Kumaş ve kıvrımlar

Öğrenme hedefi

Kumaşın kıvrım tiplerini tanıyıp boyayabileceksin. Bir kumaşın neden rastgele değil, destek noktalarından ve yerçekiminden doğan belirli düzenlerle kıvrıldığını açıklayabilecek; boru, zikzak, spiral, düşen ve kilit kıvrım gibi tipleri ayırt edebilecek; ipek, keten ve kadife gibi kumaşların ışığı nasıl farklı taşıdığını gözlemleyebilecek ve bir kumaş çalışmasını büyük ışık ve gölge kütlelerinden başlayıp kıvrımların kenarlarına ve parlamalarına doğru ilerleyerek kurabileceksin.

Kanca

Rönesans ressamları kıvrımlara neden takıntılıydı?

On beşinci yüzyıl Floransa'sında bir atölyeye girseydin, masalarda keten bezlere boyanmış tuhaf resimler görebilirdin: ne bir yüz, ne bir el, ne bir manzara; yalnızca bir kumaşın kıvrımları, gri tonlarla ve beyaz ışıklarla, taş bir heykel gibi modellenmiş. Bu çalışmaları atölyenin gençleri, çıraklar yapardı. Neden? Bir kumaş parçasında onları bu kadar meşgul eden neydi?

Bağlam

Paris'teki Louvre'un Grafik Sanatlar Bölümü, Leonardo da Vinci'nin yaklaşık 1475 ile 1482 arasına tarihlenen Oturan Bir Figür İçin Kumaş adlı küçük bir çalışmasını saklar: hazırlanmış keten bir bez üzerine fırça ve gri tempera, beyaz ışıklarla, yalnızca 19,6 × 15,3 santimetre. Müzenin açıklamasına göre bu çalışma, Leonardo'nun Floransa'da Andrea del Verrocchio'nun atölyesinde çıraklık yaptığı yıllarda ışık ve gölgeyi araştırmasının bir örneğidir; tek renkli, grisaille bir teknikle figür gölgenin içinden ışıkların oyunuyla ortaya çıkar.

Kaynaklar, Verrocchio atölyesinde bu tür çalışmaların nasıl hazırlandığını da anlatır: incelenecek kumaş ıslak kile batırılır, kilden bir mankenin üzerine yerleştirilir ve katılaşmaya bırakılırdı. Böylece kıvrımlar günlerce aynı biçimde kalır, ressam onları bir heykel gibi, ışık ve gölgeyle modelleyerek inceleyebilirdi. Kancadaki sorunun bir yanıtı burada saklıdır: kıvrımlar, biçimi ışık ve gölgeyle kurmayı öğrenmek için kusursuz bir malzemeydi. Yüz ya da el gibi bilinen bir biçimin yardımı olmadan, ressam yalnızca gördüğü değerlere güvenmek zorundaydı.

Ana anlatım

Kumaş neden belirli düzenlerle kıvrılır?

Bir kumaş, kendi başına bir biçimi olmayan esnek bir yüzeydir; biçimini, onu tutan şeylerden ve yerçekiminden alır. Destek noktası (point of support), kumaşın bir yere asıldığı, bir nesnenin üzerinde durduğu ya da bir yerde sıkıştığı noktadır: bir çivi, bir masanın köşesi, bir omuz, bir dirsek. Kıvrım (fold), kumaşın bu noktalardan sarkarken, gerilirken ya da sıkışırken oluşturduğu çukur ve tepelerdir.

Kıvrımları anlamanın anahtarı, onları gerginlik çizgileri olarak görmektir. Kumaş iki destek noktası arasında gerildiğinde, kıvrımlar bu iki nokta arasında uzanır; tek bir noktadan sarktığında ise o noktadan aşağı doğru yelpaze gibi açılır. Kumaş bir yüzeye yığıldığında kıvrımlar birbirine sıkışır ve kırılır. Bu yüzden bir kumaş çizmeye başlamadan önce destek noktalarını bulmak, kıvrımların nereden çıkıp nereye gittiğini anlamanın ilk adımıdır.

Her kıvrım, bükülmüş bir silindir ya da daralan bir koni gibi davranır; kendi ışıklı yüzü, gölge sınırı, gölgesi ve yansıyan ışığı vardır. Temel formlar üzerine öğrendiklerin burada doğrudan işe yarar: bir kıvrımın tepesi ışığı yakalar, çukuru gölgede kalır ve ikisi arasındaki geçiş kıvrımın ne kadar keskin ya da yumuşak olduğunu anlatır.

Kıvrımların tipleri nelerdir?

Resim eğitiminde kıvrımlar sık görülen birkaç tipe ayrılarak incelenir. Bu tipler bir sınıflandırma kolaylığıdır; gerçek bir kumaşta çoğu zaman birkaçı bir arada bulunur.

Boru kıvrım (pipe fold), tek bir destek noktasından ya da bir çizgiden aşağı doğru sarkan kumaşta oluşan, yan yana dizilmiş silindir biçimli kıvrımlardır. Bir perdede ya da bir duvardan asılı bir örtüde görülür. Her boru, ışıklı bir tepe ve iki yanında gölgeli çukurlarla dikey bir ritim kurar.

Zikzak kıvrım (zigzag fold), bir tüpün, örneğin bir kolun ya da bir paçanın, sıkıştırıldığında ya da büküldüğünde oluşan, birbirine geçen kırık çizgili kıvrımlardır. Dirseğin içinde, dizin arkasında ya da yerde yığılan bir kumaşın kenarında görülür.

Spiral kıvrım, bir tüpün etrafında dönen, silindir bir biçimi saran kumaşta görülür; bir kolun çevresine sarılan bir kolda ya da bir bacağın çevresinde dolanan bir kumaşta oluşur. Kilit kıvrım (half-lock fold), bir tüp keskin bir açıyla büküldüğünde, örneğin bir kol dirsekten katlandığında, kumaşın bükülme yerinde birbirinin içine kilitlenen yarım halkalar yapmasıdır.

Düşen kıvrım (drop fold), kumaşın bir kenardan boşluğa sarktığı, örneğin bir masa örtüsünün masanın kenarından aşağı düştüğü yerde oluşur. Kumaş kenarda kırılır ve aşağı doğru yelpaze gibi açılan ya da dalgalanan kıvrımlar yapar. Natürmortta masa örtüsünün kenarı, çoğu zaman bu tipin en belirgin göründüğü yerdir.

Kumaş türü ışığı nasıl değiştirir?

Aynı kıvrım farklı kumaşlarda farklı görünür, çünkü her kumaş ışığı başka türlü taşır. Keten ve pamuk gibi mat kumaşlar ışığı dağıtır; ışıklı ve gölgeli bölgeler arasındaki geçişler yumuşak, parlamalar ise zayıf ya da hiç yoktur. Kıvrımları kalın ve geniştir.

İpek ve saten gibi parlak kumaşlar ışığı daha düzenli yansıtır. Kıvrımların tepelerinde keskin, açık parlamalar oluşur ve değer aralığı çok geniştir: aynı kumaşın üzerinde neredeyse beyaz parlamalarla derin gölgeler yan yana durabilir. İnce ipeğin kıvrımları küçük ve çoktur, sık ve keskin kırılır.

Kadife gibi tüylü kumaşlar ise ışığı şaşırtıcı biçimde taşır: tüylerin yönüne göre kıvrımların tepeleri yer yer daha koyu, kenarları ise daha açık görünebilir. Bu, kadifeyi öteki kumaşlardan ayıran belirgin bir işarettir.

Kumaş, çevresine ve üzerindeki bir tene de renk yansıtır. Beyaz bir örtü yanındaki nesnelerin gölgeli yanlarına açık bir ışık verir; renkli bir kumaş, bir yüze ya da bir ele yakın durduğunda o tenin gölgeli bölümlerini kendi rengiyle tonlar. Kırmızı bir kumaşın yanındaki açık bir ten, gölgelerinde pembemsi bir sıcaklık kazanabilir; koyu bir tende aynı kırmızı yansıma, gölgelerin içinde derin, sıcak bir parıltı olarak belirir. Bir portrede ya da figürde giysinin rengini seçmek, bu yüzden tenin rengini de etkileyen bir karardır.

Bir kumaş nasıl boyanır?

Bir kumaş çalışmasına önce destek noktalarını ve büyük kıvrımları belirleyerek başlarsın. Küçük kıvrımları ilk aşamada yok sayıp kumaşı birkaç büyük ışık ve gölge kütlesine ayırmak, kumaşın genel biçimini sağlam kurar. Leonardo'nun çalışması, grisaille bir altboyamanın tam olarak bu işi nasıl gördüğünü gösterir: renk yokken bile kumaş, ışık ve gölgeyle hacim kazanır.

Ardından kıvrımların gölge sınırlarını yerleştirirsin. Keskin bir kıvrımda sınır ince ve kesin, yumuşak bir kıvrımda geniş ve dağınıktır. Kıvrımların çukurlarındaki en koyu çizgileri ve temas gölgelerini ekler, sonra kıvrımların tepelerindeki ışıkları ve parlak kumaşta parlamaları koyarsın. Her kıvrımı ayrı ayrı bitirmek yerine bütün kumaşı aynı düzeyde ilerletmek, kıvrımların birbirine bağlı bir ritim kurmasını sağlar.

Desenli bir kumaşta, örneğin çizgili ya da çiçekli bir örtüde, desen de kıvrımlarla birlikte bükülür. Bir çizgi kıvrımın tepesinden çukuruna inerken kırılır, kısalır ya da kaybolur; desenin bu kırılmaları kıvrımın biçimini ayrıca anlatır. Deseni kumaşın düz hâlindeki gibi değil, kıvrımın yüzeyini izleyerek boyamak gerekir. Deseni ışık ve gölgenin içinde de değerine uygun koyulaştırıp açmak, onun kumaşın üzerine yapıştırılmış gibi durmasını önler.

Uygulama

1. Malzeme: biri mat, biri parlak iki kumaş parçası (örneğin bir keten havlu ve bir saten eşarp), bir çivi ya da bir sandalye arkalığı, tek bir yan ışık, astarlı bir karton ya da kâğıt, tek bir koyu renk ve beyaz. Kırk dakika ayır.
2. Mat kumaşı tek bir noktadan as; boru kıvrımlarının nereden çıkıp nereye gittiğini sözcüklerle not et. Sonra aynı kumaşı bir masanın kenarından sarkıt ve düşen kıvrımları gözle.
3. Masanın kenarından sarkan kumaşı tek renkle ve beyazla boya: önce büyük ışık ve gölge kütlelerini, sonra kıvrımların gölge sınırlarını, sonra çukurlardaki en koyu çizgileri.
4. Parlak kumaşı aynı biçimde yerleştir ve küçük bir alanını aynı yoldan boya; bu kez kıvrım tepelerindeki keskin parlamaları en sonda, kalın beyazla koy.
5. İki çalışmayı yan yana koy ve kenarların, değer aralığının ve parlamaların nasıl farklılaştığını not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Rönesans ressamları kıvrımlara neden takıntılıydı? Çünkü kıvrım, biçimi yalnızca ışık ve gölgeyle kurmayı öğrenmek için kusursuz bir malzemeydi; Leonardo'nun Verrocchio atölyesindeki keten bez üzerindeki gri çalışması bunun bir örneğidir. Kumaş biçimini destek noktalarından ve yerçekiminden alır; kıvrımlar bu noktalar arasında uzanan gerginlik çizgileridir. Boru, zikzak, spiral, kilit ve düşen kıvrım, sık görülen tiplerdir ve gerçek bir kumaşta çoğu zaman bir arada bulunur. Mat, parlak ve tüylü kumaşlar ışığı farklı taşır; kumaş, yanındaki nesnelere ve tene de rengini yansıtır. Ödevde bir kumaş çalışması yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir kumaş çalışması yap.

1. Bir kumaşı en az iki destek noktasıyla, örneğin bir sandalyenin arkalığına ve oturağına ya da bir kutunun iki köşesine yerleştir; tek bir yan ışıkla aydınlat.
2. Kumaşı birkaç dakikada üç değerle kabaca eskizle ve destek noktalarını, en büyük kıvrımları ve gördüğün kıvrım tiplerini eskizin üzerine işaretle.
3. Kumaşı tek renkle ve beyazla, grisaille gibi boya: büyük kütlelerden başlayıp gölge sınırlarına, çukurlara ve en son tepelerdeki ışıklara ilerle.
4. Bitmiş çalışmanın yanına, hangi kıvrım tiplerini boyadığını ve kumaş türünün ışığı nasıl taşıdığını not et.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Kumaşın büyük ışık ve gölge kütleleri kıvrımların ayrıntısından önce okunuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Kıvrımların gölge sınırları keskin ve yumuşak olarak doğru ayrıldı mı?
• Oran ve Çizim: Kıvrımlar destek noktalarından mantıklı biçimde çıkıyor ve gerginlik çizgilerini izliyor mu?
• Kumaşın hangi bölümünü boyamak sana en zor geldi ve neden?

Kendini sına

1. Bir kumaş çizmeye başlamadan önce bulunması gereken ilk şey nedir?

• A) Kumaşın rengi.
• B) Kumaşın destek noktaları.
• C) En küçük kıvrımlar.
• D) Parlamalar.

2. Tek bir noktadan aşağı sarkan kumaşta hangi kıvrım tipi oluşur?

• A) Zikzak kıvrım.
• B) Kilit kıvrım.
• C) Boru kıvrım.
• D) Spiral kıvrım.

3. İpek gibi parlak bir kumaşın mat bir kumaştan farkı nedir?

• A) Kıvrım tepelerinde keskin parlamalar ve geniş bir değer aralığı.
• B) Hiç gölge olmaması.
• C) Kıvrımlarının her zaman daha büyük olması.
• D) Işığı tamamen soğurması.

4. Leonardo'nun kumaş çalışmasında renk olmadan hacim nasıl kurulur?

• A) Konturlarla.
• B) Parlak renklerle.
• C) Dokuyla.
• D) Gri tonlarla ve beyaz ışıklarla, ışık ve gölgeyi modelleyerek.

5. Kırmızı bir kumaşın yanındaki koyu bir tende ne görülebilir?

• A) Tenin daha açık görünmesi.
• B) Gölgelerin içinde derin, sıcak bir kırmızımsı parıltı.
• C) Hiçbir değişiklik.
• D) Tenin griye dönmesi.

Cevaplar

1. B — Kıvrımlar destek noktalarından doğar ve aralarında gerginlik çizgileri olarak uzanır.
2. C — Tek bir destekten sarkan kumaş yan yana dizilen silindir biçimli boru kıvrımları yapar.
3. A — Parlak kumaş ışığı daha düzenli yansıtır; tepelerde keskin parlamalar oluşur.
4. D — Grisaille tekniğinde biçim yalnızca değerlerle, ışık ve gölgenin oyunuyla kurulur.
5. B — Renkli kumaşın yansıyan ışığı tenin gölgeli bölümlerini kendi rengiyle tonlar.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: tek noktadan sarkan boru kıvrımları, masa kenarından düşen kıvrımlar, bükülen kolda zikzak ve kilit kıvrımlar.
• Özgün fotoğraf: aynı biçimde yerleştirilmiş keten, saten ve kadife kumaşlar yan yana, aynı ışıkta.
• Özgün fotoğraf: kırmızı bir kumaşın yanında açık ve koyu tenli iki elin gölgelerine düşen sıcak yansıma.

Sonraki derse köprü

Kumaşın kıvrımları bir ritim kurar; aynı ritim bir buketin yaprakları, çiçekleri ve dallarında da vardır. Sonraki derste çiçeklere geçiyoruz ve on yedinci yüzyıl Hollandalı ressamlarının gerçek bir vazoda bir arada durması zor buketlerine bakıyoruz.