Ton gruplama ve notan

Öğrenme hedefi

Karmaşık bir sahnenin sayısız tonunu ikili ya da üçlü bir düzene indirebilecek ve bu grupları küçük, düz lekelerden oluşan bir notan eskizinde gösterebileceksin. Işık ve gölge ailelerini birbirinden ayrı tutmanın neden resmi okunur kıldığını açıklayabilecek, bir fotoğrafa bakarak hangi bölgelerin birleşip hangilerinin ayrılacağına karar verebileceksin.

Kanca

Kalabalık bir pazar yerinin fotoğrafına bak: tezgâhlar, tenteler, meyve kasaları, insanlar, tabelalar, gölgeler. Her yüzeyin kendi tonu vardır ve hepsini çizmeye kalksan günler sürer; üstelik sonuç büyük olasılıkla dağınık ve yorgun görünür. Oysa aynı sahneyi bir ressam birkaç dakikada, yalnızca siyah, gri ve beyaz birkaç lekeyle çizer ve sahne hemen tanınır. Ustalar karmaşık bir sahneyi neden üç tona indirir?

Çünkü göz bir resmi önce büyük lekeleriyle okur, ayrıntıları sonra. Tonları gruplamak, bu ilk okumayı kontrol etmektir: resmin nereden aydınlandığını, nerede ağırlaştığını ve gözün nereye gideceğini, ayrıntılar daha kâğıda girmeden belirlemek.

Bağlam

İsviçre doğumlu ressam ve baskıcı Félix Vallotton, 1896'da Tembellik (La Paresse) adlı bir tahta baskı yaptı. Metropolitan Müzesi'nin koleksiyonundaki örneğin kalıp ölçüsü 17,8 × 22,2 cm'dir. Baskıda bir kadın, desenli bir örtünün üstüne uzanmış bir kediyle oynar. Resimde gri yoktur: her yüzey ya tam siyah ya da kâğıdın beyazıdır.

Buna rağmen sahne rahatça okunur. Vallotton geniş siyah alanları ve kesin beyaz lekeleri öyle yerleştirir ki beden, örtünün deseni ve odanın karanlığı birbirinden ayrılır. Bazı yerlerde bir siyah biçim komşu siyahla birleşir ve sınırı kaybolur; göz o sınırı kendisi tamamlar. Bu baskı, iki tonlu bir düzenin ne kadar bilgi taşıyabileceğinin açık bir örneğidir.

Ana anlatım

Notan nedir ve neden işe yarar?

Notan, Japonca 濃淡 (nōtan) sözcüğünden gelir; ilk hecesi koyu ve yoğun, ikincisi açık ve soluk anlamındadır. Batı'daki resim eğitiminde terimi yaygınlaştıran Amerikalı ressam ve öğretmen Arthur Wesley Dow'dur; 1899'da yayımlanan Composition adlı kitabında çizgi ve renkle birlikte, açık ile koyunun düzenini kompozisyonun üç temel ilkesinden biri olarak ele alır.

Bir notan eskizi, bir sahnenin açık ve koyu kütlelerini düz lekelerle gösteren küçük bir çalışmadır. Ayrıntı, doku ve yumuşak geçiş yoktur; yalnızca büyük biçimler ve onların birbirine karşı durumu vardır. Bu sadelik bir eksiklik değil, bir sınamadır: bir resim notan düzeyinde okunmuyorsa, üstüne eklenen ayrıntılar onu kurtarmaz. Notan düzeyinde güçlü olan bir resim ise, ayrıntılar eklendikçe güçlenir.

Notan çalışmak ayrıca karar vermeyi zorunlu kılar. Dokuz basamaklı bir skalada her yüzey kendi yerini bulabilir; iki ya da üç tonda ise her yüzeyin bir gruba atanması gerekir. Bu atama, sahnenin hangi kısmının öne çıkacağını, hangi kısmının geri çekileceğini belirleyen bir kompozisyon kararıdır.

İki tonlu notan nasıl yapılır?

İki tonlu notanda her bölge ya siyah ya beyazdır. Sahneye gözlerini kısarak bak; ayrıntılar kaybolup yalnızca büyük açık ve koyu lekeler kaldığında, her bölgenin eşiğin hangi tarafında olduğuna karar ver. Orta tonlu bölgeler en zorudur; onları komşularına göre bir yana at. Bu karar sahnenin ne anlatmak istediğine bağlıdır: bir figürü öne çıkarmak istiyorsan onu çevresinden ayıracak tarafa koy.

İki tonlu bir düzende siyah ve beyaz lekeler birbirinin negatif alanıdır. Oran dersinde gördüğün negatif alan burada kompozisyonun aracı olur: beyaz biçimlerin şekli, siyah biçimlerin şekli kadar önemlidir. İyi bir notanda iki renk de ilginç biçimler oluşturur ve biri öbürünün sadece arka planı olarak kalmaz.

Leke sayısı da bir karardır. Çok sayıda küçük siyah ve beyaz parça, sahneyi bir satranç tahtası gibi dağıtır. Birkaç büyük leke ve onlara eşlik eden birkaç küçük parça ise daha sakin ve güçlü bir düzen verir. Birleşebilecek komşu lekeleri birleştirmek, bir notanı sadeleştirmenin en etkili yoludur.

Üç tonlu notan ne kazandırır?

Üçüncü bir ton, genellikle orta bir gri, sahneye bir katman daha ekler: açık, orta ve koyu. Bu, çoğu sahneyi iki tondan daha doğal gösterir ve derinliği anlatmayı kolaylaştırır; örneğin uzak tepeler orta tonda, yakın ağaçlar koyuda, gökyüzü açıkta durabilir.

Üç tonlu notanın en önemli kuralı, ışık bölgelerini ve gölge bölgelerini iki ayrı aile olarak korumaktır. Tek ışıklı bir sahnede ışık alan yüzeylerin hepsi bir ailedir, gölgedekilerin hepsi başka bir aile. Işık ailesindeki en koyu ton, gölge ailesindeki en açık tondan genellikle daha açık kalmalıdır; bu çizgi korunduğunda sahne tek bir ışıkla aydınlanmış gibi bütün okunur. Bir gölge bölgesini ışık grubuna ya da bir ışık bölgesini gölge grubuna atmak, sahneyi parçalı ve kararsız gösterir.

Aynı tondaki komşu biçimler birleştiğinde aralarındaki kenar kaybolur; buna kayıp kenar (lost edge) denir. Kayıp kenarlar bir kusur değil, bir araçtır: göz bir biçimi birkaç kesin kenardan tanır ve eksik kalanı kendisi tamamlar. Kenarları bilerek kaybettirmek, ayrıntıyla dolu bir sahneyi bir arada tutar ve göze nerede duracağını, nereden geçip gideceğini söyler.

Fotoğraftan notan nasıl çıkarılır?

Fotoğraf, notan alıştırması için iyi bir kaynaktır, çünkü sahne yerinde durur. Önce fotoğrafı telefonda siyah-beyaza çevir; renk ortadan kalkınca değerler daha kolay görünür. Sonra gözlerini kıs ya da fotoğrafı küçült: ayrıntılar silinir, büyük lekeler kalır.

Eskizi küçük tut; birkaç santimlik bir dikdörtgen yeterlidir. Büyük bir kâğıt ayrıntıya davet eder, küçük bir kutu karar vermeye zorlar. Önce dikdörtgenin sınırını çiz, sonra en büyük koyu lekeyi yerleştir ve oradan küçüklere doğru ilerle. Her eskize birkaç dakikadan fazla ayırma; amaç resim yapmak değil, sahnenin iskeletini görmektir.

Portrede notan ayrıca önemlidir, çünkü yüzün tonu çevresiyle birleşebilir ya da ayrılabilir. Koyu tenli bir yüz, koyu saç ve koyu bir zeminle aynı gölge grubunda birleşebilir; yüzü ayırmak için zemin açık seçilebilir ya da yüzün ışık alan düzlemleri açık gruba alınabilir. Açık tenli bir yüz ise açık bir zeminle birleşme eğilimindedir ve ayrılması için koyu bir zemin ya da koyu saç kütlesi işe yarar. Seçim ressamındır ve resmin anlatmak istediğiyle birlikte değişir; notan bu kararı en ucuz aşamada, birkaç dakikalık bir eskizle denemeyi sağlar.

Uygulama

1. Malzeme: siyah bir keçeli kalem ya da yumuşak bir kurşun kalem, orta gri bir keçeli kalem ya da 2B kalem, düz bir kâğıt ve siyah-beyaza çevrilmiş bir fotoğraf. Süre yirmi dakika.
2. Kâğıda yan yana iki küçük dikdörtgen çiz, her biri kabaca yedi santime beş santim olsun.
3. Birinci dikdörtgende fotoğrafı iki tona indir: gözlerini kısarak bak ve her bölgeyi siyah ya da beyaz olarak doldur. Orta tonlu bölgeleri komşularına göre bir yana at.
4. İkinci dikdörtgende aynı sahneyi üç tona indir: beyaz kâğıt, orta gri ve siyah. Işık alan yüzeylerin hepsini beyaz ve gri arasında, gölgedekilerin hepsini gri ve siyah arasında tut.
5. İki eskizde birleşen komşu lekeleri işaretle ve kaybolan kenarların sahneyi nasıl bir arada tuttuğuna bak.
6. Eskizleri fotoğrafın yanına koy, odanın öbür ucuna yürü ve oradan bakarak hangisinin sahneyi daha hızlı okuttuğunu karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ustalar karmaşık bir sahneyi neden üç tona indirir? Çünkü göz bir resmi önce büyük açık ve koyu lekeleriyle okur ve bu lekeler resmin iskeletidir. Notan eskizi bu iskeleti ayrıntılar gelmeden kurar: iki tonda her bölgeyi eşiğin bir yanına atar, üç tonda ışık ve gölge ailelerini ayrı tutar, aynı tondaki komşuları birleştirerek kenarları bilerek kaybettirir. Vallotton'un Tembellik baskısı, yalnızca siyah ve beyazla bir odanın, bir bedenin ve bir desenin birkaç lekeyle bile kurulabildiğini gösterir.

Ödevde beş farklı fotoğraf için küçük notan eskizleri hazırlayacak ve her birinde iki ya da üç ton grubuyla sahnenin iskeletini kuracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Beş fotoğraf için notan eskizi hazırla.

1. Farklı türlerden beş fotoğraf seç: bir manzara, bir kent sokağı, bir iç mekân, bir natürmort ve bir portre.
2. Her fotoğrafı siyah-beyaza çevir ve birkaç santimlik bir dikdörtgen içinde iki tonlu bir notan eskizi yap.
3. Beş fotoğraftan en az üçü için üç tonlu bir eskiz daha yap ve ışık ile gölge ailelerini ayrı tut.
4. Portre eskizinde yüzün zeminle nasıl ayrıldığını ya da birleştiğini not et ve alternatif bir zemin tonuyla ikinci bir eskiz dene.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Işık ve gölge aileleri ayrı mı kaldı, yoksa bir gölge yüzeyi açık gruba mı kaçtı?
• Kompozisyon: Her eskizde birkaç büyük leke ve onlara eşlik eden küçük parçalar mı var, yoksa sahne dağınık mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Komşu lekeleri birleştirip kenarları bilerek kaybettirebildin mi?
• Portre eskizinde zemin tonunu değiştirmek, yüzün okunuşunu nasıl etkiledi?

Kendini sına

1. Notan eskizinin temel amacı nedir?

• A) Sahnenin bütün ayrıntılarını kaydetmek.
• B) Sahnenin açık ve koyu kütlelerinin iskeletini ayrıntılardan önce kurmak.
• C) Renkleri doğru karıştırmak.
• D) Perspektif çizgilerini bulmak.

2. Notan terimini Batı resim eğitiminde yaygınlaştıran kimdir?

• A) Arthur Wesley Dow.
• B) Georges Seurat.
• C) Albert Munsell.
• D) Félix Vallotton.

3. Üç tonlu notanda ışık ve gölge ailelerini ayrı tutmak neden önemlidir?

• A) Eskizi daha hızlı bitirmek için.
• B) Kâğıt tasarrufu için.
• C) Böylece yalnızca iki ton kullanılabildiği için.
• D) Sahne tek bir ışıkla aydınlanmış gibi bütün okunsun diye.

4. Kayıp kenar nedir?

• A) Silgiyle silinmiş bir çizgi.
• B) Kâğıdın kenarından taşan bir leke.
• C) Aynı tondaki komşu biçimlerin birleşmesiyle kaybolan sınır.
• D) Yanlış çizilmiş bir perspektif çizgisi.

5. Notan eskizi neden küçük yapılır?

• A) Küçük bir kutu ayrıntıyı engeller ve karar vermeye zorlar.
• B) Büyük kâğıt pahalı olduğu için.
• C) Keçeli kalem büyük alanı dolduramadığı için.
• D) Notan yalnızca küçük sahneler için geçerli olduğu için.

Cevaplar

1. B — Notan, ayrıntı gelmeden önce sahnenin büyük açık ve koyu düzenini gösterir ve sınar.
2. A — Dow, 1899'daki Composition kitabında notanı kompozisyonun üç temel ilkesinden biri olarak ele aldı.
3. D — Aileler karıştığında sahne iki ayrı ışıkla aydınlanmış gibi parçalı görünür.
4. C — Aynı gruptaki komşu biçimler birleşince sınır kaybolur ve göz eksik kalanı kendisi tamamlar.
5. A — Birkaç santimlik bir kutu gözü büyük kütlelere yöneltir ve hızlı karar vermeyi sağlar.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: kalabalık bir pazar yeri; yanında iki ve üç tonlu notan eskizleri.
• Özgün şema: ışık ailesi ve gölge ailesinin skala üzerindeki yeri; aileler arasındaki çizgi.
• Özgün şema: aynı portrenin açık ve koyu zemin üzerindeki iki notan eskizi; farklı tenlerle.

Sonraki derse köprü

Notan sahnenin ışık düzenini sabit bir an olarak gösterdi. Sonraki derste ışığın kendisini hareket ettireceğiz: tek bir lambayı küpün, silindirin, kürenin ve koninin çevresinde dolaştırarak gölgelerin nasıl yer değiştirdiğini ve aynı formun başka bir ışıkta nasıl bambaşka bir karakter kazandığını göreceğiz.