Kırpma ve çerçeveleme

Öğrenme hedefi

Çerçevenin kenarını kompozisyonun etkin bir parçası olarak kullanabileceksin: bir sahnenin nerede kesileceğine, resmin yönüne ve en-boy oranına ve biçimlerin kenara nasıl değeceğine bilinçli karar verebileceksin. Açık ve kapalı kompozisyonu ayırt edebilecek, kenarda istenmeyen gerilim yaratan teğetleri fark edip düzeltebilecek ve aynı sahneyi farklı kırpmalarla deneyerek anlatımı değiştirebileceksin.

Kanca

Bir fotoğrafı telefonda kırp: önce bütün sahneyi bırak, sonra yalnızca bir yüzü, sonra yüzün yarısını ve bir elin kenarını. Her kırpmada görüntünün anlattığı şey değişir; bir manzara bir portreye, bir portre bir sırra dönüşür. Oysa sahnedeki hiçbir şeye dokunmadın, yalnızca kenarları taşıdın. Resmin kenarı da resmin bir parçası mı?

Evet. Çerçevenin kenarı, resmin içindeki bütün biçimlerin karşısında durduğu ilk çizgidir. Neyin içeride kaldığı, neyin dışarıda kaldığı ve biçimlerin kenara nasıl değdiği, en az biçimlerin kendisi kadar anlam taşır.

Bağlam

Edgar Degas 1875'te, Paris'te Concorde Meydanı'ndan geçen Vikont Lepic'i, iki kızını ve köpeğini resmetti: Concorde Meydanı, tuval üzerine yağlı boya, 78,4 × 117,5 cm. Resim uzun süre İkinci Dünya Savaşı'nda kaybolmuş sanıldı; 1990'larda Sovyet birliklerinin savaşta el koyduğu bir koleksiyonun parçası olarak bugün St. Petersburg'daki Ermitaj'da bulunduğu ortaya çıktı.

Resmin en şaşırtıcı yanı kırpmasıdır. Vikont'un bedeni çerçevenin alt kenarıyla kesilir; soldaki bir adam kenarda yarım kalır; figürler farklı yönlere bakar ve resmin ortasında geniş, boş bir meydan açılır. Pek çok sanat tarihçisi bu kırpmanın ve boşluğun o dönemde yaygınlaşan fotoğrafçılıktan etkilendiğini düşünür. Degas'nın çerçevesi, sahneyi merkeze yerleştiren geleneksel bir portre değil, yürüyüp geçen bir anın rastlantısal bir kesiti gibi görünür; ama bu rastlantı bilinçli olarak kurulmuştur.

Ana anlatım

Format neyi değiştirir?

Format (format), resmin en-boy oranı ve yönüdür. Yatay bir format genişlik ve yayılma duygusu verir; göz soldan sağa ya da sağdan sola rahatça dolaşır. Bu yüzden manzaralar sık sık yatay formatta yapılır. Dikey bir format yükseklik ve yoğunluk duygusu verir; ayakta duran bir figür, bir servi ya da bir minare dikey çerçeveye doğal olarak oturur. Kareye yakın bir format ise dengeli ve durgun bir etki verir; göz hiçbir yöne özellikle çekilmez.

Formatın sınırları zorlandığında etki güçlenir. Çok uzun, yatay bir şerit bir panorama ya da bir yolculuk duygusu verir; çok dar, dikey bir şerit bir yükselişi ya da bir sıkışmayı anlatabilir. Japon asma resimleri ve dar dikey baskılar, bu uç formatların nasıl kullanılabildiğine örnektir.

Format bir zamanlar malzemecinin rafında da hazır bekliyordu. On dokuzuncu yüzyılda Fransız boya ve malzeme satıcıları hazır gerilmiş tuvalleri standart ölçülerde sattı ve her numaranın «figür», «manzara» ve «deniz» adlı üç ayrı oranı vardı: figür formatı kareye en yakın, deniz formatı en uzun olanıydı. Adlar, her oranın hangi tür konuya uygun görüldüğünü söyler. Bugün hazır tuval alırken de aynı soru geçerlidir: seçtiğin format konuna mı uyuyor, yoksa yalnızca elinin altında mı?

Format seçimi, bir önceki dersteki küçük eskizlerin en önemli değişkenlerinden biriydi. Aynı konuyu yatay, dikey ve kare çerçevelerde denemek, konunun hangi formatta en güçlü durduğunu hızla gösterir.

Kırpma nasıl anlam değiştirir?

Kırpma (cropping), sahnenin hangi kısmının çerçevenin içinde kalacağına karar vermektir. Uzaktan ve geniş bir kırpma bağlamı gösterir: bir figürün nerede durduğunu, çevresini, ilişkilerini. Yakın ve dar bir kırpma ayrıntıyı, yakınlığı ve yoğunluğu öne çıkarır; izleyici sahnenin içine çekilir.

Bir biçimi çerçevenin kenarıyla kesmek, çerçevenin dışında bir dünyanın devam ettiği duygusunu verir. Utagawa Hiroshige'nin 1857 tarihli Kameido'da Erik Bahçesi baskısı buna çarpıcı bir örnektir: Edo'nun Yüz Ünlü Manzarası dizisinden bu baskıda, ön planda büyük, eğri bir erik ağacının gövdesi çerçeveyi keser ve ağacın ancak bir kısmı görünür; arkada çiçekli ağaçlar ve küçük figürler uzanır. Vincent van Gogh 1887'de bu baskının bir kopyasını yaptı. Bu tür cesur kırpmalar, on dokuzuncu yüzyılda Avrupalı ressamların Japon baskılarında ilgiyle gördüğü özellikler arasındaydı.

Kırpmanın nerede yapılacağı da önemlidir. Bir figürü eklem yerlerinden, örneğin tam bilekten, dizden ya da boyundan kesmek, göze uzvun koparıldığı duygusunu verebilir; bu yüzden figür kırpmalarında kenar çoğu zaman eklemlerin biraz üstünden ya da altından geçirilir. Bu bir yasak değil, bir etki bilgisidir: bilerek eklemden kesilen bir figür rahatsız edici bir hava kurmak için seçilebilir.

Kırpmayı bitmiş bir çizimde de denemek mümkündür. Kartondan iki L biçimi kes ve onları çizimin üzerinde birbirine karşı yerleştirerek bir çerçeve oluştur. L'leri kaydırdıkça çerçeve daralır, genişler, yönünü değiştirir. Bu basit araç, bir çizimin içinde daha güçlü bir resmin saklı olup olmadığını gösterir; bazen bir çalışmanın en iyi kısmı, kenarlarından biraz kesilince ortaya çıkar.

Kenar biçimlerle nasıl ilişki kurar?

Açık kompozisyon (open composition), biçimlerin çerçevenin kenarlarıyla kesildiği ve sahnenin çerçevenin dışına devam ediyormuş gibi göründüğü düzendir; Degas'nın meydanı buna bir örnektir. Kapalı kompozisyon (closed composition) ise bütün önemli biçimlerin çerçevenin içinde kaldığı, kenarlardan uzak durduğu ve resmin kendi içinde tamamlandığı düzendir; Rönesans'ın merkezî figür grupları çoğu zaman böyledir. İkisi de bir seçimdir: açık kompozisyon anlıklık ve hareket, kapalı kompozisyon bütünlük ve sükûnet anlatır.

Kenarda sık yapılan ve farkında olmadan yapılan bir hata teğettir (tangent). Teğet, bir biçimin kenarı çerçeveye ya da başka bir biçimin kenarına tam dokunduğunda oluşur: bir başın tepesinin tam üst kenara değmesi, bir masanın kenarının tam çerçevenin köşesine denk gelmesi, iki nesnenin birbirine yalnızca bir noktada değmesi. Göz bu dokunma noktasına takılır ve bir gerilim hisseder; biçimlerin önde mi arkada mı olduğu belirsizleşir.

Teğeti düzeltmenin iki yolu vardır: biçimi çerçeveden ya da komşusundan belirgin biçimde uzaklaştırmak ya da onu açıkça kesip çerçevenin dışına taşırmak. Arada kalan «neredeyse değiyor» durumu çoğu zaman en rahatsız edici olandır. Teğetleri bulmak için küçük eskizi ya da bitmek üzere olan resmi kenarları boyunca gezerek kontrol etmek yeterlidir.

Figürlü sahnelerde kırpma kararları kimlerin çerçevenin içinde kalacağını da belirler. Bir kalabalığın kenarında yarım kalan figürler resmin arka planı gibi okunur, tam görünenler ise konunun kendisi gibi. Farklı tenlerden insanların bulunduğu bir sahnede kimin kesildiğine ve kimin bütün olarak gösterildiğine dikkat etmek, bu kararın istenmeyen bir anlam taşımasını önler.

Uygulama

Bu kısa denemede sahneye dokunmadan, yalnızca kenarları taşıyarak dört ayrı hikâye kurulabildiğini göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Resmin kenarı da resmin bir parçası mı? Evet: çerçeve, resmin içindeki bütün biçimlerin karşısında durduğu ilk çizgidir. Format genişlik, yükseklik ya da durgunluk anlatır; kırpma bağlamı ya da yakınlığı seçer; bir biçimi kenarla kesmek sahneyi çerçevenin dışına taşır; açık ve kapalı kompozisyon anlıklık ile bütünlük arasında seçim yapar; teğetler ise fark edilmediğinde göze takılan küçük gerilimler yaratır. Degas'nın Concorde Meydanı ve Hiroshige'nin erik ağacı, kenarın bilinçli kullanımının bir sahneye nasıl yeni bir anlatım kazandırabildiğini gösterir.

Ödevde bir fotoğrafı dört farklı kırpmayla eskizleyecek ve her kırpmanın anlatımı nasıl değiştirdiğini yazacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir fotoğrafı dört farklı kırpmayla eskizle.

1. İçinde birkaç biçim, derinlik ve bir figür ya da belirgin bir nesne bulunan bir fotoğraf seç.
2. Dört küçük eskiz hazırla: geniş yatay, dar dikey, yakın ve bir biçimi kenarla kesen, kare ve kapalı.
3. Her eskizde büyük kütleleri birkaç tonla göster ve kenarları gezip teğet olup olmadığını kontrol et; varsa düzelt.
4. Her eskizin altına kırpmanın anlatımı nasıl değiştirdiğini ve hangisini bir resim için seçeceğini bir cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Dört kırpma gerçekten farklı anlatımlar kuruyor mu; format seçimleri konuya uyuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Kenarlarda teğet kaldı mı; kesilen biçimler bilinçli bir yerden mi kesildi?
• Oran ve Çizim: Eskizlerdeki çerçeve oranları tutarlı ve doğru mu çizildi?
• Hangi kırpma seni en çok şaşırttı ve neden?

Kendini sına

1. Format neyi ifade eder?

• A) Resmin boyasını.
• B) Resmin en-boy oranını ve yönünü.
• C) Resmin fiyatını.
• D) Resmin çerçeve malzemesini.

2. Açık kompozisyon hangisidir?

• A) Bütün biçimlerin çerçevenin ortasında toplandığı düzen.
• B) Hiçbir biçimin bulunmadığı düzen.
• C) Biçimlerin kenarlarla kesildiği ve sahnenin çerçevenin dışına devam ediyormuş gibi göründüğü düzen.
• D) Yalnızca kare formatlı düzen.

3. Teğet nedir?

• A) Bir biçimin çerçeveye ya da başka bir biçime tam bir noktada dokunmasıyla oluşan gerilim.
• B) Bir çizginin kalınlığı.
• C) Bir perspektif çizgisi.
• D) Bir renk karışımı.

4. Teğet nasıl düzeltilir?

• A) Biçimi kenara daha da yaklaştırarak.
• B) Teğetin üstünü koyu bir tonla boyayarak.
• C) Resmi baştan başlatarak.
• D) Biçimi belirgin biçimde uzaklaştırarak ya da açıkça keserek.

5. Hiroshige'nin Kameido'da Erik Bahçesi baskısında dikkat çeken kırpma nedir?

• A) Ön plandaki büyük erik ağacının gövdesinin çerçeveyle kesilmesi.
• B) Bütün ağaçların çerçevenin içinde tamamlanması.
• C) Figürlerin ön planda büyük gösterilmesi.
• D) Baskının kare formatta olması.

Cevaplar

1. B — Format, resmin yatay, dikey ya da kareye yakın oluşu ve en-boy oranıdır.
2. C — Açık kompozisyonda kenar biçimleri keser ve sahne çerçevenin ötesine devam eder.
3. A — Tek noktadaki dokunma göze takılır ve biçimlerin derinlik ilişkisini belirsizleştirir.
4. D — «Neredeyse değme» durumu kaldırılır: biçim ya uzaklaşır ya da kenarla açıkça kesilir.
5. A — Ön plandaki gövdenin kesilmesi, sahnenin çerçevenin dışına devam ettiği duygusunu verir.

Referans görseller

• Özgün şema: aynı sahnenin geniş yatay, dar dikey, yakın ve kare dört kırpması; teğetler kırmızıyla işaretli.

Sonraki derse köprü

Kompozisyon modülü burada bitiyor: odak, göz yolu, denge, kalıplar, küçük eskizler ve çerçeve. Sonraki modül malzemeye dönüyor ve en tanıdık araçla, kurşun kalemin sertlik derecelerinden başlıyor: sert ve yumuşak kalemlerin hangi işte ne sağladığını, test ederek göreceğiz.