Empasto ve spatula

Öğrenme hedefi

Akriliği kalın ve dokulu, bir fırçanın ya da boya bıçağının izini taşıyacak kadar yoğun kullanabileceksin. Empastonun ne olduğunu ve kalın boyanın bir resme hangi anlamları ve etkileri katabildiğini açıklayabilecek, boya bıçağını yüklemeyi, sürmeyi, bastırmayı ve kazımayı uygulayabilecek, akrilikte kalınlık için jel ve modelleme pastası kullanmanın neden gerektiğini söyleyebilecek ve spatulayla bir çiçeği birkaç kararlı darbeyle boyayabileceksin.

Kanca

Kalın boya ne anlatır?

İnce ve düz boyanmış bir resimde boya görünmez olmaya çalışır; göz resmin konusuna bakar, yüzeye değil. Kalın boyanmış bir resimde ise boya kendini gösterir. Fırçanın bıraktığı bir sırt, bir bıçağın düzleştirdiği bir yüzey, bir tırnağın açtığı bir çizik, resmin nasıl yapıldığını anlatır. Bu kalınlık, ışığı da farklı yakalar: kabartmanın bir yüzü aydınlanır, öbür yüzü gerçek bir gölgeye düşer. Kalın boya yalnızca bir teknik değil, resmin izleyiciyle konuşma biçimidir. Ama ne zaman ve nerede kalın, ne zaman ince boyamak gerekir?

Bağlam

Amsterdam'daki Rijksmuseum, Hollandalı ressam Rembrandt van Rijn'in yaklaşık 1665–1669 yıllarına tarihlenen ve Yahudi Gelin diye bilinen tablosunu saklar; müze eseri İshak ve Rebeka adıyla da anar. Tablo, birbirine sevgiyle dokunan bir çifti gösterir. Müzenin açıklamasına göre Rembrandt bu tabloda boyayı olağanüstü bir serbestlikle ve kalın sürmüş, fırçasının sapının arka ucuyla boyanın içine çizikler açmış ve boyayı bir palet bıçağıyla işleyerek parlayan, heykelsi bir kabartma duygusu yaratmıştır.

Bu kabartmanın en belirgin görüldüğü yer, adamın uzanan kolunu örten altın sarısı giysinin koludur. Burada boya, bıçakla bırakılmış kalın parçalar hâlinde üst üste binmiştir; kumaşın tepelerinde kalınlaşır, çukurlarında incelir. Işık bu kabartmanın üzerinde kırılarak parlar. Rembrandt bunu yağlı boyayla yaptı; ama empastonun ve bıçak işinin mantığı, doğru hazırlandığında akriliğe de aktarılabilir.

Ana anlatım

Empasto nedir ve ne işe yarar?

Empasto (impasto), boyanın yüzeyden taşıp elle hissedilebilir bir rölyef bırakacak yoğunlukta sürülmesidir. İtalyanca kökenli bu terim, boyanın bir hamur gibi kullanılmasını anlatır. Empasto bir resimde birkaç farklı işi görebilir.

Birincisi ışıkla ilgilidir. Kalın boya, gerçek bir kabartma olduğu için, üzerine düşen ışığı yakalar ve küçük gerçek gölgeler oluşturur. Bir resmin en parlak noktalarında, örneğin bir parıltıda, bir su damlasının ışığında ya da bir kumaşın parlayan kıvrımında kalın boya kullanmak, o noktaları öne çıkarır. Bu yüzden bazı ressamlar koyu ve gölgeli bölgeleri ince, ışıklı bölgeleri kalın boyar.

İkincisi dokuyla ilgilidir. Kalın boya, bir ağaç kabuğunun, bir kaya yüzeyinin, bir çiçeğin yapraklarının ya da bir kumaşın dokusunu, onu resmetmeden, boyanın kendi dokusuyla anıştırabilir. Üçüncüsü ise anlatımla ilgilidir: kalın ve görünür fırça izleri, ressamın hareketini, hızını ve enerjisini izleyiciye iletir.

Empastonun bir bedeli de vardır. Kalın boya çok malzeme harcar, uzun sürede kurur ve dikkatsiz uygulandığında çatlayabilir. Bu yüzden kalınlığı resmin her yerine değil, gerçekten işe yarayacağı yerlere ayırmak gerekir.

Akrilikte kalınlık nasıl elde edilir?

Tüpten çıkan akrilik boyanın kıvamı markaya ve seriye göre değişir; bazıları kalın bir hamur kıvamındadır, bazıları daha akıcıdır. Ama tek başına akrilik boya çok kalın sürüldüğünde, kururken hacim kaybedebilir ve yüzeyde çatlaklar oluşabilir; üstelik yalnızca boyayla kalınlık kurmak pahalıdır.

Bu yüzden akrilikte empasto için genellikle 3.5.02'de tanıdığın mediumlar kullanılır. Ağır bir jel medium, boyaya hacim ve bıçak izlerini tutacak bir kıvam verir; kuruduğunda şeffaflaştığı için rengi biraz açar ve saydamlaştırır. Modelleme pastası ise daha sert ve opak bir kabartma verir; önce pasta ile doku kurulup üzerine renk sürülebilir ya da pasta boyayla karıştırılabilir. Her iki durumda da kalın katmanları tek seferde değil, kurumasını bekleyerek birkaç katta oluşturmak çatlama riskini azaltır.

Kalın akrilik, ince akriliğe göre daha uzun sürede kurur; yüzeyi kurumuş gibi görünse bile iç kısmı bir süre yumuşak kalabilir. Kalın bir alanın üzerine başka bir kalın katman eklemeden önce, onun içten de kuruduğundan emin olmak gerekir.

Boya bıçağı nasıl kullanılır?

Boya bıçağı (painting knife), ince ve esnek çelik bir ağzı olan, boyayı karıştırmak için değil sürmek için tasarlanmış bir araçtır. Palet bıçağına benzer, ama ağzı genellikle bir dirsekle saptan aşağıda durur; bu, elin boyaya değmeden bıçağı yüzeye yatırabilmesini sağlar. Bıçakların ucu armut, elmas ya da damla biçiminde ve farklı büyüklüklerde olabilir.

Bıçakla çalışmanın birkaç temel hareketi vardır. Yükleme: bıçağın alt yüzüne ya da ucuna, sürmek istediğin miktarda boyayı almak. Sürme: bıçağı yüzeye hafifçe yatırıp boyayı bir yöne doğru çekerek, düz ve pürüzsüz bir yüzey bırakmak. Bastırma: bıçağın düz yüzünü boyanın üzerine bastırıp kaldırarak, küçük sivri tepecikler ve doku oluşturmak. Kazıma: bıçağın kenarıyla ya da ucuyla ıslak boyayı kazıyarak, alttaki rengi ya da tuvali açığa çıkaran çizgiler açmak. Rembrandt'ın fırça sapıyla açtığı çizikler de bu son hareketin bir biçimidir.

Bıçakla boyanan bir alan, fırçayla boyanan bir alandan daha keskin kenarlı ve daha düz yüzeylidir. Bıçak iki rengi yan yana sürerken onları tamamen karıştırmaz; aralarında temiz, keskin geçişler ya da renklerin kısmen kaynaştığı çizgiler bırakır.

Kalın boya nerede ve nasıl kullanılır?

Kalın ve ince boyayı aynı resimde bilinçli olarak bir arada kullanmak, genellikle en güçlü sonucu verir. İnce ve düz bir arka plan, kalın bir ön planın dokusunu öne çıkarır. Kalın bir ışık noktası, ince boyanmış bir gölgenin içinde parlar. Her yeri eşit kalınlıkta boyamak ise dokuyu bir gürültüye çevirebilir ve gözün nereye bakacağını belirsizleştirebilir.

Kalın boyanın yönü de önemlidir. Kabartma gerçek bir gölge verdiği için, resmin asılacağı yerdeki ışığın yönüne göre farklı görünebilir. Fırça ya da bıçak izlerinin yönünü, anlatmak istediğin biçimi izleyecek şekilde seçmek, örneğin bir çiçeğin yapraklarını merkeze doğru, bir dalgayı hareketinin yönünde sürmek, dokuyu biçime bağlar.

Tenlerde empasto dikkatle kullanılır. Yüzün geniş düzlemlerini ince tutup yalnızca alnın, burnun ya da elmacık kemiğinin en parlak noktalarını kalın bir dokunuşla vermek, bu noktaları gerçek ışığı yakalayan küçük kabartmalara dönüştürür. Koyu bir tende bu kabarık ışıklar, etraflarındaki ince ve derin tonların içinde küçük yıldızlar gibi parlar; yüzün kıvrımları onlarla okunur. Açık bir tende ise kalın ışık noktalarının rengini çevreye çok yakın tutmak, yüzün pürüzsüz görünmesini korur. Her iki durumda da kalın boyayı yüzün geneline yaymak, teni dokulu ve pürüzlü gösterebilir.

Uygulama

1. Malzeme: akrilik boyalar, ağır bir jel medium ya da modelleme pastası, bir ya da iki boya bıçağı, gessolu sert bir zemin, ıslak palet, bez. Kurumayı beklemeyi hesaba katarak bir saat ayır.
2. Kartonun bir köşesinde bıçağın dört hareketini dene: yükleme ve sürme ile düz bir alan, bastırma ile tepecikli bir doku, iki rengi yan yana sürme ve ıslak boyayı kazıyarak bir çizgi açma.
3. Kartonun geri kalanına ince ve düz bir arka plan boya ve kurumasını bekle.
4. Boyayı jelle karıştırarak kalınlaştır. Bir çiçeğin yapraklarını, her biri için bıçağı merkezden dışa doğru tek bir darbeyle çekerek boya; yaprakların ışık alan taraflarını daha kalın bırak.
5. Çiçeğin ortasına bastırma hareketiyle kabarık bir doku ekle ve sapı bıçağın kenarıyla ince bir çizgi olarak çek. Kuruduktan sonra kartonu ışığa farklı açılardan tutup kabartmanın gölgelerine bak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kalın boya ne anlatır? Resmin nasıl yapıldığını, ressamın hareketini ve bir yüzeyin dokusunu; aynı zamanda gerçek bir kabartma olarak ışığı yakalar ve küçük gerçek gölgeler oluşturur. Akrilikte bu kalınlık, ağır jellerle ve modelleme pastasıyla, katmanları kurutarak güvenle kurulur. Boya bıçağı yükleme, sürme, bastırma ve kazıma hareketleriyle fırçadan farklı, keskin ve düz yüzeyler verir. Kalın boya en güçlü etkisini, ince boyayla bir arada ve bilinçli bir yerde kullanıldığında gösterir. Rembrandt'ın gelin tablosundaki parlayan kol, bu kabartmanın ışığı nasıl bir heykel gibi kırabildiğini gösterir.

Ödevde spatulayla bir çiçek boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Spatulayla bir çiçek boya.

1. Basit biçimli bir çiçek seç ya da bir fotoğrafından çalış; ince ve düz bir arka plan boya ve kurut.
2. Boyayı jelle kalınlaştır ve çiçeğin yapraklarını boya bıçağıyla, her biri için az sayıda kararlı darbeyle boya.
3. Işık alan yerleri daha kalın, gölgeli yerleri daha ince bırak; çiçeğin ortasına bastırma dokusu ve sapa kazıma izi ekle.
4. Kartonun bir köşesinde bir ten alanı boya: genel ten ince, tek bir ışık noktası kalın bir bıçak dokunuşuyla; ikisinin ışığı nasıl yakaladığını karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Kalın alanlar jel ya da pasta ile kurulup kuruduktan sonra çatlaksız kaldı mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Bıçak darbeleri keskin ve kararlı mı; doku biçimin yönünü izliyor mu?
• Kompozisyon: Kalınlık odak noktasında ve ışık alan yerlerde mi toplandı?
• Kalın ve ince boyanın bir arada kullanımı resmin okunuşunu nasıl değiştirdi?

Kendini sına

1. Empasto nedir?

• A) Boyanın çok ince ve saydam sürülmesi.
• B) Boyanın yüzeyde rölyef bırakacak yoğunlukta sürülmesi.
• C) Boyanın suyla sulandırılması.
• D) Boyanın silinmesi.

2. Kalın boya ışığı neden farklı yakalar?

• A) Daha parlak pigment içerdiği için.
• B) Suyu daha az emdiği için.
• C) Gerçek bir kabartma olduğu için küçük gerçek gölgeler oluşturur.
• D) Daha hızlı kuruduğu için.

3. Akrilikte kalın doku için ne kullanılması önerilir?

• A) Ağır jel medium ya da modelleme pastası.
• B) Yalnızca bol su.
• C) Geciktirici.
• D) Mat medium.

4. Boya bıçağıyla kazıma hareketi ne yapar?

• A) Boyayı düz ve pürüzsüz sürer.
• B) Tepecikli bir doku oluşturur.
• C) İki rengi tamamen karıştırır.
• D) Islak boyayı kazıyarak alttaki katmanı açığa çıkarır.

5. Kalınlık resimde genellikle nereye ayrılır?

• A) Resmin her yerine eşit olarak.
• B) Işık noktalarına ve ön plana.
• C) Yalnızca arka plana.
• D) Hiçbir yere.

Cevaplar

1. B — Terim, boyanın bir hamur gibi kullanılmasını anlatır.
2. C — Kabartmanın bir yüzü aydınlanır, öbür yüzü gölgeye düşer.
3. A — Tek başına çok kalın sürülen akrilik kururken hacim kaybedip çatlayabilir.
4. D — Rembrandt'ın fırça sapıyla açtığı çizikler de bu hareketin bir biçimidir.
5. B — İnce bir arka plan, kalın bir ön planın dokusunu öne çıkarır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: boya bıçağının dört hareketi; sürme, bastırma, yan yana sürme ve kazıma.
• Özgün fotoğraf: ince bir arka plan üzerinde bıçakla boyanmış kalın bir çiçek, ışığa iki farklı açıdan.
• Özgün şema: bir empasto kabartmasının kesiti; ışıklı yüzü ve gerçek gölgesi.

Sonraki derse köprü

Bu derste boyayı kalın ve dokulu kullanmayı öğrendik. Modülün son dersinde akrilikle öğrendiğimiz her şeyi bir natürmortta birleştiriyoruz: altlıktan sırlara, düz alanlardan kalın ışıklara kadar bir resmi baştan sona kuracağız.