinde adını ve tarihi taşıyan bir kâğıt tutan, soylu giysiler içindeki kendi portresini yerleştirdi. Aynı çağrı sahnesi, bu kez resmin içine kendi yüzünü ve tenini koyan bir ressamın imzasını da taşıdı.

Uygulama

Bu çalışma, Caravaggio'nun masasındaki yüzlerde olduğu gibi, aynı ışığın farklı yaşlardaki ve farklı hayatlardaki tenleri nasıl ayırdığını kendi elinle görmeni amaçlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir parmağın gösterdiği an, bir vergi masasında oturan bir adamın hayatının değişeceği andır. Caravaggio bu anı, Fransız kardinal Contarelli'nin vasiyetiyle başlayan ve Kardinal del Monte'nin desteğiyle ona geçen, ilk büyük kilise siparişinde boyadı; resim, 1599'daki sözleşmeden bu yana Roma'daki San Luigi dei Francesi'nin loş şapelinde, öbür iki Matta resmiyle birlikte duruyor. Caravaggio kalkma anını değil, çağrının kendisini seçti; İsa'nın elini Michelangelo'nun Âdem'ini andıran bir jestle uzattı ve masadakileri kendi çağlarının giysileriyle, sokaktan çıkmış gibi boyadı. Sağ üstten inen ışık, yüzleri aydınlatırken genç, yetişkin ve yaşlı tenleri, dokularıyla ve hayatlarıyla birbirinden ayırdı. Ödevde iki grubu, ışık demetini ve uzanan kolu çizerek gözünün bu anın içinde nasıl gidip geldiğini göstereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Resmi kareye yakın bir çerçeve olarak çiz; soldaki oturan grubu yatay bir oval, sağdaki ayakta duran iki figürü dikey bir dikdörtgen olarak yerleştir.
2. Sağ üstten sola inen ışık demetini iki paralel çizgiyle, İsa'nın uzanan kolunu tek bir kalın çizgiyle göster ve ikisinin açısını karşılaştır.
3. Resme yeniden bakarak aydınlanan yüzleri küçük boş dairelerle, gölgede kalan yüzleri dolu dairelerle işaretle; bakışının bu daireler arasındaki gidiş gelişini, uçlarına 1, 2, 3 diye sayı koyduğun kısa yaylarla çiz.
4. Çiziminin altına, ışık demetinin ve İsa'nın kolunun neden neredeyse aynı yönde durduğunu ve bunun anın anlamına ne kattığını açıklayan iki cümle ekle.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Yatay oturan grup ile dikey ayakta duran grubu ve onları bağlayan ışık ile kolu birlikte gösterdin mi?
• Değer (Ton): Aydınlanan ve gölgede kalan yüzleri boş ve dolu dairelerle doğru ayırdın mı?
• Oran ve Çizim: Işık demetinin ve kolun açılarını resimdeki gerçek açılara yakın çizdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Yayların sırasını numaralarla okunur biçimde gösterdin mi?

Kendini sına

1. Contarelli Şapeli'nin süslenmesi için talimat ve para kimden kalmıştı?

• A) Caravaggio'nun kendisinden.
• B) Papa'dan.
• C) Fransız kardinal Matthieu Cointerel'den.
• D) Michelangelo'dan.

2. Caravaggio İncil'deki anlatının hangi anını seçti?

• A) İsa'nın çağrısının kendisini, Matta ayağa kalkmadan hemen önceki anı.
• B) Matta'nın İsa'yı izleyerek odadan çıktığı anı.
• C) Matta'nın şehit edildiği anı.
• D) Matta'nın İncil'i yazdığı anı.

3. İsa'nın uzanan eli kaynaklara göre hangi ünlü eli andırır?

• A) Mona Lisa'nın elini.
• B) Michelangelo'nun Âdem'inin elini.
• C) Arnolfini'nin kaldırdığı eli.
• D) Venüs'ün elini.

4. Yerinde eser kavramı bu resim için neden önemlidir?

• A) Resim bir müzeye taşındığı için.
• B) Resim hiç görülemediği için.
• C) Resim sonradan yeniden boyandığı için.
• D) Resim hâlâ yapıldığı şapelde, o mekânın ışığı ve ölçüsüyle birlikte durduğu için.

5. Caravaggio masadaki tenleri nasıl ayırır?

• A) Yalnızca farklı renklerle.
• B) Aynı ışığı farklı yaşlardaki tenlere düşürerek, dokularını ve hayat izlerini göstererek.
• C) Hiç ayırmaz; hepsi aynıdır.
• D) Yüzleri boş bırakarak.

Cevaplar

1. C — Şapel onun İtalyanca adıyla Contarelli olarak anılır.
2. A — Masadakiler henüz oturur, paralar henüz sayılmaktadır.
3. B — Bazı araştırmacılar bunu İsa'nın «ikinci Âdem» olarak anılmasıyla ilişkilendirir.
4. D — İzleyici ona loş bir yan duvarda, tam karşıdan bakamadan rastlar.
5. B — Sert yan ışık kırışıklıkları ve dokuyu görünür kılar.

Referans görseller

• Özgün animasyon: karanlık bir şapelin birdenbire aydınlanması; yan duvardaki resmin ışığa kavuşması.
• Özgün animasyon: İsa'nın elinin Michelangelo'nun Âdem'inin eliyle yan yana konması.
• Özgün animasyon: aynı sert yan ışığın bir çocuk, bir yetişkin ve yaşlı bir yüze düşmesi; farklı tenlerde dokunun ve rengin birlikte değişmesi.

Sonraki derse köprü

Juan de Pareja, kendi çağrılış sahnesine kendi yüzünü koyduğunda, yıllarca yanında çalıştığı bir ustanın izinden gidiyordu. O usta, Diego Velázquez, 1656'da Madrid sarayında, kendisini de fırçası ve paletiyle resmin içine yerleştirdiği büyük bir tuval boyadı: küçük bir prenses, nedimeleri, cüceler, bir köpek ve arka duvarda, belli belirsiz bir aynada iki yüz. Sonraki derste Las Meninas'ı ve bu resme aslında kimin baktığı sorusunu ele alıyoruz.