Doku ve karışık teknik

Öğrenme hedefi

Doku ve katmanla soyut bir yüzey oluşturabileceksin. Gerçek doku ile görsel dokuyu ayırt edebilecek; boyaya kum ve benzeri dolgular katarak kabartmalı yüzeyler kurabilecek; kâğıt, kumaş ve bulunmuş malzemeleri kolajla boyalı bir yüzeye bağlayabilecek; katmanları örtüp kazıyarak bir yüzeyin geçmişini görünür kılabilecek ve bu malzemeleri, zamanla dağılmayacak ve sağlığa zarar vermeyecek biçimde seçip kullanabileceksin.

Kanca

Kum, kâğıt ve boya aynı yüzeyde.

Resim denince çoğu zaman düz bir yüzeye sürülmüş boya düşünülür. Oysa yirminci yüzyılın başından itibaren birçok ressam, tuvale gazete parçaları, duvar kâğıtları, kumaş, kum, tahta ve metal eklemeye başladı. Bu malzemeler yüzeyi kabartır, ışığı farklı yakalar ve resme gündelik hayatın izlerini taşır. Bu ders, soyut bir yüzeyi yalnızca renk ve biçimle değil, malzemenin kendisiyle de kurmanın yollarını ele alıyor.

Bağlam

New York'taki Modern Sanat Müzesi'nde (MoMA) bulunan Merz Resmi 32 A. Kiraz Resmi (Merzbild 32 A. Das Kirschbild), Alman sanatçı Kurt Schwitters'in 1921'de yaptığı, 91,8 × 70,5 santimetrelik bir çalışmadır. Müzenin künyesine göre eser, bir pano üzerine kesilip yapıştırılmış renkli ve baskılı kâğıtlar, kumaş, ahşap, metal ve mantarla birlikte yağlı boya, kurşun kalem ve mürekkepten oluşur.

Müzenin açıklamasına göre Schwitters bu çalışmayı, memleketi Hannover'in sokaklarından topladığı artıklar ve nesnelerle yaptı; onları dikkatle düzenleyip yapıştırıcı ve çivilerle boyalı bir panoya tutturdu. Bilet parçaları, etiketler, kumaş kırpıntıları ve ahşap parçaları, boyanın arasında hem renk ve şekil olarak, hem de nereden geldiklerini hatırlatan izler olarak durur. Schwitters kendi yaptığı bu tür çalışmalara «Merz» adını verdi ve 1948'deki ölümüne kadar bu yaklaşımı sürdürdü. Kiraz Resmi, bir soyut yüzeyin bulunmuş malzemelerle, katmanlarla ve dokularla nasıl kurulabileceğini gösterir.

Ana anlatım

Doku nedir ve nasıl görülür?

Gerçek doku (actual texture), bir yüzeyin elle dokunulabilen, kabartma ve çukurlarıyla fiziksel olarak var olan dokusudur. Kalın sürülmüş bir boyanın fırça izleri, boyaya karıştırılmış kum, yapıştırılmış bir kumaş ya da bir tahta parçası gerçek doku oluşturur. Bu dokular ışığı yüzeyin her noktasında farklı açılarla yakalar; yandan gelen bir ışıkta kabartmalar parlar ve çukurlar gölgede kalır, bu yüzden aynı yüzey ışık değiştikçe farklı görünür.

Görsel doku (visual texture), düz bir yüzeyde, çizgi, nokta, leke ve değer farklarıyla oluşturulan doku yanılsamasıdır. Bir resimde boyanmış bir ağaç kabuğu ya da bir kumaş deseni, dokunulduğunda düzdür ama göze pürüzlü görünür. Görsel doku, resmin geleneksel bir aracıdır; karışık teknik ise gerçek dokuyu bu araca ekler. İkisini bir yüzeyde birlikte kullanmak, izleyicinin gerçekten kabarık olan ile yalnızca öyle görünen arasında gidip gelmesini sağlar.

Mediumlar dersinde jellerin ve modelleme pastasının boyaya gövde ve kabartma kazandırdığını gördün. Bu malzemeler gerçek dokunun temelidir. Karışık teknikte bunlara, boyanın dışından gelen malzemeler eklenir: kum, kâğıt, kumaş ve bulunmuş nesneler.

Kum ve dolgularla nasıl yüzey kurulur?

İnce kum, mermer tozu ya da benzeri dolgular, akrilik bir jelle ya da boyayla karıştırıldığında, kuruyunca sert ve dokulu bir yüzey oluşturur. Karışım ne kadar çok dolgu içerirse yüzey o kadar pürüzlü ve mat olur; ne kadar çok jel içerirse o kadar yapışkan ve dayanıklı kalır. Bu karışım palet bıçağıyla ya da sert bir fırçayla sürülebilir, üzerine desen çizilebilir, kuruyunca üstüne ince boya katları geçilebilir. Spatulayla resim dersinde gördüğün bıçak izleri, dolgulu bir karışımda daha belirgin ve kalıcı hâle gelir.

Dolgulu yüzeylerin üzerine sürülen ince ve akışkan bir boya, çukurlara dolar ve kabartmaların üstünde incelir; bu da dokuyu değer farkıyla vurgular. Kuru fırça tekniğiyle kabartmaların yalnızca üstüne açık bir renk sürmek ise tersine, yüksek noktaları öne çıkarır. Aynı dokulu yüzey, bu iki yöntemle birbirinden çok farklı görünebilir.

Kum ve dolgularla çalışırken ince tozların solunmasından kaçınmak gerekir. Mermer tozu ya da çok ince kum gibi malzemeleri kuru hâlde karıştırırken bir toz maskesi takmak, onları ıslak karışım olarak hazırlamak ve çalışma alanını havalandırmak, sağlığı korur. Kuruyan dokulu yüzeyleri zımparalamak da toz çıkarır; bu işlem yine maskeyle ve iyi havalandırılmış bir yerde yapılmalıdır.

Kolaj ve bulunmuş malzeme nasıl kullanılır?

Kolaj (collage), kâğıt, kumaş ya da başka malzemelerin kesilip bir yüzeye yapıştırılmasıyla yapılan resimdir. Kolaj, bir yüzeye hazır renkler, desenler ve yazılar getirir; boyayla karıştırmak zorunda kalmadan, bir gazete sayfasının grisini, bir duvar kâğıdının desenini ya da bir kumaşın dokusunu kompozisyona katmayı sağlar. Kesilmiş bir parçanın keskin kenarı ile boyanın yumuşak kenarı yan yana geldiğinde, yüzeyde yeni bir karşıtlık oluşur.

Bulunmuş malzeme (found material), bir sanatçının sanat için üretilmemiş, gündelik hayattan topladığı nesne ve parçalarıdır: bir bilet, bir etiket, bir kumaş kırpıntısı, bir tahta parçası. Schwitters'in Hannover sokaklarından topladığı artıklar gibi, bu malzemeler hem biçim ve renk olarak, hem de bir yerin ve bir zamanın izi olarak çalışır. Bir soyut çalışmaya bulunmuş malzeme eklemek, yüzeye bir hikâye ya da bir hatıra katabilir; ama bu malzemelerin de kompozisyonun dengesine uyması gerekir.

Kolaj parçaları, akrilik bir medium ya da jelle hem altından hem üstünden kaplanarak yüzeye bağlanabilir. Bu, parçaları hem sabitler hem de onları boyayla aynı yüzeyin parçası yapar. Kaplandıktan sonra parçaların üzerine boya sürülebilir, bir kısmı örtülebilir ya da kenarları boyayla yumuşatılabilir. Parçaları önce yüzeyin üzerinde kaydırarak farklı düzenler denemek, sonra yapıştırmak, geometrik soyut dersinde gördüğün kâğıt denemelerinin karışık teknikteki devamıdır.

Katmanlar ve dayanıklılık nasıl yönetilir?

Karışık teknikte bir yüzey çoğu zaman üst üste binen katmanlarla kurulur: bir boya katı, üzerine yapıştırılmış bir kâğıt, onu kısmen örten bir dolgulu karışım, onun üzerine ince bir renk. Bu katmanlar yer yer kazınarak ya da zımparalanarak alttakileri açığa çıkarabilir. Yağlı pastel dersinde gördüğün kazıma tekniği, burada boya ve kolaj katmanlarına uygulanır; bir yüzeyin geçmişi, bu açılan pencerelerden görünür hâle gelir.

Arşivsel dayanıklılık (archival permanence), bir sanat eserinin malzemelerinin zamanla sararmadan, dağılmadan ve bozulmadan uzun süre kalabilmesidir. Gazete kâğıdı gibi asitli kâğıtlar zamanla sararır ve kırılganlaşır; bazı yapıştırıcılar kurudukça gevşer ya da lekeler bırakır. Uzun süre kalması istenen bir çalışmada asitsiz kâğıtlar ve sanatçılar için üretilmiş akrilik ortamlar kullanmak, bulunmuş kâğıtları ise bir ortamla tamamen kaplayarak havadan yalıtmak, dayanıklılığı artırır. Asitli bir malzeme bilerek kullanılıyorsa, onun zamanla değişeceğini kabul etmek de bir karardır.

Ağır malzemeler taşıyıcı yüzeyi de zorlar. Yüzeyler dersinde gördüğün gibi, kalın dolgulu karışımlar ve ağır bulunmuş nesneler, gergin bir tuval yerine sert bir pano ya da ahşap bir levha üzerine yapıldığında daha sağlam durur; esneyen bir tuvalde kalın katmanlar çatlayabilir.

Doku, ten tonlarıyla da çalışabilir. Farklı ten renklerini hatırlatan kâğıtlar, kumaşlar ve toprak renkli boyalarla kurulmuş dokulu bir yüzey, insan derisinin çeşitliliğini, sıcaklığını ve dokusunu soyut bir biçimde çağrıştırabilir. Açık bej bir kâğıt, bakır renkli bir kumaş kırpıntısı ve koyu kahverengi bir dolgulu boya birbirine komşu olup katman katman örtüştüğünde, tek bir renkle kurulamayacak zengin bir yüzey oluşturur.

Uygulama

1. Malzeme: sert bir pano ya da kalın bir karton, akrilik boyalar, akrilik jel ya da medium, ince kum, kâğıt ve kumaş parçaları, palet bıçağı, fırçalar, toz maskesi; iki oturum ayır.
2. Panoya bir zemin rengi sür; ince kumu jelle karıştırarak ıslak bir macun hazırla ve palet bıçağıyla yüzeyin bir bölümüne sür, üzerine desen çiz.
3. Kâğıt ve kumaş parçalarını yüzeyde kaydırarak farklı düzenler dene; seçtiğin düzeni medium ile altından ve üstünden kaplayarak yapıştır.
4. Kuruduktan sonra dokulu yüzeye ince ve akışkan bir boya sür ve bezle sil; çukurlarda kalan rengi gözle. Ardından kabartmaların üstüne kuru fırçayla açık bir renk geç.
5. Bazı bölgeleri yeni bir katla ört, kuruduktan sonra yer yer kazıyarak alttaki katmanları aç; yüzeyi yandan bir ışıkla aydınlatıp dokunun nasıl okunduğunu gözlemle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kum, kâğıt ve boya aynı yüzeyde, bir soyut resmi yalnızca renk ve biçimle değil, malzemenin kendisiyle kurar. Gerçek doku ışığı yakalar ve dokunulabilir, görsel doku ise düz bir yüzeyde doku yanılsaması yaratır; kum ve dolgular boyaya gövde ve kabartma kazandırır; kolaj ve bulunmuş malzemeler hazır renkler, desenler ve bir yerin izlerini getirir; katmanlar örtülüp kazınarak bir yüzeyin geçmişini görünür kılar. Bu malzemeleri seçerken dayanıklılığı ve sağlığı gözetmek de işin bir parçasıdır. Schwitters'in Kiraz Resmi, bir kentin sokaklarından toplanmış artıkların boya ve katmanlarla dikkatli bir kompozisyona dönüşebileceğini gösterir. Ödevde karışık teknikle bir soyut çalışma yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Karışık teknikle bir soyut çalışma yap.

1. Bir hafta boyunca çevrenden bulunmuş malzemeler topla: biletler, etiketler, kâğıt ve kumaş parçaları; bunlardan birkaçını seç.
2. Sert bir pano üzerinde, kumlu bir doku, kolaj ve boya katmanlarını birleştiren bir soyut kompozisyon kur; parçaları önce kaydırarak dene.
3. En az bir bölgede katmanları kazıyarak alttakileri aç; bulunmuş kâğıtları medium ile kaplayarak koru.
4. Çalışmanın arkasına kullandığın malzemelerin listesini ve bulunmuş malzemelerin nereden geldiğini yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Dolgulu doku, kolaj ve boya katmanları sağlam biçimde birbirine bağlanmış mı?
• Kompozisyon: Farklı malzemeler bir bütün oluşturuyor mu, yoksa dağınık mı duruyor?
• Bitmişlik ve Sunum: Malzeme listesi yazılmış, bulunmuş kâğıtlar korunmuş mu?
• Bulunmuş malzemelerden hangisi çalışmana en çok şey kattı ve neden?

Kendini sına

1. Gerçek doku ile görsel doku arasındaki fark nedir?

• A) İkisi aynıdır.
• B) Görsel doku dokunulabilir, gerçek doku yalnızca görünür.
• C) Gerçek doku fiziksel olarak vardır ve dokunulabilir; görsel doku düz yüzeyde bir yanılsamadır.
• D) Gerçek doku yalnızca fotoğrafta görülür.

2. Kum gibi dolgularla çalışırken hangi önlem alınmalıdır?

• A) Toz maskesi takmak ve dolguları ıslak karışım olarak hazırlamak.
• B) Hiçbir önlem gerekmez.
• C) Kumu doğrudan kuru olarak havaya serpmek.
• D) Kapalı ve havasız bir yerde çalışmak.

3. Kolaj parçaları nasıl daha sağlam bağlanır?

• A) Yalnızca altından biraz yapıştırarak.
• B) Hiç yapıştırmadan.
• C) Bantla tutturarak.
• D) Akrilik bir medium ile altından ve üstünden kaplayarak.

4. Gazete kâğıdı gibi asitli kâğıtlar zamanla nasıl değişir?

• A) Hiç değişmez.
• B) Sararır ve kırılganlaşır.
• C) Daha beyaz olur.
• D) Sertleşir ve güçlenir.

5. Schwitters Kiraz Resmi'nde hangi malzemeleri kullandı?

• A) Hannover sokaklarından topladığı artıkları, boya ile birlikte bir panoya yapıştırarak.
• B) Yalnızca yağlı boya.
• C) Yalnızca kurşun kalem.
• D) Yalnızca kum.

Cevaplar

1. C — Gerçek doku ışığı yakalar ve dokunulabilir; görsel doku çizgi, leke ve değerle yaratılan bir izlenimdir.
2. A — İnce tozlar solunduğunda zararlı olabileceği için maske ve ıslak karışım gerekir.
3. D — Medium ile kaplanan parçalar hem sabitlenir hem de havadan yalıtılır.
4. B — Asitli kâğıtlar zamanla bozulur; bu yüzden asitsiz kâğıt ya da tam kaplama tercih edilir.
5. A — Müzeye göre sanatçı sokaklardan topladığı parçaları yapıştırıcı ve çivilerle boyalı bir panoya tutturdu.

Referans görseller

• Özgün şema: gerçek doku ile görsel dokunun karşılaştırması; yandan ışıkta dokulu yüzey.
• Özgün şema: dolgulu bir yüzeye akışkan boya ve kuru fırça uygulamasının iki farklı sonucu.
• Özgün çekim: kolaj parçalarının kaydırılarak denenmesi, medium ile kaplanması ve katmanların kazınması; ten renklerini çağrıştıran malzemelerle bir doku çalışması.

Sonraki derse köprü

Doku, kolaj ve katmanlarla bir yüzey kurmak, her adımda yeni bir şey eklemeyi çekici kılar. Ama her soyut çalışmada bir an gelir ve bir soru sorulur: daha fazla eklemek mi, yoksa durmak mı? Sonraki derste, soyut bir resmin ne zaman bittiğine ve kendi çalışmanı hangi ölçütlerle değerlendirebileceğine bakıyoruz.