Resim ve iyi oluş

Öğrenme hedefi

Resmin iyi oluşa katkısını bilimsel bulgularla açıklayabilecek ve sanat terapisinin uzmanlık gerektirdiğini bileceksin. Resim yaparken yaşanan akış deneyimini tanıyabilecek; sanat yapmanın stres hormonu kortizol üzerindeki etkisini inceleyen bir çalışmanın ne gösterdiğini ve neyi göstermediğini ayırt edebilecek; Dünya Sağlık Örgütü için hazırlanan geniş bir kapsam incelemesinin bulgularını genel hatlarıyla anlatabilecek; kişisel bir uğraş olarak resim yapmak ile bir uzmanın yürüttüğü sanat terapisi arasındaki farkı açıklayabilecek ve kendi resim rutinini, iddialara kapılmadan, dikkatle değerlendirebileceksin.

Kanca

Resim yapmak insanı neden sakinleştirir?

Pek çok insan, bir fırçayı eline aldığında saatin nasıl geçtiğini fark etmediğini, kafasındaki gürültünün azaldığını ve bir süre yalnızca renge, çizgiye ve ışığa baktığını anlatır. Yetişkin atölyelerine gelenlerin bir kısmı da tam olarak bu duygu için gelir. Ama «resim iyileştirir» gibi geniş bir cümle, hem neyin gerçekten bilindiğini hem de neyin bilinmediğini gizler. Bu dersin sorusu, resim yapmanın insana iyi gelip gelmediği kadar, bu konuda ne kadar emin olabileceğimizdir.

Bağlam

Amerikalı ressam John Singer Sargent, 1889'da arkadaşı, ressam ve gravürcü Paul Helleu'yü ve eşi Alice'i açık havada boyadı: Paul Helleu Karısıyla Eskiz Yaparken, ya da diğer adıyla Açık Havada Bir Çalışma. Yağlı boya tuval 66,4 × 81,6 santimetredir ve bugün New York'taki Brooklyn Müzesi'ndedir. Helleu, uzun otların arasına oturmuş, dizinin üstündeki tuvale eğilmiş, resim yapar; yanında uzanmış olan Alice, ona doğru bakar. Kıyıda bir kayığın ucu görünür ve yaz ışığı otların, giysilerin ve yüzlerin üstünde titrer.

Resim bir hikâye anlatmaz; iki kişinin sessizce, kendi uğraşlarına dalmış olarak geçirdiği bir öğleden sonrayı gösterir. Helleu'nün eğilmiş başı ve tuvaline odaklanmış bakışı, resim yapan pek çok insanın tanıdığı bir hâli taşır: çevrenin sesi azalmış, dikkat bütünüyle önündeki yüzeye yönelmiştir.

Ana anlatım

Resim yaparken ne yaşarız?

İyi oluş (well-being), bir kişinin yaşamından duyduğu genel memnuniyeti, olumlu duyguları, anlam ve amaç duygusunu ve bedensel ve zihinsel sağlığını birlikte kapsayan geniş bir kavramdır. İyi oluş tek bir ölçüyle anlatılamaz; bu yüzden onu inceleyen araştırmalar da farklı yönlerine, örneğin stres düzeyine, ruh hâline ya da toplumsal bağlara ayrı ayrı bakar.

Macar asıllı Amerikalı psikolog Mihaly Csikszentmihalyi, 1990'da yayımlanan Akış kitabında, insanların bir etkinliğe tamamen daldıkları ve zamanın nasıl geçtiğini unuttukları anları inceledi. Akış deneyimi (flow), bir kişinin beceri düzeyine uygun zorlukta, açık hedefleri ve anında geri bildirimi olan bir etkinliğe kendini tamamen verdiği, dikkatinin dağılmadığı ve zaman duygusunun değiştiği zihinsel durumdur. Csikszentmihalyi'nin bu kavrama giden yolda sanatçıların çalışma biçimlerini de gözlemlediği aktarılır.

Resim, akış için uygun bir etkinliktir: her fırça darbesinin sonucu hemen görünür, bir sonraki adım açıktır ve zorluk, konuya ve tekniğe göre ayarlanabilir. Öğretim üzerine konuştuğumuz zorluk ayarı burada da işe yarar: çok kolay bir çalışma sıkar, çok zor bir çalışma kaygı yaratır; akış, ikisinin arasındaki dar alanda ortaya çıkar. Helleu'nün tuvaline eğilmiş duruşu, bu hâlin görünür bir anı gibidir.

Akışı kolaylaştıran koşullar, bir resim oturumunu planlarken de kullanılabilir. Telefonu başka bir odaya bırakmak, malzemeleri önceden hazırlamak, bir oturum için tek ve açık bir hedef belirlemek, örneğin «bugün yalnızca gökyüzünün değerlerini kuracağım», ve yeterince uzun, kesintisiz bir süre ayırmak, dikkatin dağılmasını azaltır. Akış her oturumda gelmez ve onu zorlamaya çalışmak çoğu zaman ters etki yapar; ama bu koşullar, onun ortaya çıkabileceği bir alan açar.

Araştırmalar ne gösteriyor?

Kortizol (cortisol), vücudun strese karşı salgıladığı ve tükürük ya da kan örneklerinden ölçülebilen bir hormondur; araştırmalarda çoğu zaman stresin biyolojik bir göstergesi olarak kullanılır. Sanat terapisti ve araştırmacı Girija Kaimal ile arkadaşlarının 2016'da yayımladığı bir çalışmada, 18 ile 59 yaş arasındaki 39 yetişkin, keçeli kalem, kâğıt, modelleme kili ve kolaj malzemeleriyle 45 dakika serbestçe sanat yaptı; çalışmanın öncesinde ve sonrasında kortizol düzeyleri ölçüldü.

Araştırmacıların açıkladığına göre katılımcıların yaklaşık dörtte üçünde kortizol düzeyi düştü ve bu düşüş, katılımcıların daha önceki sanat deneyimiyle ilişkili değildi. Aynı çalışma, sınırlarını da açıkça gösterir: yalnızca 39 kişiyle yapılmıştır, karşılaştırma yapılacak bir kontrol grubu yoktur, bu yüzden düşüşün yalnızca sanat yapmaktan mı, yoksa sessiz bir odada oturmak gibi başka etkenlerden mi kaynaklandığı kesin olarak söylenemez. Katılımcıların yaklaşık dörtte birinde ise kortizol yükseldi; araştırmacılar bunu mutlaka olumsuz saymaz, bir ilgi ve uyanıklık hâli olabileceğini belirtir.

Kapsam incelemesi (scoping review), belirli bir konudaki araştırma literatürünün genişliğini haritalayan, hangi soruların ne ölçüde incelendiğini ve kanıtın nerede güçlü, nerede zayıf olduğunu gösteren inceleme türüdür. Araştırmacılar Daisy Fancourt ve Saoirse Finn'in 2019'da Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi için hazırladığı kapsam incelemesi, dokuz yüzü aşkın yayını ve bu yayınlardaki incelemeler aracılığıyla üç binden fazla çalışmayı haritaladı. Rapor, sanatların hastalıkların önlenmesinde, sağlığın desteklenmesinde ve bazı hastalıkların yönetiminde önemli bir rol oynayabileceğini gösteren bulguları bir araya getirir; aynı zamanda incelenen çalışmaların çok farklı nitelikte olduğunu, küçük pilot çalışmalardan büyük uzun süreli araştırmalara kadar uzandığını da belirtir.

Resim yapmak terapi midir?

Sanat terapisi (art therapy), eğitimli ve yetkin bir sanat terapistinin, bir terapi ilişkisi içinde, kişinin duygusal, zihinsel ya da toplumsal güçlüklerini ele almak için sanat yapma sürecini ve ortaya çıkan eserleri kullandığı bir ruh sağlığı uygulamasıdır. Bir resim atölyesinde ya da evde tek başına resim yapmak iyi gelebilir, ama bu sanat terapisi değildir; bir resim öğretmeni de, iyi niyetli olsa bile, bir terapist değildir.

Bu ayrım önemlidir. Ciddi bir ruhsal sıkıntı, yas, travma ya da süregelen bir kaygı yaşayan biri için resim yapmak destekleyici olabilir, ama bir uzmanın yardımının yerini tutmaz. Bir atölyede bir öğrencinin böyle bir sıkıntı içinde olduğunu fark eden bir öğretmenin yapabileceği en doğru şey, dinlemek, yargılamamak ve gerekirse profesyonel bir desteğe yönlendirmektir. Sanat terapistlerinin hangi eğitimi alması ve nasıl yetkilendirilmesi gerektiği ülkeden ülkeye değişir; bir terapiste başvururken bu yetkinliği sormak gerekir.

Atölyeler ve topluluk programları iyi oluşa daha geniş bir yoldan da katkıda bulunabilir: bir araya gelmek, birlikte bir şey yapmak ve görülmek. Bu yüzden bir atölyenin herkes için güvenli ve kapsayıcı olması, katılımcıların kendi tenlerini, yüzlerini ve deneyimlerini resimlerde rahatça görebildikleri, kimsenin dışarıda kalmadığı bir ortam kurması, iyi oluşun da bir parçasıdır. Her ten tonunu karşılayan renklerin ve farklı insanları gösteren referansların bulunması, katılımcıların kendilerini o ortamın bir parçası olarak hissetmelerine yardım eder.

Uygulama

Bu kısa kayıt, kendi deneyimini bir araştırmacı gibi, ama bir araştırmanın sınırlarını da bilerek incelemenin küçük bir örneğidir.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Resim yapmak insanı neden sakinleştirir? Kısmen, dikkatin tamamen önündeki yüzeye yöneldiği ve zamanın unutulduğu bir akış deneyimi yarattığı için; araştırmalar da sanat yapmanın bazı insanlarda stres hormonu kortizolü düşürebildiğine ve sanatların sağlığa geniş katkıları olabileceğine işaret eder. Ama bu bulgular farklı nitelikte ve sınırlıdır; 2016'daki kortizol çalışması küçük ve kontrolsüzdür, 2019'daki kapsam incelemesi ise kanıtın hem gücünü hem çeşitliliğini gösterir. Resim yapmak iyi gelebilir, ama sanat terapisi uzmanlık gerektiren ayrı bir uygulamadır. John Singer Sargent'ın 1889 tarihli Paul Helleu Karısıyla Eskiz Yaparken'inde tuvaline eğilmiş ressam, resmin kişiye sunabildiği o sessiz dikkat anını gösterir. Ödevde kendi resim rutinini iyi oluş açısından değerlendireceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi resim rutinini iyi oluş açısından değerlendir.

1. Uygulamadaki bir haftalık kaydı tamamla ve resim yaptığın ve yapmadığın günleri karşılaştıran kısa bir tablo hazırla.
2. Resim yaparken akış deneyimi yaşadığın anları ve bu anların hangi koşullarda ortaya çıktığını, örneğin konunun zorluğunu, süreyi ve ortamı yaz.
3. Kendi gözlemlerinin sınırlarını, örneğin örneklemin küçüklüğünü ve başka etkenlerin rolünü, bir araştırmacı gibi birkaç cümleyle değerlendir.
4. Resim rutininde iyi oluşunu destekleyebilecek bir değişiklik öner ve resmin sana iyi gelmediği ya da yetmediği anlarda başvurabileceğin destekleri, gerekirse bir uzmanı, bir cümleyle not et.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Kayıt tablosu ve değerlendirme düzenli, okunaklı ve eksiksiz mi?
• Teknik ve Malzeme: Akış anlarının hangi malzeme, konu ve teknik koşullarında ortaya çıktığını somut olarak yazdın mı?
• Kompozisyon: Değerlendirmen gözlem, sınırlar ve öneri sırasını açık bir düzen içinde izliyor mu?
• Kendi deneyimini bir araştırmacı gibi değerlendirmek, resimle ilişkin hakkında neyi değiştirdi?

Kendini sına

1. Akış deneyimi en çok hangi koşulda ortaya çıkar?

• A) Etkinlik çok kolay olduğunda.
• B) Etkinlik beceri düzeyine uygun zorlukta, hedefleri açık ve geri bildirimi anında olduğunda.
• C) Etkinlik çok zor olduğunda.
• D) Etkinlik hiçbir hedef taşımadığında.

2. Kaimal ve arkadaşlarının 2016 çalışmasında katılımcıların yaklaşık ne kadarında kortizol düştü?

• A) Hiçbirinde.
• B) Yaklaşık dörtte birinde.
• C) Yaklaşık dörtte üçünde.
• D) Hepsinde.

3. Bu çalışmanın önemli bir sınırı nedir?

• A) Örneklemin küçük olması ve bir kontrol grubunun bulunmaması.
• B) Çok fazla katılımcı olması.
• C) Kortizolün ölçülememesi.
• D) Katılımcıların hiç sanat yapmaması.

4. Fancourt ve Finn'in 2019 kapsam incelemesi neyi yapar?

• A) Tek bir deneyi yürütür.
• B) Yalnızca resim üzerine bir çalışmayı özetler.
• C) Sanatın hiçbir sağlık etkisi olmadığını gösterir.
• D) Sanat ve sağlık üzerine geniş bir literatürü haritalar ve kanıtın güçlü ve zayıf yanlarını gösterir.

5. Resim yapmak ile sanat terapisi arasındaki fark nedir?

• A) Sanat terapisi eğitimli bir terapistin terapi ilişkisi içinde yürüttüğü bir ruh sağlığı uygulamasıdır; kendi başına resim yapmak iyi gelebilir ama terapi değildir.
• B) Aralarında hiçbir fark yoktur.
• C) Resim öğretmenleri her zaman terapisttir.
• D) Sanat terapisi yalnızca çocuklar içindir.

Cevaplar

1. B — Çok kolay bir çalışma sıkar, çok zor bir çalışma kaygı yaratır.
2. C — Düşüş katılımcıların önceki sanat deneyimiyle ilişkili değildi.
3. A — Bu yüzden düşüşün yalnızca sanat yapmaktan kaynaklandığı kesin olarak söylenemez.
4. D — Rapor dokuz yüzü aşkın yayını ve üç binden fazla çalışmayı haritaladı.
5. A — Ciddi bir sıkıntıda profesyonel desteğe yönlendirmek gerekir.

Referans görseller

• Özgün animasyon: beceri ve zorluk eksenleri üzerinde sıkıntı, kaygı ve aradaki akış bölgesi.
• Özgün animasyon: 39 katılımcılı kortizol çalışmasının sonuçları; düşenler, yükselenler ve kontrol grubunun yokluğunun ne anlama geldiği.
• Özgün animasyon: kişisel resim uğraşı, resim atölyesi ve bir sanat terapistiyle yürütülen terapi arasındaki farkları gösteren bir şema.

Sonraki derse köprü

Resim yapmak çoğu zaman sakinleştirir; ama her ressam, bazen tam tersini de yaşar: boş bir sayfanın önünde donup kalmak, ne yapacağını bilememek, günlerce hiçbir şey üretememek. Bu durum bir yetenek eksikliği değil, pek çok sanatçının karşılaştığı ve aşılabilen bir tıkanıklıktır. Sanatçının zihnine ayrılan bölümün ilk dersi, yaratıcı tıkanıklığı ve onu aşmanın somut yollarını ele alıyor.