Hayvan gözleri ve ifade

Öğrenme hedefi

Hayvan gözlerini ve ifadesini canlı biçimde boyayabileceksin. Farklı hayvanların göz bebeği biçimlerini, iris renklerini ve gözlerinin kafatasındaki konumunu gözlemleyip çizebilecek; gözdeki ışık yansımasını ve gözün ıslak yüzeyini inandırıcı biçimde kurabilecek; kedi ve köpeklerde görülen üçüncü göz kapağını ve göz çevresindeki ayrıntıları tanıyabilecek; bir köpeğin kaşlarının, kulaklarının ve bıyıklarının ifadeye nasıl katıldığını açıklayabilecek ve bir hayvana gözlemle desteklenmeyen insan duyguları yüklemekten kaçınabileceksin.

Kanca

Bir köpeğin bakışı nasıl yakalanır?

Bir köpeğin portresine bakan biri, çoğu zaman önce gözlerine bakar. Gözler doğru olduğunda resim canlanır; tek bir yansıma yanlış yere konduğunda ya da göz bebeği biraz büyük çizildiğinde, aynı yüz donuk, boş ya da ürkmüş görünebilir. İnsan yüzünün ifadesini portre dersinde gözün, kapağın ve kaşın ilişkisinden okumuştun. Bu ders, hayvan gözünün insan gözünden nasıl ayrıldığını ve bir hayvanın bakışını bir resimde canlı kılan küçük ayrıntıları ele alıyor.

Bağlam

Londra'daki Tate Britain'da, N00604 numarasıyla kayıtlı bir resim bulunur: İngiliz ressam Edwin Landseer'in (1802–1873) 1839 tarihli Vakar ve Arsızlık (Dignity and Impudence) adlı yağlı boyası. 88,9 × 69,2 santimetrelik resimde iri bir kan tazısı ile çok daha küçük bir West Highland teriyeri yan yana durur. Köpeklerin adları Grafton ve Scratch'tir; ikisi de resmi ısmarlayan eczacı ve politikacı Jacob Bell'e aitti. Resim 1839'da Londra'da British Institution'da sergilendi ve Bell tarafından 1859'da National Gallery'ye bağışlandı; sonradan Tate'in koleksiyonuna geçti.

Resim, Landseer'in en tanınmış köpek resimlerinden biri oldu. Başlığı, iki köpeğin birbirine zıt kişiliklerini anlatır: birinde ağır başlı bir vakar, öbüründe küçük ve atak bir arsızlık. Bu kişilikleri izleyici, büyük ölçüde gözlerden, göz kapaklarından ve yüzlerin kıvrımlarından okur. Ama başlık aynı zamanda bir soruyu da açar: bir köpeğe «vakar» ya da «arsızlık» gibi insan nitelikleri yakıştırmak, onun gözlerini ve yüzünü doğru görmemize mi yardım eder, yoksa gördüğümüzü mü değiştirir? Bu ders, hem gözü doğru boyamayı hem de ona yüklediğimiz anlamı sorgulamayı ele alıyor.

Ana anlatım

Hayvan gözü insan gözünden nasıl ayrılır?

Göz bebeği biçimi (pupil shape), gözün ortasındaki ışığı içeri alan açıklığın biçimidir ve türden türe belirgin biçimde değişir. İnsan ve köpekte göz bebeği yuvarlaktır. Kedilerde göz bebeği dikey bir yarık biçimini alabilir: parlak ışıkta ince bir çizgiye daralır, karanlıkta ise neredeyse bütün irisi kaplayacak kadar genişler. Keçi, koyun ve at gibi otçullarda ise göz bebeği yatay ve dikdörtgenimsidir. Bir hayvan gözünü çizerken göz bebeğinin biçimini ve o anki ışığa göre büyüklüğünü doğru kurmak, hayvanın türünü ve bulunduğu ışığı hemen anlatır. Kedide geniş göz bebekleri çoğu zaman loş ışığı, ince yarıklar ise parlak ışığı gösterir.

Gözün kafatasındaki konumu da türe göre değişir. Kedi ve köpek gibi avcı hayvanlarda gözler öne bakar ve yüzün ön tarafında birbirine görece yakındır. At, tavşan ya da koyun gibi hayvanlarda ise gözler başın yanlarına daha yakındır. Bu fark, hayvan portresinde yüzün bütün kuruluşunu değiştirir: öne bakan gözler izleyiciyle doğrudan göz teması kurar; yana bakan gözlerde ise bir göz çoğu zaman kısalmış ya da görünmez olur.

Hayvan gözlerinin büyük bölümünde göz beyazı az görünür; köpek ve kedilerde göz çoğu zaman yalnızca renkli iris ve koyu göz bebeğinden oluşuyormuş gibi durur. Köpekte göz beyazının belirgin biçimde görünmesi, hayvanın başını bir yöne çevirip gözünü başka bir yöne kaydırdığı anlarda olur; köpek davranışı uzmanları bunu çoğu zaman bir gerginlik işareti olarak yorumlar. Bir portrede bu ayrıntıyı bilinçsizce eklemek, köpeği istenmeden tedirgin gösterebilir.

Üçüncü göz kapağı (third eyelid), kedi ve köpeklerde gözün iç köşesinde bulunan ve gözü korumak için yatay olarak kayabilen ince zardır. Çoğu zaman gözün iç köşesinde küçük, açık renkli ya da pembemsi bir kenar olarak görülür. Bu ince ayrıntıyı iç köşeye yerleştirmek, gözü insan gözünden ayırır ve çizime anatomik bir doğruluk katar. Hayvan uykulu ya da rahatsızsa bu zar daha fazla görünebilir.

Göz nasıl canlı boyanır?

Bir gözü canlı gösteren şeylerin başında ışık yansıması gelir. Işık yansıması (catchlight), gözün ıslak ve kubbeli yüzeyinde bir ışık kaynağının, çoğu zaman bir pencerenin ya da gökyüzünün, parlak bir nokta ya da biçim olarak yansımasıdır. Bu yansıma, gözün bir küre olduğunu ve ıslak olduğunu anlatır. Yansımanın yeri, ışık kaynağının yönünü izler ve iki gözde de aynı yöne düşmelidir; bir gözde sağ üstte, öbüründe sol altta duran yansımalar, bakışı dağınık ve tuhaf gösterir. Yansımanın biçimi de önemlidir: bir pencere dikdörtgen, açık gökyüzü daha geniş ve yumuşak bir biçim bırakır.

Yansıma, çoğu zaman göz bebeğinin ve irisin sınırına yakın bir yere düşer ve kısmen göz bebeğinin koyuluğunu kapatır. Çok büyük ya da birden fazla yansıma, gözü cam gibi yapay gösterebilir; tek, küçük ve keskin bir yansıma ile yanında daha sönük bir ikinci ışık çoğu zaman yeterlidir. Yansımayı boyarken, suluboyada kâğıdın beyazını baştan korumak, yağlı boyada ise en sonda saf ve kalın bir açık renkle tek bir darbeyle koymak işe yarar.

Göz kubbeli bir yüzey olduğu için, üst göz kapağı ve kaşın çıkıntısı gözün üst kısmına bir gölge düşürür. Irisin üst bölümünü alttakinden biraz daha koyu boyamak, gözü göz çukurunun içine yerleştirir ve kubbeli hissettirir. Irisin karşı tarafında, ışığın gözün içinden geçip çıktığı yerde, daha açık ve sıcak bir bölge görülebilir. Irisin rengi de düz değildir: kedilerde sarı, yeşil ya da mavi irislerde göz bebeğinden dışa doğru ışınsal çizgiler ve renk geçişleri vardır; köpeklerde iris çoğu zaman koyu kahverengidir, ama bazı ırklarda açık kahve, kehribar ya da mavi olabilir.

Gözün çevresi de bakışın parçasıdır. Göz kenarını çevreleyen koyu deri çizgisi, gözün biçimini belirler ve çoğu köpekte ve kedide gözün dış köşesinde hafifçe aşağı ya da yukarı döner. Göz çevresindeki tüyün yönü gözün etrafında döner ve bir önceki derste gördüğün tüy yönü haritasının en ayrıntılı bölgesidir. Göze tel tel kirpik eklemek yerine, bu koyu kenarı ve çevresindeki tüyün yönünü doğru kurmak çoğu zaman daha canlı bir sonuç verir. Karanlıkta ya da flaşla çekilmiş fotoğraflarda hayvan gözlerinde görülen parlak yeşil ya da sarı ışıltı, gözün arkasındaki yansıtıcı katmandan gelir; bir portrede bu, çoğu zaman istenmeyen bir etkidir ve referans seçerken dikkat edilir.

İfade nereden gelir?

Bir hayvanın ifadesi yalnızca gözlerden değil, göz çevresindeki küçük kaslardan, kulaklardan, bıyıklardan ve başın duruşundan da gelir. Kaş kası (eyebrow muscle), köpeklerde iç kaşı yukarı kaldıran küçük yüz kasıdır. 2019'da yayımlanan bir araştırmada Juliane Kaminski ve arkadaşları, bu kasın incelenen köpeklerin büyük bölümünde bulunduğunu, kurtlarda ise bulunmadığını gösterdi; incelenen ırklardan yalnızca Sibirya kurdu köpeğinde bu kas yoktu. Araştırmacılara göre köpekler bu hareketi kurtlardan çok daha sık ve güçlü yapıyor ve iç kaşın kalkması gözleri daha büyük ve daha genç gösteriyor; bu da insanlarda bir şefkat tepkisi uyandırabiliyor. Bir köpek portresinde iç kaşın hafifçe kalkıp kalkmadığı, bakışın bütün etkisini değiştirir.

Kulaklar ve bıyıklar da ifadeye katılır. Öne dikilmiş kulaklar dikkat, geriye yatmış kulaklar huzursuzluk ya da korku, yana gevşemiş kulaklar rahatlık anlatabilir; kedide öne doğru açılmış bıyıklar merak, yanaklara yapışmış bıyıklar ise tedirginlik gösterebilir. Bu işaretler tek başına değil, gözle, ağızla ve bedenin duruşuyla birlikte okunur. Portre için bir fotoğraf ya da poz seçerken, hayvanın rahat ve güvende olduğu bir anı seçmek, izleyiciye doğru bir ifade aktarır.

İnsanbiçimcilik (anthropomorphism), hayvanlara insan duyguları, düşünceleri ya da nitelikleri yüklemektir. Landseer'in başlığı bunun bilinçli ve eğlenceli bir örneğidir: iki köpeğe «vakar» ve «arsızlık» yakıştırır. Bir resimde bu bir tercih olabilir; ama hayvanın gerçek görünüşünü ve ifadesini gözlemlemenin yerine geçtiğinde, göz ve yüz insanınkine benzetilerek yanlış çizilir: göz beyazı büyür, kaşlar bir insan kaşı gibi kıvrılır, ağız gülümser. Hayvanın ifadesini önce kendi anatomisi ve davranışı üzerinden gözlemlemek, sonra ona bir hikâye katıp katmamaya karar vermek, hem doğru hem de dürüst bir portre kurar.

Uygulama

1. Malzeme: kedi, köpek, at, keçi ya da koyun ve kuş gözlerinin yakın plan fotoğrafları ya da gözlemleyebileceğin hayvanlar; alıştığın boyalar, ince bir fırça, eskiz defteri; kısa oturumlarla bir öğleden sonra ayır.
2. Beş hayvanın gözlerini önce çizgiyle karşılaştır: göz bebeği biçimi, irisin büyüklüğü, göz beyazının görünürlüğü, gözün kafatasındaki konumu.
3. Bir köpek gözünü kur: göz çukurunu ve kenarını, iris ve göz bebeğini, üst kısımdaki gölgeyi, iç köşedeki üçüncü göz kapağını çiz.
4. Işık yansımasının yerini ışık kaynağına göre belirle, suluboyada kâğıdın beyazını koru ya da yağlı boyada en sonda tek bir darbeyle ekle.
5. İrisi göz bebeğinden dışa doğru renk geçişleriyle boya; göz çevresindeki tüyün yönünü ekle.
6. Aynı köpeğin iç kaşı kalkmış ve dinlenen iki gözünü yan yana çiz ve bakışın nasıl değiştiğini not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir köpeğin bakışı nasıl yakalanır? Gözün türe özgü yapısını gözlemleyerek: göz bebeğinin biçimini ve ışığa göre büyüklüğünü, irisin rengini ve geçişlerini, gözün kafatasındaki konumunu, az görünen göz beyazını ve iç köşedeki üçüncü göz kapağını doğru kurarak. Tek ve tutarlı bir ışık yansıması gözü ıslak ve canlı gösterir, üst kısımdaki gölge onu göz çukuruna yerleştirir; iç kaşı kaldıran küçük kas, kulaklar ve bıyıklar ise ifadeyi tamamlar. Landseer'in iki köpeği, bakışın bir karakter anlatabildiğini ve aynı zamanda ona yüklediğimiz insan anlamlarını sorgulamamız gerektiğini gösterir. Ödevde beş hayvan gözü boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beş hayvan gözü boya.

1. Beş farklı türden hayvanın göz fotoğraflarını ya da gözlemlerini seç; en az birinde yuvarlak, birinde dikey yarık, birinde yatay göz bebeği olsun.
2. Her gözü göz çukuru, kenar, iris, göz bebeği ve göz çevresindeki tüyle birlikte çiz ve boya.
3. Her gözde ışık yansımasını ışık kaynağına göre tek ve tutarlı bir biçimde yerleştir; irise renk geçişleri ekle.
4. Sayfanın altına her türün göz bebeği biçimini, göz beyazının görünürlüğünü ve gözün kafatasındaki konumunu karşılaştıran kısa notlar yaz.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Her türün göz bebeği biçimi, göz kenarı ve varsa üçüncü göz kapağı doğru mu?
• Değer (Ton): Göz, üst kısımdaki gölge ve tek yansımayla kubbeli ve ıslak görünüyor mu?
• Teknik ve Malzeme: Iris düz bir renk yerine geçişlerle mi boyanmış?
• Gözlerden hangisine istemeden bir insan ifadesi yüklediğini fark ettin?

Kendini sına

1. Kedilerde göz bebeği parlak ışıkta nasıl görünür?

• A) Büyük ve yuvarlak.
• B) Yatay bir dikdörtgen.
• C) İnce bir dikey yarık.
• D) Hiç görünmez.

2. Işık yansıması iki gözde nasıl yerleştirilmelidir?

• A) Aynı ışık kaynağına göre, iki gözde de aynı yönde.
• B) Her gözde farklı bir yöne.
• C) Yalnızca bir gözde.
• D) Göz beyazının ortasına.

3. Üçüncü göz kapağı nerede görülür?

• A) Gözün dış köşesinde.
• B) Göz bebeğinin ortasında.
• C) Kaşın üstünde.
• D) Gözün iç köşesinde, ince bir kenar olarak.

4. 2019'daki araştırmaya göre köpeklerde iç kaşı kaldıran kas hakkında hangisi doğrudur?

• A) Kurtlarda da aynı biçimde bulunur.
• B) İncelenen köpeklerin çoğunda bulunur, kurtlarda bulunmaz.
• C) Yalnızca kedilerde bulunur.
• D) Hiçbir köpekte bulunmaz.

5. İnsanbiçimcilik bir hayvan portresinde nasıl bir hataya yol açabilir?

• A) Gözlerin türe özgü yapısının gözlenmesini sağlar.
• B) Işık yansımasını düzeltir.
• C) Göz ve yüzün insanınkine benzetilerek yanlış çizilmesine yol açar.
• D) Tüy yönünü doğru gösterir.

Cevaplar

1. C — Kedi göz bebeği parlak ışıkta daralarak ince bir dikey çizgiye dönüşür.
2. A — Tek bir ışık kaynağının yansıması iki kubbeli gözde de aynı yöne düşer.
3. D — Bu koruyucu zar gözün iç köşesinde küçük ve açık renkli bir kenar olarak görünür.
4. B — Kaminski ve arkadaşları kası köpeklerin çoğunda buldu; kurtlarda yoktu, Sibirya kurdu köpeği istisnaydı.
5. C — İnsan duygusu yakıştırmak, göz beyazını büyütmeye ve insan kaşları çizmeye götürebilir.

Referans görseller

• Özgün şema: yuvarlak, dikey yarık ve yatay göz bebekleri; öne ve yana bakan göz konumları.
• Özgün çekim: bir köpek gözünün katman katman boyanması; üst gölge, iris geçişleri, tek ışık yansıması, üçüncü göz kapağı.
• Özgün şema: iç kaşı kalkmış ve dinlenen köpek gözü; kulak ve bıyık konumlarının ifadeye katkısı.

Sonraki derse köprü

Artık bir hayvanın iskeletini, kürkünü ve gözlerini ayrı ayrı çalıştın. Sonraki derste bunları bir araya getiriyoruz: bir evcil hayvanın portresini, sahibinin bir fotoğrafından başlayıp bitmiş, özenli bir resme kadar, adım adım kurmaya.