Opak katmanlar ve düz alanlar

Öğrenme hedefi

Guajla fırça izi, leke ve açık koyu bölge göstermeyen, eşit ve yoğun bir renk alanı boyayabileceksin. Guajı doğru kıvama getirmeyi, bir alan için yeterli karışımı önceden hazırlamayı, yassı bir fırçayla düzenli darbeler atmayı ve bir alanın kenarını temiz biçimde kesmeyi uygulayabileceksin. Bir kalın katman yerine iki ince katmanla çalışmanın ve alttaki katmanı çözmeden üzerine boyamanın nedenini de açıklayabileceksin.

Kanca

Pürüzsüz, düz bir renk alanı nasıl elde edilir?

Bir afişin, bir kitap kapağının ya da bir posterin geniş renk alanlarına yakından bak. Kırmızı bir zemin baştan sona aynı kırmızıdır; bir yerde koyulaşıp bir yerde açılmaz, fırça izleri görünmez, kenarları keskin ve temizdir. Aynı alanı ilk kez guajla boyamaya çalışan biri ise çoğu zaman çizgili, lekeli, bir yeri koyu bir yeri açık bir yüzeyle karşılaşır. Guaj, düz alanlar için elverişli bir boya olduğu hâlde, bu düzlüğü elde etmek kendiliğinden olmaz. Kıvam, miktar, fırça ve sıra birlikte doğru olduğunda ortaya çıkar.

Bağlam

Fransız ressam Henri Matisse, hayatının son yıllarında boyayla değil makasla «resim yapmaya» başladı. Bu yöntemde, stüdyo yardımcıları büyük kâğıt tabakalarını parlak renkli guajla boyuyordu; Matisse de bu boyanmış kâğıtlardan biçimler kesip onları iğnelerle duvara yerleştirerek kompozisyonlar kuruyordu. Fransızcada bu işlere «kesilmiş guajlar» (gouaches découpées) denir.

1947'de yayımlanan Jazz adlı kitabın levhaları bu kesmelerden baskıya aktarıldı; New York'taki MoMA, kitabın İkarus (Icare) levhası da dahil birçok sayfasını saklar. Matisse, baskıların özgün kesmelerin renklerine tamamen sadık kalmasında ısrar etti. İkarusta mavi bir zeminin önünde siyah bir figür ve sarı yıldız biçimleri durur; her renk alanı düz, yoğun ve eşittir. Matisse'in kesip düzenleyebilmesi için, önce yardımcılarının kâğıtları tam da bu derste çalışacağımız biçimde, düz ve lekesiz boyaması gerekiyordu.

Ana anlatım

Doğru kıvam nedir?

Düz bir guaj alanının ilk koşulu kıvamdır. Guaj tüpten çıktığı hâliyle çoğu zaman fazla koyu ve yapışkandır; fırçada iz bırakır ve kuruduğunda çatlayabilir. Fazla sulandırıldığında ise örtücülüğünü kaybeder, saydamlaşır ve suluboya gibi lekeler bırakır. Aradığın kıvam, genellikle krema ya da yoğurda benzetilen, fırçadan akıcı ama damlamadan kayan bir kıvamdır.

Bu kıvamı bulmak için boyaya suyu azar azar ekle ve her seferinde fırçayla karıştır. Bir kâğıt parçasına kısa bir darbe atıp deneyebilirsin: darbe fırça izi bırakmadan yayılıyor ve altındaki kâğıdı örtüyorsa kıvam doğrudur. Darbenin kenarlarında boya birikiyorsa fazla koyudur; darbe saydamsa ya da kenarlarında sulu bir halka oluşuyorsa fazla sulu.

Kıvamın tutarlı olması da en az kendisi kadar önemlidir. Aynı alanın bir bölümünü koyu, bir bölümünü sulu boyayla boyamak, kuruduğunda o bölümlerin farklı değerde ve dokuda görünmesine yol açar. Bu yüzden bir alan için gereken bütün boyayı, alanı bitirmeye yetecek miktarda, tek seferde hazırlamak gerekir. Önceki derste gördüğümüz kuruma kayması da bunu zorunlu kılar: yarı yolda hazırlanan yeni bir karışım, kuruduğunda ilkinden farklı görünebilir.

Fırça nasıl hareket ettirilir?

Düz alanlar için en uygun araç yassı bir fırçadır; alanın büyüklüğüne göre seçilir. Fırçayı boyaya iyice batır, ama damlayacak kadar doldurma. İlk darbeleri alan boyunca tek bir yönde, örneğin yatay olarak, birbirine hafifçe binecek biçimde at. Her darbenin kenarı bir öncekinin ıslak kenarıyla birleşmelidir; kurumuş bir kenarın üzerine gelen darbe bir çizgi bırakır.

İlk darbeler bittikten ve boya henüz ıslakken, aynı alanın üzerinden bu kez dikey ya da çapraz darbelerle, çok az baskıyla geç. Bu çapraz darbe, ilk darbelerin bıraktığı hafif sırtları düzleştirir ve boyayı eşit dağıtır. Bu sırada fırçaya yeni boya almak gerekmez; amaç boyayı eklemek değil, dağıtmaktır.

Kenarları temiz kesmek için, fırçanın düz ucunu alanın sınırına dayayıp darbeyi kenardan içeriye doğru at. Önce alanın çevresini böyle kesip sonra içini doldurmak, kenarın düzgün kalmasını sağlar. Çok keskin bir kenar gerektiğinde, kâğıda iz bırakmayan düşük yapışkanlı bir bant kullanılabilir; bant, boya tamamen kuruduktan sonra açılı olarak ve yavaşça sökülür.

Katmanlar nasıl üst üste konur?

Bir renk alanı ilk katta tamamen örtmüyorsa, onu tek ve kalın bir katmanla örtmeye çalışmak yerine iki ince katman sürmek daha iyi sonuç verir. Kalın guaj katmanları kuruduğunda çatlayabilir ve kâğıt büküldüğünde kabarabilir. İnce katmanlar hem daha düz görünür hem de daha dayanıklıdır.

İkinci katmanı sürmeden önce ilk katmanın tamamen kuruması gerekir. Önceki dersten hatırlayacağın üzere (3.4.01) kurumuş guaj suya karşı savunmasızdır; ıslak ikinci katman altını çözebilir. İkinci katı bu yüzden tek, hafif bir geçişle bırak. Aynı yerde uzun süre fırça gezdirmek, alttaki katmanı çözer ve iki renk birbirine karışarak bulanıklaşır.

Örtücülük sınırsız değildir: koyu bir zemini açık bir renkle tamamen örtmek birden fazla ince katman gerektirebilir. Bazı pigmentler, özellikle şeffaf eğilimli olanlar, guajda bile koyu bir zemini tam örtmeyebilir. Önceki derste hazırladığın karşılaştırma kartı, hangi renklerin iyi örttüğünü gösterir.

Düz alanlar resimde nasıl kullanılır?

Düz renk alanları, bir resmi gerçekçi gölgelemeden çok biçimlerin, renklerin ve kenarların düzeniyle kurmayı sağlar. Matisse'in kesmelerinde olduğu gibi, bir biçimin rengi ve sınırı, ayrıntılı bir gölgelemenin yerini alabilir. Bu yaklaşım, afişlerde, kitap kapaklarında ve illüstrasyonlarda sık görülür; ama bir manzarada ya da natürmortta da, gölgeli ve ışıklı tarafları iki ya da üç düz değerle vererek kullanılabilir.

Düz alanlarla çalışırken, bir biçimin hacmini göstermek için ton geçişleri yerine birkaç düz değer basamağı kullanılır. Bir elma, örneğin, bir ışık rengi, bir orta ton ve bir gölge rengiyle, üç keskin kenarlı alan olarak boyanabilir. Bu yöntem, değerleri net biçimde ayırmayı ve her basamağın rengini önceden karıştırmayı gerektirir.

Ten tonları da bu yöntemle, düz değer basamaklarıyla kurulabilir. Bir yüzü üç ya da dört düz alanla boyarken, her tenin kendi aralığında kalmak önemlidir. Çok açık bir tenin gölgesi bile orta değerlerde kalabilir; derin kahve bir tenin ışığı ise çoğu zaman sıcak ve doygun bir orta değerdir. Aynı resimde farklı tenlerden figürler varsa, her biri için ayrı bir düz değer dizisi hazırlamak, figürlerin birbirinden ayrı ve kendi tonlarına sadık görünmesini sağlar.

Uygulama

1. Malzeme: guaj boyalar ve bir beyaz, ağır bir kâğıt ya da ince karton, en az iki boyutta yassı fırça, bir karıştırma paleti ya da küçük kapaklı kaplar, düşük yapışkanlı bant, su kapları. Yaklaşık üç çeyrek saat ayır.
2. Kâğıda bantla dört kare sınırla. Bir rengi krema kıvamına getir ve dört kareyi bitirmeye yetecek miktarda hazırla.
3. Birinci karede yalnızca yatay darbelerle, ikinci karede yatay darbeler ve ardından hafif dikey darbelerle boya. Kuruduktan sonra iki kareyi karşılaştır.
4. Üçüncü karede önce kenarları fırçanın düz ucuyla içeri doğru kes, sonra içini doldur. Dördüncü karede bir koyu zemin boya, kuruyunca üzerine iki ince katmanla açık bir renk sür.
5. Boya tamamen kuruduğunda bantları açılı ve yavaşça sök; dört karenin kenarlarını ve yüzeylerini karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Pürüzsüz, düz bir renk alanı, doğru kıvamla, yeterli miktarda önceden hazırlanmış boyayla, yassı bir fırçanın düzenli ve birbirine binen darbeleriyle elde edilir. İlk darbeler tek yönde atılır, ardından ıslak yüzey hafif çapraz darbelerle düzleştirilir; kenarlar içeri doğru kesilir. Örtmek gerektiğinde tek kalın katman yerine iki ince katman sürülür ve alttaki katmanı çözmemek için ikincisi hızla bırakılır. Matisse'in yardımcılarının boyadığı kâğıtlarda her renk tabakası, makasla kesilip bir kompozisyona dönüşmeden önce böyle düz ve eşit bir yüzeydi.

Ödevde on renk kartı boyayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

On renk kartı boya.

1. Kartondan on küçük parça hazırla ya da bir kâğıdı on eşit kareye böl ve kenarlarını bantla sınırla.
2. Paletinden on farklı renk ya da karışım seç; en az üçü açık, üçü koyu, biri bir ten tonu olsun.
3. Her kareyi doğru kıvamla, tek yönlü ve çapraz darbelerle düz bir alan olarak boya; gerekirse ikinci ince katmanı ekle.
4. Bantları sök ve her kartın arkasına karışımın tarifini ve kaç katman gerektiğini yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Kartların yüzeyi fırça izi ve leke göstermeden düz mü?
• Kenar ve Ayrıntı: Kenarlar temiz ve keskin mi; bant altına boya sızdı mı?
• Bitmişlik ve Sunum: Kartlar ve arkalarındaki tarifler düzenli ve okunur mu?
• Hangi renk düz bir alan olarak en zor boyandı ve neden?

Kendini sına

1. Düz bir guaj alanı için doğru kıvam nasıl tarif edilir?

• A) Tüpten çıktığı gibi kalın.
• B) Suluboya gibi çok sulu.
• C) Kuru ve toz gibi.
• D) Krema ya da yoğurt kıvamında, akıcı ama damlamayan.

2. İlk darbelerden sonra yapılan çapraz darbenin amacı nedir?

• A) Yüzeyi düzleştirip boyayı eşit dağıtmak.
• B) Daha çok boya eklemek.
• C) Fırçayı temizlemek.
• D) Kenarları yumuşatmak.

3. Bir alanı kapatmak için neden iki ince katman tercih edilir?

• A) Daha çok boya harcamak için.
• B) Daha hızlı kurusun diye.
• C) Kalın katman çatlayabilir ve düzgün görünmeyebilir.
• D) Renkler karışsın diye.

4. İkinci katmanı sürerken neden hızlı ve az darbeyle çalışmak gerekir?

• A) Boya çabuk bittiği için.
• B) Kurumuş guaj suyla yeniden çözülebildiği için.
• C) Kâğıt ısındığı için.
• D) Fırça yıprandığı için.

5. Kenarları temiz kesmenin bir yolu nedir?

• A) Fırçanın ucunu dağıtmak.
• B) Kenarı en son, dışarı doğru boyamak.
• C) Fırçanın düz ucunu sınıra dayayıp darbeyi içeri doğru atmak.
• D) Kenarı sulandırmak.

Cevaplar

1. D — Fazla koyu boya iz bırakır, fazla sulu boya örtücülüğünü kaybeder.
2. A — Yeni boya eklemeden ıslak yüzeydeki sırtları giderir.
3. C — İnce katmanlar daha düz ve daha dayanıklıdır.
4. B — Uzun süre fırça gezdirmek alttaki katmanı çözer ve renkleri bulandırır.
5. C — Önce çevreyi kesip sonra içini doldurmak kenarı düzgün tutar.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı rengin yalnızca yatay darbelerle ve yatay artı çapraz darbelerle boyanmış iki karesi.
• Özgün fotoğraf: kıvam testi; fazla kalın, doğru ve fazla sulu guajın bıraktığı üç darbe.
• Özgün fotoğraf: yalnızca üç keskin kenarlı düz renk basamağıyla kurulmuş bir elma.

Sonraki derse köprü

Bu derste düz ve yoğun renk alanlarını boyamayı öğrendik. Modülün son dersinde bu alanları bir tasarıma dönüştürüyoruz: sınırlı bir paletle, düz renklerin ve keskin biçimlerin dilini kullanarak bir afiş havasında bir illüstrasyon tamamlayacağız.