Suluboyada ağaç, gökyüzü, su

Öğrenme hedefi

Bir manzaranın üç temel öğesini, ağaçları, gökyüzünü ve suyu, sayısı elle sayılabilecek kadar fırça darbesiyle boyayabileceksin. Yuvarlak bir fırçayı farklı açılarla kullanarak tek darbede biçim ve doku kurabilecek, bir ağacın kütlesini, gövdesini ve ışığını birkaç katmanda verebilecek, bir gökyüzünü tek bir lavi ve kaldırılmış bulutlarla kurabilecek ve suyu yatay darbeler, boyasız parıltılar ve ıslakta bırakılmış yansımalarla gösterebileceksin. Bu dersin amacı, her yaprağı değil, bir ağacın, bir göğün ve bir göl yüzeyinin görünüşünü en az darbeyle yakalamaktır.

Kanca

Üç fırça darbesiyle bir ağaç mümkün mü?

Bir ağaçta binlerce yaprak vardır. Onları tek tek boyamaya çalışan biri, saatler sonra yaprak yığınından oluşan ama ağaca benzemeyen bir şeyle karşılaşabilir. Oysa bazı suluboyalarda bir ağaç, yalnızca birkaç fırça darbesinden oluşur: geniş bir yeşil leke, onun gölgeli yanında daha koyu bir leke ve ortasından inen ince bir gövde. Uzaktan bakınca ağaç oradadır; yakından bakınca birkaç leke. Suluboyada her darbe iz bırakır ve üzerine gelen her darbe bir öncekini biraz bulanıklaştırır. Bu yüzden az ve kararlı darbe, çok ve kararsız darbeden çoğu zaman daha fazlasını söyler. Soru, hangi üç darbenin bir ağacı taşıyabileceğidir.

Bağlam

Londra'daki British Museum, İngiliz ressam John Sell Cotman'ın yaklaşık 1805 tarihli Greta Köprüsü (Greta Bridge) adlı suluboyasını saklar. Cotman o yazı Yorkshire'daki Rokeby Park'ta ve yakınındaki bir handa geçirdi; Greta nehri üzerindeki köprünün eskizini orada yaptı ve daha sonra bu eskizi bitmiş bir suluboyaya dönüştürdü.

Resim, bir taş köprüyü, onun arkasındaki ağaçları, açık bir gökyüzünü ve köprünün altından akan suyu gösterir. Dikkat çekici olan, ayrıntının neredeyse tamamen elenmiş olmasıdır. Ağaçlar tek tek yapraklardan değil, birkaç tonun düz renk alanlarından oluşur; gökyüzü sade geniş alanlardır; su, köprünün ve ağaçların yansımalarını taşıyan birkaç yatay yüzeydir. Sanat tarihçileri Cotman'ın bu suluboyasını, kontrollü, düz ve serin lavilerin kesin bir düzenle yan yana konmasının örneği olarak anar. Ağaç, gökyüzü ve su, burada en az sayıda karar ve darbeyle kurulmuştur.

Ana anlatım

Fırça ekonomisi nedir ve bir ağaç kaç darbede boyanır?

Fırça ekonomisi, bir biçimi olabildiğince az fırça darbesiyle kurmaktır. Bu bir hız alıştırması değil, bir düşünme biçimidir. Her darbeden önce ne istediğini bilmek, darbeyi bir kez ve kararlılıkla atmak ve sonra ona dokunmadan bırakmak gerekir. Suluboyada aynı yerde tekrar tekrar fırça gezdirmek, boyayı ve kâğıdın yüzeyini örseler, renkleri bulandırır ve saydamlığı öldürür.

Fırça ekonomisinin bir aracı, yuvarlak fırçanın bütün yüzlerini kullanmaktır. Fırçanın sivri ucu ince çizgiler, dallar ve gövdeler için kullanılır. Fırçayı yatırıp kıllarının yan tarafıyla kâğıda bastırmak ise, tek darbede geniş, düzensiz kenarlı bir leke bırakır; buna yan fırça darbesi diyebiliriz. Bir ağacın yaprak kütlesi ya da bir tepenin çalılığı bu darbeyle kurulabilir. Fırçayı basıp kaldırmak ise ucu yuvarlak, yaprak biçimli izler bırakır.

Fırça ekonomisi, ne bırakacağını seçmekle de ilgilidir. Bir ağacın bütün yapraklarını göstermek yerine, ışığın düştüğü birkaç yaprağı ya da kenar biçimini belirginleştirmek, gözün geri kalanını tamamlamasına izin verir. Cotman'ın ağaçları bunun güçlü bir örneğidir: izleyici yaprakları görmez, ağacın kütlesini ve ışığını görür.

Kancadaki üç darbe bir kuraldan çok bir hedef olarak düşünülebilir. Bir ağaç genellikle üç temel katmanda kurulur. Birinci katman, ağacın ışıklı yaprak kütlesidir: yan fırça darbesiyle, açık ve sıcak bir yeşille, kenarları düzensiz ve yer yer boşluklu bırakılarak sürülür. Boşluklar önemlidir; gökyüzünün yaprakların arasından görünmesi, ağacın havadar ve gerçek görünmesini sağlar.

İkinci katman, ilk katman kurumadan ya da kuruduktan sonra, gölgeli taraftaki daha koyu ve serin kütledir. Işık soldan geliyorsa, bu katman ağacın sağ ve alt kısmına sürülür. İlk katman nemliyken sürülürse iki yeşil yumuşakça birleşir; kuruduktan sonra sürülürse daha belirgin, keskin bir gölge oluşur. Üçüncü katman gövde ve birkaç ana daldır: fırçanın ucuyla, koyu ve kararlı ince çizgiler olarak çekilir. Gövdenin yaprakların arasında yer yer kaybolması, ağacın hacmini güçlendirir.

Uzaktaki ağaçlar için bu katmanlar bile azalır. Uzak bir ağaç sırası, ıslak üzerine ıslak tekniğiyle sürülmüş tek bir serin, mavimsi yeşil leke olabilir. Islak üzerine ıslak dersinde gördüğümüz gibi, ıslakta bırakılan yumuşak kenarlar uzaklığı, kuru kâğıttaki sert kenarlar yakınlığı anlatır. Kuru fırça ise ön plandaki bir ağacın yaprak kenarlarına ya da çalıların dokusuna kırık, parçalı bir iz ekler.

Gökyüzü nasıl kurulur?

Suluboyada bir gökyüzü çoğu zaman resmin ilk ve en geniş lavisidir. Açık bir gökyüzü, lavi dersindeki geçişli teknikle, tepede koyu ve ufka doğru açılan tek bir geçişle kurulabilir. Bulutlu bir gökyüzü için ise birkaç yol vardır.

Birincisi, beyaz bulutların çevresinden dolaşarak mavi gökyüzünü boyamaktır; bulutlar boyasız kâğıt olarak kalır ve sert kenarlar taşır. İkincisi, gökyüzünü bütünüyle boyayıp, lavi henüz ıslakken bulutları bir kâğıt havluyla ya da kuru bir fırçayla kaldırmaktır; bu, yumuşak kenarlı, doğal bulutlar verir. Üçüncüsü, kâğıdı önce temiz suyla ıslatıp mavi ile gri renkleri bırakmak ve bulutların ıslakta kendiliğinden biçimlenmesine izin vermektir.

Bulutların gölgeli alt kısımları, gökyüzü laviyi yarı kuruyken bırakılan seyrek bir gri ya da mor ile verilebilir. Burada da ekonomi önemlidir: bir gökyüzünü bir kez boyamak, onu defalarca düzeltmekten daha temiz ve daha ışıklı bir sonuç verir. Gökyüzü kurumadan önce üzerine dokunmamak, geri akma lekelerini önler.

Su nasıl boyanır?

Su, çoğu zaman gökyüzünün ve çevresinin bir aynasıdır; bu yüzden suyu boyamaya genellikle gökyüzüyle aynı renklerle başlanır. Durgun bir göl yüzeyi için, gökyüzünün rengi suya da yatay bir lavi olarak sürülür; su genellikle gökyüzünden biraz daha koyu ve daha az doygun görünür.

Yansımalar, 2.4.04'te gördüğümüz geometriyle yerleşir, ama suluboyada onları yumuşatmanın kolay bir yolu vardır: su lavisi henüz ıslakken, yansıyan ağacın ya da köprünün rengini dikey darbelerle bırakmak. Islak yüzeyde yansıma kendiliğinden yumuşar ve suyun yüzeyinde erimiş gibi görünür. Lavi kuruduktan sonra, kuru kâğıtta fırçanın ucuyla çekilen birkaç ince yatay çizgi, suyun yüzeyindeki hafif dalgalanmayı ve yansımanın kırılmasını gösterir.

Suyun üzerindeki parıltılar, 3.3.05'te gördüğümüz gibi, boyasız kâğıtla korunur. Kuru fırçayla suyun yüzeyinde hızla çekilen bir darbe, kâğıdın tepelerinde boya bırakıp çukurlarında beyaz bırakır ve güneşin suyun üzerinde parıldamasına benzeyen kırık ışıklar oluşturur. Suyun kıyıyla birleştiği yerde ince, açık bir çizgi bırakmak, su yüzeyinin düz ve yatay olduğunu vurgular.

Üç öğe bir resimde nasıl birleşir?

Bir manzarada ağaç, gökyüzü ve su birlikte çalışır. Genellikle önce en geniş ve en açık öğe olan gökyüzü boyanır; ardından suyun ilk lavisi gelir; ağaçlar ve kıyılar ise bu laviler kuruduktan sonra eklenir; en son yansımalar, gövdeler ve ayrıntılar gelir. Bu sıra, açıktan koyuya ve geniş alandan küçük ayrıntıya doğru ilerler.

Uzaklık, renk ve kenar farkıyla verilir. Uzaktaki ağaçlar ve tepeler daha serin, daha açık ve daha yumuşak kenarlı; yakındaki ağaçlar daha sıcak, daha koyu ve daha keskin kenarlıdır. Cotman'ın köprüsünde olduğu gibi, birkaç düz renk alanı arasındaki bu değer ve sıcaklık farkları, resmin derinliğini kurar.

Bir manzaraya küçük bir figür eklemek, onun ölçeğini hemen okutur. Bu ölçekteki bir figürde ten ayrıntıyla değil, tek bir dokunuşla verilir. Önemli olan, bu dokunuşun değeri ve sıcaklığıdır: açık tenli bir figürün yüzü manzaranın koyu yeşilleri arasında açık bir nokta olarak, koyu tenli bir figürün yüzü ise ışıklı bir gökyüzünün ya da suyun önünde koyu bir nokta olarak okunur. Figürün ışık aldığı yanda bu dokunuşun biraz sıcak, gölgede biraz serin tutulması, küçük boyutuna rağmen onu sahnenin ışığına bağlar.

Uygulama

1. Malzeme: kalın bir suluboya kâğıdı, bir büyük ve bir küçük yuvarlak fırça, bir sarı, bir mavi, bir kırmızı ya da kiremit rengi ve bir toprak rengi, su kapları, kâğıt havlu. Süre bir saat.
2. Kâğıdı üç yatay şeride böl. Üst şeritte bir gökyüzü boya: ıslakken bulutları kâğıt havluyla kaldır ve kurumasını bekle.
3. Orta şeritte bir ağaç boya: yan fırça darbesiyle açık yeşil yaprak kütlesi, gölgeli tarafa daha koyu bir ikinci katman ve fırçanın ucuyla gövde. Toplam darbe sayını saymaya çalış.
4. Alt şeritte bir göl yüzeyi boya: gökyüzü renklerini yatay bir lavi olarak sür, ıslakken bir ağacın yansımasını dikey darbelerle bırak, kurumasını bekle ve kuru fırçayla birkaç parıltı ekle.
5. Son olarak üç öğeyi küçük bir kompozisyonda birleştiren bir eskiz dene; ağaçlardan birinin yanına ölçeği göstermek için küçük bir figür ekle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Üç fırça darbesiyle bir ağaç mümkün mü? Çoğu zaman evet: ışıklı yaprak kütlesi için bir yan darbe, gölgeli taraf için ikinci bir darbe ve gövde için ince bir çizgi, bir ağacın görünüşünü taşıyabilir. Bu, fırça ekonomisinin, yani az, kararlı ve yeniden dokunulmayan darbelerin sonucudur. Gökyüzü tek bir lavi ve kaldırılmış bulutlarla, su ise gökyüzünün renkleri, ıslakta bırakılmış yansımalar ve boyasız parıltılarla kurulur. Cotman'ın köprüsü, bu üç öğenin birkaç düz renk alanıyla bile ne kadar kesin bir resim oluşturabildiğini gösterir.

Ödevde üç öğe için bir alıştırma sayfası yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Üç öğe için bir alıştırma sayfası yap.

1. Bir kâğıdı ağaç, gökyüzü ve su için üç bölüme ayır.
2. Her bölümde aynı öğeyi üç farklı biçimde boya: örneğin üç ağaç (yakın, orta mesafe, uzak), üç gökyüzü (açık, bulutlu, gün batımı) ve üç su yüzeyi (durgun, dalgalı, parıltılı).
3. Her denemenin yanına kullandığın yaklaşık fırça darbesi sayısını yaz.
4. Sayfanın altına, üç öğeyi ve ölçek için küçük bir figürü bir araya getiren kartpostal boyutunda bir manzara eskizi ekle.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Darbeler kararlı ve az mı; aynı yere tekrar tekrar dokunmaktan kaçındın mı?
• Değer (Ton): Uzak öğeler daha açık ve serin, yakın öğeler daha koyu ve sıcak mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Uzaktaki biçimler yumuşak, yakındakiler keskin kenarlı mı?
• En az darbeyle en iyi sonucu hangi öğede aldın?

Kendini sına

1. Fırça ekonomisi neyi anlatır?

• A) Bir biçimi az ve kararlı darbelerle kurmayı.
• B) Ucuz fırça kullanmayı.
• C) Hızlı boyamayı.
• D) Tek fırçayla çalışmayı.

2. Bir ağacın yaprak kütlesini kurmak için hangi darbe uygundur?

• A) Fırçanın yalnızca ucuyla ince çizgiler.
• B) Yuvarlak fırçayı yatırarak yapılan yan darbe.
• C) Kuru bir fırçayla düz bir lavi.
• D) Süngerle bastırma.

3. Uzaktaki bir ağaç sırası için hangi teknik uygundur?

• A) Kuru kâğıtta keskin kenarlı ayrıntılar.
• B) Opak beyazla parıltılar.
• C) Kazıma.
• D) Islakta bırakılmış serin, yumuşak kenarlı bir leke.

4. Suya genellikle hangi renklerle başlanır?

• A) Gökyüzünün renkleriyle.
• B) Yalnızca yeşille.
• C) Siyahla.
• D) Suyun kendi bağımsız rengiyle.

5. Suyun üzerindeki parıltılar nasıl verilebilir?

• A) Siyah noktalarla.
• B) Suyu tamamen koyu boyayarak.
• C) Boyasız kâğıtla ya da kuru fırçanın kâğıdın çukurlarında bıraktığı beyazlarla.
• D) Dikey kalın darbelerle.

Cevaplar

1. A — Her darbeden önce ne istediğini bilip darbeyi bir kez atmak saydamlığı korur.
2. B — Tek darbede geniş, düzensiz kenarlı bir kütle bırakır.
3. D — Yumuşak kenar ve serin renk uzaklığı anlatır.
4. A — Su çoğu zaman gökyüzünün bir aynasıdır.
5. C — Kuru fırça kâğıdın tepelerine boya bırakıp çukurlarını beyaz bırakır.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: bir ağacın üç darbeyle kurulması, darbe darbe.
• Özgün fotoğraf: aynı gökyüzünün üç yolla boyanması; boyasız bulutlar, kaldırılmış bulutlar ve ıslakta biçimlenmiş bulutlar.
• Özgün fotoğraf: bir göl yüzeyinde ıslakta bırakılmış yansıma ve kuru fırçayla eklenmiş parıltılar.

Sonraki derse köprü

Bu derste manzaranın üç öğesini ayrı ayrı çalıştık. Modülün son dersinde hepsini tek bir resimde birleştiriyoruz: bir suluboya manzarayı planlamadan ilk laviye, katmanlardan son ayrıntılara kadar baştan sona tamamlayacağız.